ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಚೋ ದುರ್ಜನೇ ನಿರ್ಮ್ಮಲೇ ಛಶ್ಛೇದೇ ಜಿರ್ಜ್ಜಯನೇ ತಥಾ । ಜಂ ಗೀತೇ ಜ್ಞಃ ಪ್ರಶಸ್ತೇ ಸ್ಯಾದ್ ಬಲೇ ಞೋ ಗಾಯನೇ ಚ ಟಃ ।। ೩೪೮.

'ಚ' ದುರ್ಜನರಿಗೆ, 'ಚಿ' ನಿರ್ಮಲತೆಗೆ; 'ಛ' ಕಡಿತಕ್ಕೆ, 'ಛಿ' ಜಯಕ್ಕೆ; 'ಜಂ' ಗಾಯನಕ್ಕೆ, 'ಜ್ಞ' ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ; 'ಟ' ಬಲಕ್ಕೆ, 'ಞ' ಗಾಯನಕ್ಕೂ.

ಠಶ್ಚನ್ದ್ರಮಣ್ಡಲೇ ಶೂನ್ಯೇ ಶಿವೇ ಚೋದ್ಬನ್ಧನೇ ಮತಃ । ಡಶ್ಚ ರುದ್ರೇ ಧ್ವನೌ ತ್ರಾಸೇ ಢಕ್ಕಾಯಾಂ ಢೋ ಧ್ವನೌ ಮತಃ ।। ೩೪೮.

ಠ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಚಂದ್ರಮಂಡಲದ ಖಾಲಿತನ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಡ ಅಕ್ಷರವು ರುದ್ರನಲ್ಲಿ, ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ, ಭಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಡಕ್ಕಾ ಎಂಬ ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂಚನೆ. ಢ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಣೋ ನಿಷ್ಕರ್ಷೇ ನಿಶ್ಚಯೇ ಚ ತಶ್ಚೌರೇ ಕ್ರೋಡಪುಚ್ಛಕೇ । ಭಕ್ಷಣೇ ಥಶ್ಛೇದನೇ ದೋ ಧಾರಣೇ ಶೋಭನೇ ಮತಃ ।। ೩೪೮.

ಣ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಖಚಿತತೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಟ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಕಳ್ಳನಿಗೆ ಮತ್ತು ನಕ್ಕೆಯ ಬಾಲಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಥ, ಕತ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ದ, ಹಿಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ದ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಧೋ ಧಾತರಿ ಚ ಧೂಸ್ತೂರೇ ನೋ ವೃನ್ದೇ ಸುಗತೇ ತಥಾ । ಪ ಉಪವನೇ ವಿಖ್ಯಾತಃ ಫಶ್ಚ ಝಞ್ಝಾನಿಲೇ ಮತಃ ।। ೩೪೮.

ಧ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಧಾರಕನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧೂಸ್ತೂರ ಎಂಬ ಸಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ನ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುಗಮವಾದ ಚಲನೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಪ ಅಕ್ಷರವು ತೋಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಫ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಫುಃ ಫುತ್ಕಾರೇ ನಿಷ್ಫಲೇ ಚ ವಿಃ ಪಕ್ಷೀ ಭಞ್ಚ ತಾರಕೇ । ಮಾ ಶ್ರೀರ್ಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಮಾತಾ ಸ್ಯಾದ್ಯಾಗೇ ಯೋ ಯಾತೃವೀರಣೇ ।। ೩೪೮.

ಫು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಊದುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಫಲವಿಲ್ಲದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವಿ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಕ್ಕಿಗೆ, ಭಂ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾಂ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಶ್ರೀ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ತಾಯಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಿಕರಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ರೋ ವಹ್ನೌ ಚ ಲಃ ಶಕ್ರೇ ಚ ಲೋ ವಿಧಾತರಿ ಈರಿತಃ । ವಿಶ್ಲೇಷಣೇ ವೋ ವರುಣೇ ಶಯನೇ ಶಶ್ಚ ಶಂ ಸುಖೇ ।। ೩೪೮.

ರ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಲ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ, ಲೋ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಭಜನೆಗೆ ವೋ, ವರಣನಲ್ಲಿ, ಮಲಗುವಲ್ಲಿ ಶ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಷಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಸಃ ಪರೋಕ್ಷೇ ಚ ಸಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಸಂ ಕಚೇ ಮತಃ । ಧಾರಣೇ ಹಸ್ತಥಾ ರುದ್ರೇ ಕ್ಷಃ ಕ್ಷತ್ತ್ತ್ರೇ ಚಾಕ್ಷರೇ ಮತಃ ।। ೩೪೮.

ಷ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ, ಸ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿರುವುದರಲ್ಲಿ, ಸಾ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಲ್ಲಿ, ಸಂ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಕೂದಲಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಧಾ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರುದ್ರನಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಷ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಷೋ ನೃಸಿಂಹೇ ಹರೌ ತದ್ವತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲಕಯೋರಪಿ । ಮನ್ತ್ರ ಏಕಾಕ್ಷರೋ ದೇವೋ ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿಪ್ರದಾಯಕಃ ।। ೩೪೮.

ಕ್ಷ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ನರಸಿಂಹನಲ್ಲಿ, ಹರಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರದ ರಕ್ಷಕರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಏಕಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರವು ದೈವಿಕವಾಗಿದ್ದು, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಹೈಹಯಶಿರಸೇ ನಮಃ ಸರ್ವ್ವವಿದ್ಯಾಪ್ರದೋ ಮನುಃ । ಅಕಾರಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಮನ್ತ್ರಾ ಮಾತೃಕಾಮನ್ತ್ರ ಉತ್ತಮಃ ।। ೩೪೮.

ಹೈಹಯರ ಮುಖ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಈ ಮಂತ್ರವು ಎಲ್ಲಾ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾತೃಕಾ ಮಂತ್ರವು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದೆ.

ಏಕಪದ್ಮೇಽರ್ಚಯೇದೇತಾನ್ನವ ದುರ್ಗಾಶ್ಚ ಪೂಜಯೇತ್ । ಭಗವತೀ ಕಾತ್ಯಾಯನೀ ಕೌಶಿಕೀ ಚಾಥ ಚಣ್ಡಿಕಾ ।। ೩೪೮.

ಒಂದು ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಒಂಬತ್ತು ದುರ್ಗೆಯರನ್ನು ಕೂಡ ಪೂಜಿಸಬೇಕು: ಭಗವತಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನಿ, ಕೌಶಿಕಿ ಮತ್ತು ಚಂಡಿಕಾ.

ಪ್ರಚಣ್ಡಾ ಸುರನಾಯಿಕಾ ಉಗ್ರಾ ಪಾರ್ವ್ವತೀ ದುರ್ಗಯಾ । ಓಂ ಚಣ್ಡಿಕಾಯೈ ವಿದ್ಮಹೇ ಭಗವತ್ಯೈ ಧೀಮಹಿ ತನ್ನೋ ದುರ್ಗಾ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್ । ಕ್ರಮಾದಿ ತು ಷಡ಼ಙ್ಗಂ ಸ್ಯಾದ್ ಗಣೋ ಗುರುರ್ಗುರುಃ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೪೮.

ಪ್ರಚಂಡಾ, ದೇವತೆಗಳ ನಾಯಕಿ, ಉಗ್ರಾ, ಪಾರ್ವತಿ, ದುರ್ಗಾ—'ಓಂ ಚಂಡಿಕಾಯೈ ವಿಧ್ಮಹೇ, ಭಗವತ್ಯೈ ಧೀಮಹಿ, ತನ್ನೋ ದುರ್ಗಾ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್' ಎಂದು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಷರಂಗ, ಗುಂಪು, ಗುರು ಮತ್ತು ಗುರುಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಅಜಿತಾಪರಾಜಿತಾ ಚಾಥ ಜಯಾ ಚ ವಿಜಯಾ ತತಃ । ಕಾತ್ಯಾಯನೀ ಭದ್ರಕಾಲೀ ಮಙ್ಗಲಾ ಸಿದ್ಧಿರೇವತೀ ।। ೩೪೮.

ಅಜಿತಾ, ಅಪರಾಜಿತಾ, ನಂತರ ಜಯಾ ಮತ್ತು ವಿಜಯಾ; ಕಾತ್ಯಾಯನಿ, ಭದ್ರಕಾಳಿ, ಮಂಗಳಾ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿರೇವತಿ.

ಸಿದ್ದಾದಿವಟುಕಾಃ ಪೂಜ್ಯಾ ಹೇತುಕಶ್ಚ ಕಪಾಲಿಕಃ । ಏಕಪಾದೋ ಭೀಮರೂಪೋ ದಿಕ್ಪಾಲಾನ್ಮಧ್ಯತೋ ನವ ।। ೩೪೮.

ಸಿದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಇತರ ವಟುಕರನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಹೇತುಕ ಮತ್ತು ಕಪಾಲಿಕನನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಭೀಕರ ರೂಪದ ಏಕಪಾದ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕರನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಹ್ರೀಂ ದುರ್ಗೇ ದುರ್ಗೇ ರಕ್ಷಣಿ ಸ್ವಾಹಾ ಮನ್ತ್ರಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ । ಗೌರೀ ಪೂಜ್ಯಾ ಚ ಧರ್ಮ್ಮದ್ಯಾಃ ಸ್ಕನ್ದಾದ್ಯಾಃ ಶಕ್ತಯೋ ಯಜೇತ್ ।। ೩೪೮.

'ಹ್ರೀಂ ದುರ್ಗೆ ದುರ್ಗೆ ರಕ್ಷಣಿ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂದು ಮಂತ್ರಾರ್ಥದ Siddhiyagi ಪಠಿಸಬೇಕು. ಗೌರಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರಾದ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು, ಸ್ಕಂದನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಜ್ಞಾ ಜ್ಞಾನಾ ಕ್ರಿಯಾ ವಾಚಾ ವಾಗೀಶೀ ಜ್ವಾಲಿನೀ ತಥಾ । ಕಾಮಿನೀ ಕಾಮಮಾಲಾ ಚ ಇನ್ದ್ರಾದ್ಯಾಃ ಶಕ್ತಿಪೂಜನಂ ।। ೩೪೮.

ಪ್ರಜ್ಞಾ, ಜ್ಞಾನಾ, ಕ್ರಿಯಾ, ವಾಚಾ, ವಾಗೀಶೀ, ಜ್ವಾಲಿನೀ, ಕಾಮಿನೀ, ಕಾಮಮಾಲಾ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಓಂ ಗಂ ಸ್ವಾಹಾ ಮೂಲಮನ್ತ್ರೋಽಯಂ ಗಂ ವಾ ಗಣಪತಯೇ ನಮಃ । ಷಡ಼ಙ್ಗೋ ರಕ್ತಶುಕ್ಲಶ್ಚ ಕದನ್ಕತಾಕ್ಷಪರಶೂತ್ಕಟಃ ।। ೩೪೮.

'ಓಂ ಗಂ ಸ್ವಾಹಾ' ಎಂಬುದು ಮೂಲಮಂತ್ರ. ಅಥವಾ 'ಗಂ ಗಣಪತಯೇ ನಮಃ' ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಷರಂಗನು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳುಪಾಗಿದ್ದು, ವಕ್ರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು, ಪರಶು ಹಿಡಿದವನು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯವನು.

ಸಮೋದಕೋಽಥ ಗನ್ಧಾದಿಗನ್ಧೋಲ್ಕಾಯೇತಿ ಚ ಕ್ರಮಾತ್ । ಗಜೋ ಮಹಾಗಣಪತಿರ್ಮ್ಮಹೋ ಲ್ಕಃ ಪೂಜ್ಯ ಏವ ಚ ।। ೩೪೮.

ಮೊದಲು ಮೋದಕ, ನಂತರ ಚಂದನ ಮತ್ತು ಇತರ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ನಂತರ ಜ್ವಾಲೆಯ ಟೋಚ್ ಇವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಗಜ, ಮಹಾಗಣಪತಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಲ್ಕನನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಕುಷ್ಮಾಣ್ಡಾಯ ಏಕದನ್ತತ್ರಿಪುರಾನ್ತಕಾಯ ಶ್ಯಾಮದನ್ತವಿಕಟಹರಹಾಸಾಯ । ಲಮ್ವನಾಶಾನನಾಯ ಪದ್ಮದಂಷ್ಟ್ರಾಯ ಮೇಘೋಲ್ಕಾಯ ಧೂಮೋಲ್ಕಾಯ । ವಕ್ರತುಣ್ಡಾಯ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರಾಯ ವಿಕಟೋತ್ಕಟಾಯ ಗಜೇನ್ದ್ರಗಮನಾಯ ।। ೩೪೮.

ಕುಷ್ಮಾಂಡ, ಏಕದಂತ, ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ, ಶ್ಯಾಮದಂತ, ವಿಕಟ, ಹರ, ಹಾಸಾಯ; ಲಂವನಾಶಾನ, ಪದ್ಮದಂಷ್ಟ್ರ, ಮೇಘೋಲ್ಕ, ಧೂಮೋಲ್ಕ; ವಕ್ರತುಂಡ, ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ, ವಿಕಟೋತ್ಕಟ ಮತ್ತು ಗಜೆಂದ್ರಗಮನ—ಇವರಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.

ವಕ್ರತುಣ್ಡಾಯ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರಾಯ ವಿಕಟೋತ್ಕಟಾಯ ಗಜೇನ್ದ್ರಗಮನಾಯ । ಭುಜಗೇನ್ದ್ರಹಾರಾಯ ಶಶಾಙ್ಕಧರಾಯ ಗಣಾಧಿಪತಯೇ ಸ್ವಾಹಾ ।। ೩೪೮.

ವಕ್ರತುಂಡ, ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ, ವಿಕಟೋತ್ಕಟ, ಗಜೆಂದ್ರಗಮನ, ಭುಜಗೇಂದ್ರಹಾರ, ಶಶಾಂಕಧರ ಮತ್ತು ಗಣಾಧಿಪತಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ ಎಂದು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಏತೈರ್ಮ್ಮನುಭಿಃ ಸ್ವಾಹಾನ್ತೈಃ ಪೂಜ್ಯ ತಿಲಹೋಮಾದಿನಾರ್ಥಭಾಕ್ । ಕಾದ್ಯೈರ್ವಾ ವೀಜಸಂಯುಕ್ತೈರಾದ್ಯೈಶ್ಚ ನಮೋಽನ್ತಕೈಃ ।। ೩೪೮.

ಈ ಸ್ವಾಹಾ ಅಂತ್ಯವಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ತಿಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಹೋಮದ ಅರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅಥವಾ 'ಕಾ' ಎಂಬ ಆರಂಭವಿರುವ, ಬೀಜಾಕ್ಷರಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿರುವ, ಮತ್ತು 'ನಮಃ' ಎಂಬ ಆರಂಭವಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಕೂಡಿಸಬಹುದು.

ಮನ್ತ್ರಾಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗ್ವಾ ಸ್ಯುರ್ದ್ವಿರೇಫದ್ವಿರ್ಮುಖಾಕ್ಷಿಣಃ । ಕಾತ್ಯಾಯನಂ ಸ್ಕನ್ದ ಆಹ ಯತ್ತದ್ವ್ಯಾಕರಣಂ ವದೇ ।। ೩೪೮.

ಈ ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ, ಕೆಲವು ಎರಡು ಬಾರಿ 'ರ' ಅಥವಾ 'ವ' ಇರುವವು, ಕೆಲವು 'ಕ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿವೆ ಅಥವಾ ಅಂತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಕಾತ್ಯಾಯನ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಸ್ಕನ್ದ ಉವಾಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ವ್ಯಾಕರಣಂ ಸಾರಂ ಸಿದ್ಧಶಬ್ದಸ್ವರೂಪಕಮ್ । ಕಾತ್ಯಾಯನವಿಬೋಧಾಯ ಬಾಲಾನಾಂ ಬೋಧನಾಯ ಚ ।। ೩೪೯.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ವ್ಯಾಕರಣದ ಸಾರವನ್ನು, ಸಿದ್ಧವಾದ ಶಬ್ದಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಕಾತ್ಯಾಯನನಿಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬೋಧನೆಗಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಸ್ಕನ್ದ ಉವಾಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸನ್ಧಿಸಿದ್ಧರೂಪಂ ಸ್ವರಸನ್ಧಿಮಥಾದಿತಃ । ದಣ್ಡಾಗ್ರಂ ಸಾಗತಾ ದಧೀದಂ ನದೀಹತೇ ಮಧೂದಕಂ ।। ೩೫೦.

ಸ್ಕಂದನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಸಂಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಸ್ವರಸಂಧಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದಂಡಾಗ್ರ, ಸಾಗತ, ದಧೀದಂ, ನದೀಹತೇ, ಮಧೂದಕಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು.

ಪಿತೄಷಭಃ ಲೄಕಾರಶ್ಚ ತವೇದಂ ಸಕಲೋದಕಂ । ಅರ್ದ್ಧರ್ಚ್ಚೋಽಯಂ ತವಲ್ಕಾರಃ ಸೈಷಾ ಸೈನ್ದ್ರೀ ತವೌದನಮ್ ।। ೩೫೦.

ಪಿತೃಷಭ, ಲೃಕಾರ ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಸೇರಿದ ನೀರಾಗಿದೆ. ಇದು ಅರ್ಧ ಋಚ್, ತವಲ್ಕಾರ, ಇದು ಸೈಂದ್ರಿ, ನಿನಗೆ ಅನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಶಟ್ಟೌಘೋಽಭವದಿತ್ಯೇವಂ ವ್ಯಸುಧೀರ್ವಸ್ವಲಙ್ಕೃತಂ । ಪಿತ್ರರ್ಥೋಪವನಂ ದಾತ್ರೀ ನಾಯಕೋ ಲಾವಕೋ ನಯಃ ।। ೩೫೦.

ಶಟ್ಟೌಘ ಎಂಬುದು ಹೀಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ವ್ಯಸುಧೀರ್, ವಸ್ವಲಂಕೃತಂ; ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪವನ, ದಾತ್ರೀ, ನಾಯಕ, ಲಾವಕ, ನಯ ಎಂಬ ಪದಗಳು.

ತಇಹ ತಯಿಹೇತ್ಯಾದಿ ತೇಽತ್ರ ಯೋತ್ರ ಜಲೇಽಕಜಂ । ಪ್ರಕೃತಿರ್ನೋ ಅಹೋ ಏಹಿ ಅ ಅವೇಹಿ ಇ ಇನ್ದ್ರಕಂ ।। ೩೫೦.

ತೈಹ, ತಯಿಹೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಪದಗಳು; ಇಲ್ಲಿ 'ತೆ', 'ಯೋತ್ರ', 'ಜಲೆ', 'ಅಕಜಂ'; 'ಪ್ರಕೃತಿರ್', 'ನೋ', 'ಅಹೋ', 'ಎಹಿ', 'ಅ', 'ಅವೇಹಿ', 'ಇ', 'ಇಂದ್ರಕಂ' ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು.

ಉ ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಕವೀ ಏತೌ ವಾಯೂ ಏತೌ ವನೇ ಇಮೇ । ಅಮೀ ಏತೇ ಯಜ್ಞಭೂತೇ ಏಹಿ ದೇವ ಇಮನ್ನಯ ।। ೩೫೦.

'ಉ', ಎದ್ದುಬಾ ಕವಿಗಳೇ; 'ಏತೌ' ಎಂದರೆ ವಾಯುಗಳು; 'ಏತೌ' ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರು; ಇವರೇ ಯಜ್ಞದ ಭಾಗಿಗಳು; ಬಾ ದೇವಾ, ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತರು.

ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸನ್ಧಿ ವ್ಯಞ್ಜಾನಾನಾಂ ವಾಗ್ಯತೋಽಜೇಕಮಾತೃಕಃ । ಷಡೇತೇ ತದಿಮೇ ವಾದಿವಾಙ್‌ನೀತಿಃ ಷಣ್ಮುಖಾದಿಕಮ್ ।। ೩೫೦.

ನಾನು ವ್ಯಂಜನ ಸಂಧಿಯನ್ನು, ಮಾತಿನ ಮೂಲವನ್ನು, ಒಂದೇ ತಾಯಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವವಾದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಆರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳೂ, ಮಾತಿನ ನಿಯಮಗಳು, ಷಣ್ಮುಖನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿವೆ.

ವಾಙ್‌ಮನಸಂ ವಾಗ್‌ಭಾವಾದಿರ್ವಾಕ್ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ತಚ್ಛರೀರಕಂ । ತಲ್ಲುನಾತಿ ತಚ್ಚರೇಚ್ಚ ಕ್ರುಙ್‌ಙಾಸ್ತೇ ಸುಗಣ್ಣಿಹ ।। ೩೫೦.

ಮಾತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು, ಮಾತಿನ ಉದ್ಭವ, ಮಾತು ಮೃದುವಾಗಿದೆ, ಅದು ದೇಹವಾಗಿದೆ; ಅದು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಚಲಿಸುತ್ತದೆ, 'ಕೃಙ್ಣಾಸ್ತೇ', 'ಸುಗಣ್ಣಿಹ' ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು.