ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಸಮ್ಬಿಧಾನಞ್ಚ ಕೋಮಲತ್ವಮೂದಾರತಾ । ಪ್ರೌಢ಼ಿಃ ಸಾಮಯಿಕತ್ವಞ್ಚ ತದ್‌ಭೇದಾಃ ಷಟ್‌ಚಕಾಶತಿ ।। ೩೪೬.

ಮಾಧುರ್ಯ, ಸಮ್ಮಿಲನ, ಕೋಮಲತೆ, ಉದಾರತೆ, ಪ್ರೌಢತೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯ — ಇವು ಆರು ವಿಭಾಗಗಳು.

ಕ್ರೋಧೇರ್ಷ್ಯಾಕಾರಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಾನ್ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಧೈರ್ಯ್ಯಗಾಹಿತಾ । ಸಮ್ಬಿಧಾನಂ ಪರಿಕರಃ ಸ್ಯಾದಪೇಕ್ಷಇತಸಿದ್ಧಯೇ ।। ೩೪೬.

ಕೋಪ, ಈರ್ಷೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆಳದಿಂದ ಮಾಧುರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮ್ಮಿಲನವೆಂದರೆ, ಉದ್ದೇಶಿತ ಫಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.

ಯತ್‌ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿನಿರ್ಮುಕ್ತಸನ್ನಿವೇಶವಿಶಿಷ್ಟತಾ । ತಿರಸ್ಕೃತ್ಯೈವ ಮೃಕದುತಾ ಭಾತಿ ಕೋಮಲತೇತಿ ಸಾ ।। ೩೪೬.

ಕಠಿಣತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಜೋಡಣೆ ಇದ್ದಾಗ, ಮತ್ತು ರುಕ್ಷತೆ ದೂರವಿದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನು ಕೋಮಲತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷತ್ವಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ಯತ್ರ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಗುಣಲ್ಯ ತದುದಾರತ್ವಮಾಶಯಸ್ಯಾತಿಸೌಷ್ಠವಂ ।। ೩೪೬.

ದೃಢವಾದ ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷಣವು ತಿಳಿಯುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಗುಣಗಳ ಉದಾರತೆ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧತೆ.

ಅಭಿಪ್ರೇತಂ ಪ್ರತಿ ಯತೋ ನಿರ್ವ್ವಾಹಸ್ಯೋಪಪಾದಿಕಾಃ । ಯುಕ್ತಯೋ ಹೇತುಗರ್ಭಿಣ್ಯಃ ಪ್ರೌಢಾಪ್ರೌಢಿರುದಾಹೃತಾ ।। ೩೪೬.

ಉದ್ದೇಶಿತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಕಾರಣಗಳಿರುವ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರೌಢತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಾಹ್ಯಾನ್ತಃ ಸಮಯೋಗತಃ । ತತ್ರ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರರ್ಥಸ್ಯ ಯಾ ಸಾಮಯಿಕತೇತಿ ಸಾ ।। ೩೪೬.

ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರಲಿ, ಹೊರಗಿನ ಅಥವಾ ಒಳಗಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅರ್ಥದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ಅದನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶಬ್ದಾರ್ಥಾವುಪಕುರ್ವ್ವಾಣೋ ನಾಮ್ನೋಭಯಗುಣಃ ಸ್ಮೃತಃ । ತಸ್ಯ ಪ್ರ್ಸಾದಃ ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ಯಥಾಸಙ್‌ಖ್ಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತತಾ ।। ೩೪೬.

ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಎರಡನ್ನೂ ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದನ್ನು ದ್ವಿಗುಣ ಗುಣವೆಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಕಾಕೋ ರಾಗ ಇಕತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞೈಃ ಷಟ್ ಪ್ರಪಞ್ಚವಿಪಞ್ಚಿತಾಃ । ಪಾಕೋ ರಾಗ ಇತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞೈಃ ಪಾಠಭೇದಃ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥಪದತಾ ಪ್ರಸಾದ ಇತಿ ಗೀಯತೇ ।। ೩೪೬.

ಕಾಕ ಅಥವಾ ರಾಗ ಎಂಬುದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆರು ವಿಧದ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಾಕ ಅಥವಾ ರಾಗ ಎಂದೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರುವುದು, ಈ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಉತ್ಕರ್ಷವಾನ್ ಗುಣಃ ಕಶ್ಚಿದ್ಯಸ್ಮಿನ್ನುಕ್ತೇಪ್ರತೀಯತೇ । ತತ್ಸೌಭಾಗ್ಯಮುದಾರತ್ವಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ ।। ೩೪೬.

ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗುಣವೊಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದೃಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಥಾಸಙ್‌ಖ್ಯಮನುದ್ದೇಶಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮತಿದಿಶ್ಯತೇ । ಸಮಯೇ ವರ್ಣನೀಯಸ್ಯ ದಾರುಣಸ್ಯಾಪಿ ವಸ್ತುನಃ ।। ೩೪೬.

ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕಠಿಣವಾದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗಲೂ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಅದಾರುಣೇನ ಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಶಸತ್ಯಮುಪವರ್ಣನಂ । ಉಚ್ಚೈಃ ಪರಿಣತಿಃ ಕಾಪಿ ಪಾಕ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೬.

ಕಠಿಣವಾದುದನ್ನು ಮೃದುವಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವುದನ್ನು ಪಾಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಪರಿಪಕ್ವತೆ.

ಮೃದ್ವೀಕಾನಾರಿಕೇಲಾಮ್ಬುಪಾಕಭೇದಾಚ್ಚತುವ್ವಿಧಃ । ಆದಾವನ್ತೇ ಚ ಸೌರಸ್ಯಂ ಮೃದ್ವೀಕಾಪಾಕ ಏವ ಸಃ ।। ೩೪೬.

ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ತೆಂಗಿನೀರಿನ ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುವುದರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಪಾಕದ ಸಿಹಿತನವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯೇಚ್ಛಯಾ ವಿಶೇಷೋ ಯಃ ಸ ರಾಗ ಇತಿ ಗೀಯತೇ । ಅಬ್ಯಾಸೋಪಹಿತಃ ಕಾನ್ತಿಂ ಸಹಜಾಮಪಿ ವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೪೬.

ಕಾವ್ಯಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಶೇಷ ಗುಣವನ್ನು ರಾಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಭ್ಯಾಸದ ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಸಹಜವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಹಾರಿದ್ರಶ್ಚೈವ ಕೌಸುಮ್ಭೋ ನೀಲೀ ರಾಗಶ್ಚ ಸ ತ್ರಿಧಾ । ವೈಶೇಷಿಕಃ ಪರಿಜ್ಞೇಯೋ ಯಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಗೋಚರಃ ।। ೩೪೬.

ಹಳದಿ, ಕೌಸುಂಬಿ ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧದ ರಾಗಗಳಿವೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದುದು ಅದರ ಸ್ವಂತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಉದ್ವೇಗಜನಕೋ ದೋಷಃ ಸಭ್ಯಾನಾಂ ಸ ಚ ಸಪ್ತಧಾ । ವಕ್ತೃವಾಚಕವಾಚ್ಯಾನಾಮೇಕದ್ವಿತ್ರಿನಿಯೋಗತಃ ।। ೩೪೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೋಷವು ಏಳು ವಿಧವಾಗಿದೆ; ಅದು ವಕ್ತೃ, ಮಾತು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಒಂದಾಗಿ, ಎರಡಾಗಿ ಅಥವಾ ಮೂಡಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು.

ತತ್ರ ವಕ್ತಾ ಕವಿರ್ನಾಮ ಪ್ರಥತೇ ಸ ಚ ಭೇದತಃ । ಸನ್ದಿಹಾನೋಽವಿನೀತಃ ಸನ್ನಜ್ಞೋ ಜ್ಞಾತಾ ಚತುರ್ವ್ವಿಂಧಃ ।। ೩೪೭.

ಇಲ್ಲಿ ವಕ್ತೃನನ್ನು ಕವಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ: ಸಂಶಯಪಡುವವನು, ಶಿಸ್ತಿಲ್ಲದವನು, ಅಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯೆಂದು.

ನಿಮಿತ್ತಪರಿಭಾಷಾಭ್ಯಾಮರ್ಥಸಂಸ್ಪರ್ಶಿವಾಚಕಮ್ । ತದ್‌ಭೇದೋ ಪದವಾಕ್ಯೇ ದ್ವೇ ಕಥಿತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ದ್ವ್ಯೋಃ ।। ೩೪೭.

ನಿಮಿತ್ತ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಲುಪುವ ಮಾತು ಎರಡು ವಿಧ: ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯ; ಇದು ಅವೆರಡರ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಅಸಾಧುತ್ವಾಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವೇ ದ್ವಾವೇವ ಪದನಿಗ್ರಹೌ । ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧತ್ವಮಸಾಧುತ್ವಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ ।। ೩೪೭.

ಅಸಾಧುತ್ವ ಮತ್ತು ಅಪರೂಪವಾದ ಬಳಕೆ — ಈ ಎರಡು ಮಾತ್ರ ಪದದ ದೋಷಗಳು. ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಅಸಾಧು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿದ್ದಾರೆ.

ವ್ಯುತ್ಪನ್ನೈರನಿಬದ್ಧತ್ವಮಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಮುಚ್ಯತೇ । ಛಾನ್ದಸತ್ವಮವಿಸ್ಪಷ್ಟತ್ವಞ್ಚ ಕಷ್ಟತ್ವಮೇವ ಚ ।। ೩೪೭.

ಪಂಡಿತರು ಬಳಸದ ಪದವನ್ನು ಅಪರೂಪವಾದ ಬಳಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪದಗಳು, ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣತೆಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ತದಸಾಮಯಿಕತ್ವಞ್ಚ ಗ್ರಾಮ್ಯತ್ವಞ್ಚೇತಿ ಪಞ್ಚಧಾ । ಛಾನ್ದಸತ್ವಂ ನ ಭಾಷಾಯಾಮವಿಸ್ಪಷ್ಟಮಬೋಧತಃ ।। ೩೪೭.

ಹೀಗಾಗಿ ಐದು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಅಸಾಮಾನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ್ಯತೆ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪದಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಅರ್ಥ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೂಢ಼ಾರ್ಥತಾ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತಾರ್ಥತಾ ಸಂಶಯಿತಾರ್ಥತಾ । ಅವಿಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥತಾ ಭೇದಾಸ್ತತ್ರ ಗೂಢ಼ಾರ್ಥತೇತಿ ಸಾ ।। ೩೪೭.

ಗುಪ್ತಾರ್ಥ, ತಿರುಗು ಅರ್ಥ, ಸಂಶಯದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಅರ್ಥ — ಇವು ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಗಗಳು; ಮೊದಲನೆಯದು ಗುಪ್ತಾರ್ಥ.

ಯತ್ರಾರ್ಥೋ ದುಃಖಸಂವೇದ್ಯೋ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತಾರ್ಥ್ತಾ ಪುನಃ । ವಿವಕ್ಷಿತಾನ್ಯಶಬ್ದಾರ್ಥಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ಮಲೀಮಸಾ ।। ೩೪೭.

ಯಾವಾಗ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಗುಪ್ತಾರ್ಥ; ತಿರುಗು ಅರ್ಥ ಎಂದರೆ ಉದ್ದೇಶಿತ ಅರ್ಥವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪದಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಇದು ಶುದ್ಧವಲ್ಲ.

ಅನ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾಸಮರ್ಥತ್ವೇ ಏತಾಮೇವೋಪಸರ್ಪತಃ । ಸನ್ದಿಹ್ಯಮಾನವಾಚ್ಯತ್ವಮಾಹುಃ ಸಂಶಯಿತಾರ್ಥತಾಂ ।। ೩೪೭.

ಉದ್ದೇಶಿತ ಅರ್ಥವಲ್ಲದ ಅರ್ಥ ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಸಂಶಯದ ಅರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೋಷತ್ವಮನುಬಧ್ನಾತಿ ಸಜ್ಜನೋದ್ವೇಜನಾದೃತೇ । ಅಸುಖೋಚ್ಚಾರ್ಯ್ಯಮಾಣತ್ವಂ ಕಷ್ಟತ್ವಂ ಸಮಯಾಚ್ಯುತಿಃ ।। ೩೪೭.

ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡದ ಹೊರತು, ದೋಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಕಷ್ಟವಾದುದು ಅಥವಾ ರೂಢಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಕಠಿಣತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಸಾಮಯಿತತಾ ನೇಯಾಮೇತಾಞ್ಚ ಮುನಯೋ ಜಗುಃ । ಗ್ರಾಮ್ಯತಾ ತು ಜಘನ್ಯಾರ್ಥಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಶಲೀಕೃತಾ ।। ೩೪೭.

ಇದನ್ನು ಅಸಾಮಾನ್ಯತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಮ್ಯತೆ ಎಂದರೆ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಇದನ್ನು ತಪ್ಪಬೇಕು.

ವಕ್ತವ್ಯಗ್ರಾಮ್ಯವಾಚ್ಯಸ್ಯ ವಚನಾತ್ಸ್ಮರಣಾದಪಿ । ತದ್ವಾಚಕಪದೇನಾಭಿಸಾಮ್ಯಾದ್ಭವತಿ ಸಾ ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೪೭.

ಯಾವುದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬಾರದು, ಅದನ್ನು ನುಡಿದರೂ, ನೆನೆಸಿದರೂ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ ಬಳಸಿದರೂ, ಆ ತಪ್ಪು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ: ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಪದದ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ.

ದೋಷಃ ಸಾಧಾರಣಃ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕೋಽರ್ಥಸ್ಯ ಸ ತು ದ್ವಿಧಾ । ಅನೇಕಭಾಗುಪಾಲಮ್ಭಃ ಸಾಧಾರಣ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೪೭.

ತಪ್ಪು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು; ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ದೋಷವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೋಷವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಯೋರ್ಭ್ರಂಶೋ ವಿಸನ್ಧಿಃ ಪುನರುಕ್ತತಾ । ವ್ಯಸ್ತಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಚೇತಿ ಪಞ್ಚ ಸಾಧಾರಣಾ ಮತಾಃ ।। ೩೪೭.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐದು ದೋಷಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ಸರಿಯಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಪದಗಳನ್ನು ಪುನರಾವೃತಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸುವುದು.

ಅಕ್ರಿಯತ್ವಂ ತ್ರಿಯಾಭ್ರಂಶೋ ಭ್ರಷ್ಟಕಾರಕತಾ ಪುನಃ । ಸರ್ತ್ತ್ರ್ಯಾದಿಕಾರಕಾಭಾವೋ ವಿಸನ್ಧಿಃ ಸನ್ಧಿದೂಷಣಮ್ ।। ೩೪೭.

ಕ್ರಿಯೆಯ ಕೊರತೆ, ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ಕರ್ತೃಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು, ಕರ್ತೃ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸರಿಯಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುವುದು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.