ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಗೂಢ಼ಾರ್ಥತಾ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತಾರ್ಥತಾ ಸಂಶಯಿತಾರ್ಥತಾ । ಅವಿಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥತಾ ಭೇದಾಸ್ತತ್ರ ಗೂಢ಼ಾರ್ಥತೇತಿ ಸಾ ।। ೩೪೭.

ಗುಪ್ತಾರ್ಥ, ತಿರುಗು ಅರ್ಥ, ಸಂಶಯದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಅರ್ಥ — ಇವು ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಗಗಳು; ಮೊದಲನೆಯದು ಗುಪ್ತಾರ್ಥ.

ಯತ್ರಾರ್ಥೋ ದುಃಖಸಂವೇದ್ಯೋ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತಾರ್ಥ್ತಾ ಪುನಃ । ವಿವಕ್ಷಿತಾನ್ಯಶಬ್ದಾರ್ಥಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ಮಲೀಮಸಾ ।। ೩೪೭.

ಯಾವಾಗ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಗುಪ್ತಾರ್ಥ; ತಿರುಗು ಅರ್ಥ ಎಂದರೆ ಉದ್ದೇಶಿತ ಅರ್ಥವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪದಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಇದು ಶುದ್ಧವಲ್ಲ.

ಅನ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾಸಮರ್ಥತ್ವೇ ಏತಾಮೇವೋಪಸರ್ಪತಃ । ಸನ್ದಿಹ್ಯಮಾನವಾಚ್ಯತ್ವಮಾಹುಃ ಸಂಶಯಿತಾರ್ಥತಾಂ ।। ೩೪೭.

ಉದ್ದೇಶಿತ ಅರ್ಥವಲ್ಲದ ಅರ್ಥ ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಸಂಶಯದ ಅರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೋಷತ್ವಮನುಬಧ್ನಾತಿ ಸಜ್ಜನೋದ್ವೇಜನಾದೃತೇ । ಅಸುಖೋಚ್ಚಾರ್ಯ್ಯಮಾಣತ್ವಂ ಕಷ್ಟತ್ವಂ ಸಮಯಾಚ್ಯುತಿಃ ।। ೩೪೭.

ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡದ ಹೊರತು, ದೋಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಕಷ್ಟವಾದುದು ಅಥವಾ ರೂಢಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಕಠಿಣತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಸಾಮಯಿತತಾ ನೇಯಾಮೇತಾಞ್ಚ ಮುನಯೋ ಜಗುಃ । ಗ್ರಾಮ್ಯತಾ ತು ಜಘನ್ಯಾರ್ಥಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಶಲೀಕೃತಾ ।। ೩೪೭.

ಇದನ್ನು ಅಸಾಮಾನ್ಯತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಮ್ಯತೆ ಎಂದರೆ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಇದನ್ನು ತಪ್ಪಬೇಕು.

ವಕ್ತವ್ಯಗ್ರಾಮ್ಯವಾಚ್ಯಸ್ಯ ವಚನಾತ್ಸ್ಮರಣಾದಪಿ । ತದ್ವಾಚಕಪದೇನಾಭಿಸಾಮ್ಯಾದ್ಭವತಿ ಸಾ ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೪೭.

ಯಾವುದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬಾರದು, ಅದನ್ನು ನುಡಿದರೂ, ನೆನೆಸಿದರೂ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ ಬಳಸಿದರೂ, ಆ ತಪ್ಪು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ: ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಪದದ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ.

ದೋಷಃ ಸಾಧಾರಣಃ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕೋಽರ್ಥಸ್ಯ ಸ ತು ದ್ವಿಧಾ । ಅನೇಕಭಾಗುಪಾಲಮ್ಭಃ ಸಾಧಾರಣ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೪೭.

ತಪ್ಪು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು; ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ದೋಷವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೋಷವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಯೋರ್ಭ್ರಂಶೋ ವಿಸನ್ಧಿಃ ಪುನರುಕ್ತತಾ । ವ್ಯಸ್ತಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣಾ ಮತಾಃ ।। ೩೪೭.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐದು ದೋಷಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ಸರಿಯಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಪದಗಳನ್ನು ಪುನರಾವೃತಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸುವುದು.

ಅಕ್ರಿಯತ್ವಂ ತ್ರಿಯಾಭ್ರಂಶೋ ಭ್ರಷ್ಟಕಾರಕತಾ ಪುನಃ । ಸರ್ತ್ತ್ರ್ಯಾದಿಕಾರಕಾಭಾವೋ ವಿಸನ್ಧಿಃ ಸನ್ಧಿದೂಷಣಮ್ ।। ೩೪೭.

ಕ್ರಿಯೆಯ ಕೊರತೆ, ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ಕರ್ತೃಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು, ಕರ್ತೃ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸರಿಯಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುವುದು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಗತೋ ವಾ ವಿರುದ್ಧೋ ವಾ ಸನ್ಧಿಃ ಸ ಭವತಿ ದ್ವಿಧಾ । ಸನ್ಧೇರ್ವ್ವಿರುದ್ಧತಾ ಕಷ್ಟಪಾದಾದರ್ಥಾನ್ತರಾಗಮಾತ್ ।। ೩೪೭.

ಸಂಪರ್ಕವು ಇಲ್ಲದಾಗ ಅಥವಾ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದಾಗ ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಅದು ಕಠಿಣ ಪಠಣದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಅರ್ಥದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಪುನರುಕ್ತತ್ವಮಾಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಭಿಧಾನಂ ದ್ವಿಧೈವ ತತ್ । ಅರ್ಥಾವೃತ್ತಿಃ ಪದಾವೃತ್ತಿರರ್ಥಾವೃತ್ತಿರಪಿ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೪೭.

ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎರಡು ವಿಧ: ಪದವನ್ನು ಅಥವಾ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮರುಮರು ಹೇಳುವುದು. ಅರ್ಥದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೂ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಯುಕ್ತ ವರಶಬ್ದೇನ ತಥಾ ಶಬ್ದಾನ್ತರೇಣ ಚ । ನಾವರ್ತ್ತತೇ ಪದಾವೃತ್ತೌ ವಾಚ್ಯಮಾವರ್ತ್ತತೇ ಪದಮ್ ।। ೩೪೭.

ಒಂದು ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪದದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಪದದಿಂದ ಬಳಸಿದಾಗ, ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪದವೇ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅರ್ಥವಲ್ಲ.

ವ್ಯಸ್ತಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಸುಷ್ಠುಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವ್ಯವಧಾನತಃ । ಸಮ್ಬನ್ಧಾನ್ತರನಿರ್ಭಾಷಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧಾನ್ತರಜನ್ಮನಃ ।। ೩೪೭.

ಸರಿಯಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಸಂಬಂಧವು ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಅದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಭಾವೇಪಿ ತಯೋರನ್ತರ್ವ್ಯವಧಾನಾತ್ತ್ತ್ರಿಧೈವ ಸಾ । ಅನ್ತರಾ ಪದವಾಕ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಪುನರ್ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೪೭.

ಆ ಎರಡು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದರೆ ಅದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಅಡ್ಡಿ ಪದದಿಂದ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ವಾಚ್ಯಮರ್ಥಾರ್ಥ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್ತದ್‌ದ್ವಿಧಾ ಪದವಾಕ್ಯಯೋಃ । ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಪೂರ್ವ್ವವಾಚ್ಯಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯಞ್ಚೇತಿ ಭಿದ್ಯತೇ ।। ೩೪೭.

ಹೇಳಬೇಕಾದ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ: ಮೊದಲೇ ವಿವರಿಸಿದದು ಮತ್ತು ನಂತರ ವಿವರಿಸಬೇಕಾದದು ಎಂದು ವಿಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಇಷ್ಟವ್ಯಾಘಾತಕಾರಿತ್ವಂ ಹೇತೋಃ ಸ್ಯಾದಸಮರ್ಥತಾ । ಅಸಿದ್ಧತ್ವಂ ವಿರುದ್ಧತ್ವಮನೈಕಾನ್ತಿಕತಾ ತಥಾ ।। ೩೪೭.

ಹೊರಹಾಕಬೇಕಾದದ್ದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾದರೆ, ಕಾರಣವು ಫಲಕಾರಿಯಾಗದು; ಹಾಗೆಯೇ ಅದು ಸಾಬೀತಾಗದಿದ್ದರೂ, ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬರದಿದ್ದರೂ ಫಲಕಾರಿಯಾಗದು.

ಏವಂ ಸತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಂ ಕಾಲಾತೀತತ್ವಸಙ್ಕರಃ । ಪಕ್ಷೇ ಸಪಕ್ಷೇ ನಾಸ್ತಿತ್ವಂ ವಿಪಕ್ಷೇಽಸ್ತಿತ್ವಮೇವ ತತ್ ।। ೩೪೭.

ಹಾಗೆಯೇ, ಸರಿಯಾದ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ಇದ್ದರೆ, ಕಾಲದ ಗೊಂದಲ ಇದ್ದರೆ, ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ವಿರುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿದ್ದರೆ ಅವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕಾವ್ಯೇಷು ಪರಿಷದ್ಯಾನಾಂ ನ ಭವೇದಪ್ಯರುನ್ತುದಮ್ । ಏಕಾದಶನಿರರ್ಥತ್ವಂ ದುಷ್ಕರಾದೌ ನ ದುಷ್ಯತಿ ।। ೩೪೭.

ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರ ಸಭೆಗೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೋಷವೂ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದು; ಹನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಷ್ಟವಾದ ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ದೋಷವಲ್ಲ.

ದುಃಖೀಕರೋತಿ ದೋಷಜ್ಞಾನ್ ಗೂಢಾರ್ಥತ್ವಂ ನ ದುಷ್ಕರೇ । ನ ಗ್ರಾಮ್ಯತೋದ್ವೇಗಕಾರೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರ್ಲ್ಲೋಕಶಾಸ್ತ್ರಯೋಃ ।। ೩೪೭.

ಯಾವ ದೋಷವು ದುಃಖ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಥದ ಗುಟ್ಟು ಕಷ್ಟವಾದ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವಲ್ಲ; ಹಳ್ಳಿ ಭಾಷೆಯ ಬಳಕೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಅಡ್ಡಿಯಾಗದು.

ಕ್ರಿಯಾಭ್ರಂಶೇನ ಲಕ್ಷ್ಮಾಸ್ತಿ ಕ್ರಿಯಾಧ್ಯಾಹಾರಯೋಗತಃ । ಭ್ರಷ್ಟಕಾರಕತಾಕ್ಷೇಪಬಲಾಧ್ಯಾಹೃತಕಾರಕೇ ।। ೩೪೭.

ಕ್ರಿಯೆ ಬಿಡಲಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ಕರ್ತೃ ಬಿಡಲಾಗಿದ್ದರೂ ಸೂಚನೆಯಿಂದ ಅದು ಪೂರೈಸಿದರೆ, ಅದು ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃ ಬಿಡುವಿನ ಗುರುತು.

ಪ್ರಗೃಹ್ಯೋ ಗೃಹ್ಯತೇ ನೈವ ಕ್ಷತಂ ವಿಗತಸನ್ಧಿನಾ । ಕಷ್ಟಪಾಠಾದ್ವಿಸನ್ಧಿತ್ವಂ ದುರ್ವ್ವಚಾದೌ ನ ದುರ್ಭಗಮ್ ।। ೩೪೭.

ಪಡೆಯಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಸಂಪರ್ಕ ಕಡಿದಿದ್ದಾಗ ಅದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಕಠಿಣ ಪಠಣದಿಂದ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾದರೂ, ಕಷ್ಟವಾದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ದೊಡ್ಡ ದೋಷವಲ್ಲ.

ಅನುಪ್ರಾಸೇ ಪದಾವೃತ್ತಿರ್ವ್ಯಸ್ತಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಶುಭಾ । ನಾರ್ಥಸಂಗ್ರಹಣೇ ದೋಷೋ ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮಾದ್ಯೈರ್ನ್ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ।। ೩೪೭.

ಅನುಪ್ರಾಸದಲ್ಲಿ ಪದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸಂಬಂಧ ಶುಭಕರ; ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಕ್ರಮ ಬದಲಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ದೋಷವಲ್ಲ.

ವಿಭಕ್ತಿಸಂಜ್ಞಾಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಯತ್ರೋದ್ವೇಗೋ ನ ಧೀಮತಾಂ । ಸಂಖ್ಯಾಯಾಸ್ತತ್ರ ಭಿನ್ನತ್ವಮುಪ್ಮಾನೋಪಮೇಯಯೋಃ ।। ೩೪೭.

ವಿಭಕ್ತಿ, ಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಳಕೆ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಉಂಟುಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಹೋಲಿಕೆಯ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ದೋಷವಲ್ಲ.

ಅನೇಕಸ್ಯ ತಥೈಕೇನ ಬಹೂನಾಂ ಬಹುಭಿಃ ಶುಭಾ । ಕವೀನಾಂ ಸಮುದಾಚಾರಃ ಸಮಯೋ ನಾಮ ಗೀಯತೇ ।। ೩೪೭.

ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗಾಗಿ ಒಬ್ಬನೂ, ಒಬ್ಬನಿಗಾಗಿ ಹಲವರೂ, ಹಲವರಿಗಾಗಿ ಹಲವರೂ ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕವಿಗಳು ಅನುಸರಿಸುವ ರೂಢಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯಶ್ಚ ವಿಶಿಷ್ಟಶ್ಚ ಧರ್ಮ್ಮವದ್ಭವತಿ ದ್ವಿಧಾ । ಸಿದ್ಧಸೈದ್ಧಾನ್ತಿಕಾನಾಞ್ಚ ಕವೀನಾಞ್ಚಾವಿವಾದತಃ ।। ೩೪೭.

ರೂಢಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವೂ ವಿಶಿಷ್ಟವೂ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಇದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರಿಗೂ, ಸ್ಥಿರವಾದ ತತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವವರಿಗೂ, ಕವಿಗಳಿಗೂ ವಿವಾದವಿಲ್ಲದೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಯಃ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇತ್ಯಸೌ ಸಮಯೋ ಮತಃ । ಸರ್ವ್ವೇ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಿಕಾ ಯೇನ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ ನಿರತ್ಯಯಂ ।। ೩೪೭.

ಯಾವುದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಢಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ತತ್ವಜ್ಞರೂ ತಪ್ಪಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಿಯನ್ತ ಏವ ವಾ ಯೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ತೇನ ಸ ದ್ವಿಧಾ । ಛೇದಸಿದ್ಧಾನ್ತತೋಽನ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್‌ ಭ್ರಾನ್ತಿತೋ ಯಥಾ ।। ೩೪೭.

ಕೆಲವರು ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಢಿ. ಅದು ಸ್ಥಿರವಾದ ತತ್ವದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವರಿಗೆ ಅದು ತಪ್ಪು ಗ್ರಹಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತರ್ಕಜ್ಞಾನಾಂ ಮುನೇಃ ಕಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕ್ಷಣಭಙ್ಗಿಕಾ । ಭೂತಚೈತನ್ಯತಾ ಕಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸುಪ್ರಕಾಶತಾ ।। ೩೪೭.

ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿರುವ ಕೆಲವರು ಕ್ಷಣಿಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರಿಗೆ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಚೇತನವಿದೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಜ್ಞಾನವು ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವನೆ.

ಪ್ರಜ್ಞಾತಸ್ಥೂಲತಾಶಬಪ್ದಾನೇಕಾನ್ತತ್ವಂ ತಥಾರ್ಹತಃ । ಶೈವವೈಷ್ಣವಶಾಕ್ತೇಯಸೌರಸಿದ್ಧಾನ್ತಿನಾಂ ಮತಿಃ ।। ೩೪೭.

ಅರ್ಹತ್‌ಗಳು ಸ್ಥೂಲ ಪದಗಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ, ಶಾಕ್ತ, ಸೌರ ಪರಂಪರೆಗಳವರಿಗೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ತತ್ವಗಳಿವೆ.