ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಕರ್ತ್ತಾ ವಿದ್ಯಾನ್ತಂ ಕೃತಿನಃ ಸಮುಪಾಸತೇ । ಹೇತುಕರ್ತ್ತಾಲಮ್ಭಯತೇ ಹಿತಂ ವೈ ಕರ್ಮ್ಮಕರ್ತ್ತರಿ ।। ೩೫೪.

ಸ್ವತಂತ್ರನಾದ ಕರ್ತನನ್ನು ಪಾಂಡಿತರು ಜ್ಞಾನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುವವರೆಗೆ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕಾರಣಕರ್ತನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕು; ಹಿತಕರವಾದುದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮಕರ್ತನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಸ್ವಯಂ ಭಿದ್ಯೇತ್ ಪ್ರಾಕೃತಧೀಃ ಸ್ವಯಞ್ಚ ಛಿದ್ಯತೇ ತರುಃ । ಸರ್ತ್ತಾಽಭಿಹಿತ ಉತ್ತಮಃ ಕರ್ತ್ತಾಽನಭಿಹಿತೋಽಧಮಃ ।। ೩೫೪.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯವನು ತಾನೇ ಮುರಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮರವೂ ತಾನೇ ಕಡಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಕರ್ತನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಹೇಳದೇ ಇದ್ದರೆ ಅವನು ಹೀನ.

ಕರ್ತ್ತಾಽನಭಿಹಿತೋ ಧರ್ಮ್ಮಃ ಶಿಷ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ಯಥಾ । ಕರ್ತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಕರ್ಮ್ಮ ಸಪ್ತವಿಧಂ ಶ್ರುಣು ।। ೩೫೪.

ಕರ್ತನನ್ನು ಹೇಳದೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕರ್ತನು ಐದು ವಿಧ, ಕರ್ಮವು ಏಳು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಕೇಳು.

ಈಪ್ಸಿತಂ ಕರ್ಮ್ಮ ಚ ಯಥಾ ಶ್ರದ್ದಧಾತಿ ದ್ದರಿ ಯತಿಃ । ಅನೀಪ್ಸಿತಂ ಕರ್ಮ್ಮ ಯಥಾ ಅಹಿಂ ಲಙ್ಘಯತೇ ಭೃಶಂ ।। ೩೫೪.

ಯೋಗಿ ಇಚ್ಛಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡುವಂತೆ, ಹಾವು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅನಿಚ್ಛಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ನೈವೇಪ್ಸಿತಂ ನಾನೀಪ್ಸಿತಂ ದುಗ್ಧಂ ಸಮ್ಭಕ್ಷಯನ್ರಜಃ । ಭಕ್ಷ್ಯೇದಪ್ಯಕಥಿತಂ ಗೋಪಾಲೋ ದೋಗ್ಧಿ ಗಾಂ ಪಯಃ ।। ೩೫೪.

ಇಚ್ಛಿತವೂ ಅಲ್ಲ, ಅನಿಚ್ಛಿತವೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮಿಶ್ರಿತ ದಹಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುವಂತೆ; ಹೇಳದೆ ಇದ್ದರೂ, ಗೋಪಾಲನು ಹಸುವಿನಿಂದ ಹಾಲನ್ನು ಹಿಂಡುತ್ತಾನೆ.

ಕರ್ತ್ತೃ ಕರ್ಮಾಽಥ ಗಮಯೇಚ್ಛಿಷ್ಯಂ ಗ್ರಾಮಂ ಗುರುರ್ಯಥಾ । ಕರ್ಮ್ಮ ಚಾಭಿಹಿತಂ ಪೂಜಾ ಕ್ರಿಯತೇ ವೈ ಶ್ರಿಯೇ ಹರೇಃ ।। ೩೫೪.

ಕರ್ತನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಸೇರಿ, ಗುರು ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಊರಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ; ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮವು ಹರಿಯ ಮಹಿಮೆಗೆ ಪೂಜೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಮ್ಮಾನಭಿಹಿತಂ ಸ್ತೋತ್ರಂ ಹರೇಃ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ತು ಸರ್ವ್ವದಂ । ಕರಣಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಾಹ್ಯಮಾಭ್ಯನ್ತರಂ ತಥಾ ।। ೩೫೪.

ಹರಿಯ ಸ್ತುತಿ ಎಂಬ ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾಡಬೇಕು; ಕರಣವು ಎರಡು ವಿಧ—ಹೊರಗಿನದು ಮತ್ತು ಒಳಗಿನದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಚಕ್ಷುಷಾ ರೂಪಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ವಾಹ್ಯಂ ದಾತ್ರೇಣ ತಲ್ಲುನೇತ್ । ಸಮ್ಪ್ರದಾನಂ ತ್ರಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪ್ರೇರಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯ ಗಾಂ ।। ೩೫೪.

ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ರೂಪವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಹೊರಗಿನದು; ಕೈಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು; ಸಮರ್ಪಣೆಯು ಮೂರು ವಿಧ—ಪ್ರೇರಕನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಡುವವನು.

ನರೋ ದದಾತಿ ನೃಪತಯೇ ದಾಸನ್ತದನುಮನ್ತೃಕಂ । ಅನಿರಾಕರ್ತ್ತೃಕಂ ಭರ್ತ್ರೇ ದದ್ಯಾತ್ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಸಜ್ಜನಃ ।। ೩೫೪.

ಮನुष्यನು ರಾಜನಿಗೆ, ದಾಸನಾಗಿ, ಅನುಮೋದಕನೊಂದಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಒಬ್ಬನು ಭರ್ತೆಗೆ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸದೆ ಕೊಡಬೇಕು.

ಅಪಾದಾನಂ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಚಲಮಶ್ವಾತ್ತು ಧಾವತಃ । ಪತಿತಶ್ಚಾಚಲಂ ಗ್ರಾಮಾದಾಗಚ್ಛತಿ ಸ ವೈಷ್ಣವಃ ।। ೩೫೪.

ಆದಿಯು ಎರಡು ವಿಧ—ಚಲಿಸುವದು, ಓಡುತ್ತಿರುವ ಕುದುರೆಯಿಂದ; ಸ್ಥಿರವಾದದು, ಬಿದ್ದವನು ಊರಿನಿಂದ ಬರುವಂತೆ, ಇದನ್ನು ವೈಷ್ಣವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಚಾಧಿಕರಣಂ ವ್ಯಾಪಕನ್ದಧ್ನಿ ವೈ ಘೃತಮ್ । ತಿಲೇಷು ತೈಲಂ ದೇವಾರ್ಥಮೌಪಶ್ಲೇಷಿಕಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೫೪.

ಆಧಾರವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ—ತುಪ್ಪವು ಪಾತ್ರೆಗೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವಂತೆ; ಎಳ್ಳಿನಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ದೇವರಿಗಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ಔಪಶ್ಲೇಷಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗೃಹೇ ತಿಷ್ಠೇತ್ ಕಪಿರ್ವೃಕ್ಷೇ ಸ್ಮೃತಂ ವೈಷಯಿಕಂ ಯಥಾ । ಜಲೇ ಮತ್ಸ್ಯೋ ವನೇ ಸಿಂಹಃ ಸ್ಮೃತಂ ಸಾಮೀಪ್ಯಕಂ ಯಥಾ ।। ೩೫೪.

ಮಂಗ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ವಿಷಯಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮೀನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ಸಾಮೀಪ್ಯ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗಙ್ಗಾಯಾಂ ಘೋಷೋ ವಸತಿ ಔಪಚಾರಿಕಮೀದೃಶಂ । ತೃತೀಯಾ ವಾಥ ವಾ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಮೃತಾಽನಭಿಹಿತೇ ತಥಾ ।। ೩೫೪.

ಗಂಗೆಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿ ಇರುವುದನ್ನು 'ಔಪಚಾರಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮೂರನೆಯದು ಅಥವಾ ಆರನೆಯ ವಿಭಕ್ತಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ವಿಷ್ಣುಃ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯತೇ ಲೋಕೈರ್ಗನ್ತವ್ಯನ್ತೇನ ತಸ್ಯ ವಾ । ಪ್ರಥಮಾಽಭಿಹಿತಕರ್ತ್ತೃ ಕರ್ಮ್ಮಣೋಃ ಪ್ರಣಮೇದ್ಧರಿಮ್ ।। ೩೫೪.

ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಲೋಕಗಳು ಪೂಜಿಸುತ್ತವೆ, ಇಚ್ಛಿತವಾದುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ; ಕರ್ತನನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದಾಗ ಪ್ರಥಮ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು, ಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಹರಿಯನ್ನು ನಮಿಸಬೇಕು.

ಹೇತೌ ತೃತೀಯಾ ಚಾನ್ನೇನ ವಸೇದ್ ವೃಕ್ಷಾಯ ವೈ ಜಲಂ । ಚತುರ್ಥೀ ತಾದರ್ಥ್ಯೇಽಭಿಹಿತಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಪರ್ಯ್ಯುಪಾಙ್ಮುಖೈಃ ।। ೩೫೪.

ಕಾರಣಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ವಿಭಕ್ತಿ: ಅನ್ನದಿಂದ; ಮರಕ್ಕಾಗಿ ನೀರು; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ, ಹೇಳಿದಾಗ; ಐದನೆಯದು ಎದುರಿಗೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಯೋಗೇ ವೃಷ್ಟಃ ಪರಿ ಗ್ರಾಮಾದ್ದೇವೋಽಯಂ ಬಲವತ್ ಪುರಾ । ಪೂರ್ವ್ವೋ ಗ್ರಾಮಾದೃತೇ ವಿಷ್ಣೋರ್ನ ಮುಕ್ತಿರಿತರೋ ಹರೇಃ ।। ೩೫೪.

ಈ ದೇವರು, ಪುರಾತನ ಕಾಲದಿಂದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮದ ಹೊರಗೆ ಯೋಗದಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಗ್ರಾಮವನ್ನಲ್ಲದೆ, ಹರಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮುಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಪೃಥಗ್ವಿನಾದ್ಯೈಸ್ತೃತೀಯಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಚ ತಥಾ ಭವೇತ್ । ಪೃಥಗ್ಗ್ರಾಮಾದ್ವಿಹಾರೇಣ ವಿನಾ ಶ್ರಿಶ್ಚ ಶ್ರೀಯಾ ಶ್ರಇಯಃ ।। ೩೫೪.

ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಾಧನದಿಂದ, ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗ್ರಾಮ ಅಥವಾ ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಇರದು.

ಕರ್ಮ್ಮಪ್ರವಚನೀಯಾಖ್ಯೈರ್ದ್ವಿತೀಯಾ ಯೋಗತೋ ಭವೇತ್ । ಅನ್ವರ್ಜ್ಜುನಞ್ಚ ಯೋದ್ಧಾರೋ ಹ್ಯಭಿತೋ ಗ್ರಾಮಮೀರಿತಂ ।। ೩೫೪.

ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪಠಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಯೋಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಜೊತೆ ಯೋಧರು ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಸುತ್ತುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಮಃ ಸ್ವಾಹಾಸ್ವಧಾಸ್ವಸ್ತಿವಷಡಾದ್ಯೈಶ್ಚತುರ್ಥ್ಯಪಿ । ನಮೋ ದೇವಾಯ ತೇ ಸ್ವಸ್ತಿ ತುಮರ್ಥಾದ್ಭಾವವಾಚಿನಃ ।। ೩೫೪.

ನಮಃ, ಸ್ವಾಹಾ, ಸ್ವಧಾ, ಸ್ವಸ್ತಿ, ವಷಟ್ ಇವುಗಳಿಂದ ಚತುರ್ಥೀ ವಿಭಕ್ತಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. 'ದೇವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ' ಎಂಬುದರ ಮೂಲಕ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಪಾಕಾಯ ಪಕ್ತಯೇ ಯಾತಿ ತೃತೀಯಾ ಸಹಯೋಗಕೇ । ಹೇತ್ವರ್ಥೇ ಕುತ್ಸಿತೇಽಙ್ಗೇ ಸಾ ತೃತೀಯಾ ಚ ವಿಶೇಷಣೇ ।। ೩೫೪.

ಅಡುಗೆಗೆ ಅಥವಾ ಅಡುಗೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ, ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಜೊತೆಯಾಗಿರುವಾಗ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಹೀನ ಅಂಗಕ್ಕೆ, ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷಣಕ್ಕೆ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತಾಽಗಾತ್ಸಹ ಪುತ್ರೇಣ ಕಾಣೋಽಕ್ಷ್ಣಾ ಗದಯಾ ಹರಿಃ । ಅರ್ಥೇನ ನಿವಸೇಕದ್‌ಭೃತ್ಯಃ ಕಾಲೇ ಭಾವೇ ಚ ಸಪ್ತಮೀ ।। ೩೫೪.

ತಂದೆ ಮಗನೊಂದಿಗೆ ಹೋದನು; ಕಣ್ಣಿಲ್ಲದವನು ಒಂದು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ; ಹರಿಯು ಗದೆಯೊಂದಿಗೆ; ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ, ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ, ಸೇವಕನಿಗೆ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ವಿಷ್ಣೌ ನತೇ ಭವೇನ್ಮುಕ್ತಿರ್ವಸನ್ತೇ ಸ ಗತೋ ಹರಿಮ್ । ನೃಣಾಂ ಸ್ವಾಮೀ ನೃಷು ಸ್ವಾಮೀ ನೃಣಾಮೀಶಃ ಸತಾಮ್ಪತಿಃ ।। ೩೫೪.

ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹರಿಯನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಾಮಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅಧಿಪತಿ.

ನೃಣಾಂ ಸಾಕ್ಷೀ ನೃಷು ಸಾಕ್ಷೀ ಗೋಷು ನಾಥೋ ಗವಾಮ್ಪತಿಃ । ಗೋಷು ಸೂತೋ ಗವಾಂ ಸೂತೋ ರಾಜ್ಞಾಂ ದಾಯಾದಕೋಽಸ್ವಿಹ ।। ೩೫೪.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಸಾಕ್ಷಿ; ಹಸುವಿನಲ್ಲಿ ನಾಥ, ಹಸುಗಳ ಪತಿ; ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿ, ಹಸುಗಳ ಸಾರಥಿ; ರಾಜರ ವಾರಸುದಾರನು ಇಲ್ಲಿ.

ಅನ್ನಸ್ಯ೧ ಹೇತೋರ್ವಸತಿ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಮೃತ್ಯರ್ಥಕರ್ಮಣಿ । ಮಾತುಃ ಸ್ಮರತಿ ಗೋಪ್ತಾರಂ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕರ್ತೃಕರ್ಮಣೋಃ ೩೫೪.

ಅನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಉಪಯೋಗ; ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಕರನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸದಾ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಇದು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ಕನ್ಧ ಉವಾಚ ಷೋಢ಼ಾ ಸಮಾಸಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅಷ್ಟಾವಿಂಶಾತಿಧಾ ಪುನಃ । ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಿಭಾಗೇನ ಲುಗಲೋಪೇನ ಚ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೫೫.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಈಗ ಷೋಢಾ ಸಮಾಸವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ, ಪದ ಲೋಪದಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಕುಮ್ಭಕಾರಶ್ಚ ನಿತ್ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೇಮಕಾರಾದಿಕಸ್ತಥಾ । ರಾಜ್ಞಃ ಪುಮಾನ್‌ರಾಜಪುಮಾನ್ ನಿತ್ಯೋಽಯಞ್ಚ ಸಮಾಸಕಃ ।। ೩೫೫.

ಮಡಕೆಗಾರನು ನಿತ್ಯನು, ಹದಿನೆಯಗಾರನೂ ಹಾಗೆಯೇ; ರಾಜನ ಪುರುಷ, ರಾಜಪುರುಷ, ಈ ಸಮಾಸವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಕಷ್ಟಶ್ರಿತೋ ಲುಕ್‌ಸಮಾಸಃ ಕಣ್ಠೇಕಾಲಾದಿಕಸ್ತ್ವಲುಕ್ । ಸ್ಯಾದಷ್ಟಧಾ ತತ್‌ಪುರುಷಃ ಪ್ರಥಮಾದ್ಯಸುಪಾ ಸಹ ।। ೩೫೫.

ಪದ ಲೋಪದಿಂದ ಆಗುವ ಸಮಾಸವನ್ನು ಲುಕ್ ಸಮಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಷ್ಟಾಶ್ರಿತ; ಗಂಟಲು, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ವಲುಕ್; ಈ ರೀತಿ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವು ಎಂಟು ವಿಧ, ಪ್ರಥಮಾ ಮತ್ತು ಅಸುಪಾ ಜೊತೆಗೆ.

ಪ್ರಥಮಾತತ್‌ಪುರುಷೋಽಯಂ ಪೂರ್ವ್ವಂ ಕಾಯಸ್ಯ ವಿಗ್ರಹೇ । ಪೂರ್ವಕಾಯೋಽಪರಕಾಯೋ ಹ್ಯಧರೋತ್ತರಕಾಯಕಃ ।। ೩೫೫.

ಇದು ಪ್ರಥಮ ತತ್ಪುರುಷ, ದೇಹದ ವಿಭಜನೆಗೆ ಮೊದಲನೆಯದು; ಪೂರ್ವ ದೇಹ, ಅಪರ ದೇಹ, ಕೆಳ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ದೇಹ.

ಅರ್ದ್ಧಂ ಕಣಾಯಾ ಅರ್ದ್ಧಕಣಾ ಭಿಕ್ಷಾತುರ್ಯ್ಯಮಥೇದೃಶಮ್ । ಆಪನ್ನಜೀವಿಕಸ್ತದ್ವತ್ ದ್ವಿತೀಯಾ ಚಾಧರಾಶ್ರಿತಃ ।। ೩೫೫.

ಕಣದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಅರ್ಧಕಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಭಿಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಬೇಡುವವನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ; ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆದವನೂ ಹಾಗೆ; ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಕೆಳಗಿನದಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.