ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಗುಣೋ ದೋಷೋ ಭಾವ ಏವ ಭವಿಷ್ಯತಿ । ಗುಣಾಃ ಶ್ಲೇಷಾದಯೋ ದೋಷಾ ಗುಢ಼ಾರ್ಥಾದ್ಯಾಃ ಪೃಥಕ್ ಕೃತಾಃ ।। ೩೪೬.

ಗುಣ ಅಥವಾ ದೋಷ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ಇರುವುದಲ್ಲ; ಗುಣಗಳು ಎಂದರೆ ಶ್ಲೇಷಾದಿಗಳು, ದೋಷಗಳು ಎಂದರೆ ಅರ್ಥದ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿವೆ.

ಯಃ ಕಾವ್ಯೇ ಮಹತೀಂ ಛಾಯಾಮನುಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಸೌ ಗುಣಃ । ಸಮ್ಭವತ್ಯೇಷ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ವೈಶೇಷಿಕ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೪೬.

ಯಾವುದು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಿರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಗುಣವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ.

ಸರ್ವ್ವಂಸಾಧಾರಣೀಭೂತಃ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇತಿ ಮನ್ಯ್ತೇ । ಶವ್ದಮರ್ಥಮುಭೌ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೪೬.

ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಎರಡೂ ದೊರೆತಾಗ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣವು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದಮಾಶ್ರಯತೇ ಕಾವ್ಯಂ ಶರೀರಂ ಯಃ ಸ ತದ್‌ಗುಣಃ । ಶ್ಲೇಷೋ ಲಾಲಿತ್ಯಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಸೌಕುಮಾರ್ಯ್ಯಮುದಾರತಾ ।। ೩೪೬.

ಕಾವ್ಯವು ಶಬ್ದದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ; ಅದರ ದೇಹವಾಗಿರುವ ಗುಣಗಳು ಎಂದರೆ ಶ್ಲೇಷ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಗಂಭೀರತೆ, ಸೌಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಉದಾರತೆ.

ಸತ್ಯೇವ ಯೌಗಿಕೀ ಚೇತಿ ಗುಣಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಸಪ್ತಧಾ । ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟಸನ್ನಿವೇಶತ್ವಂ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಶ್ಲೇಷ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೬.

ನಿಜವಾಗಿಯೂ, ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಏಳು ವಿಧದ ಗುಣಗಳಿವೆ: ಯೌಗಿಕ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಾರ್ಥ; ಶಬ್ದಗಳ ಸೊಗಸಾದ ಜೋಡಣೆ ಶ್ಲೇಷವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗುಣಾದೇಶಾದಿನಾ ಪೂರ್ವ್ವಂ ಪದಸಮ್ಬದ್ಧಮಕ್ಷರಂ । ಯತ್ರ ಸನ್ಧೀಯತೇ ನೈವ ತಲ್ಲಾಲಿತ್ಯಮುದಾಹೃತಂ ।। ೩೪೬.

ಗುಣ ಅಥವಾ ಅದರ ಪರ್ಯಾಯದಿಂದ, ಪದದೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ, ಕೇವಲ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲದೆ, ಅದನ್ನು ಲಾಲಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣೋಲ್ಲೇಖಲೇಖ್ಯಮುತ್ತಾನಶಬ್ದಕಮ್ । ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಂ ಕಥಯನ್ತ್ಯಾರ್ಯ್ಯಾಸ್ತದೇವಾನ್ಯೇಷು ಶಬ್ದತಾಂ ।। ೩೪೬.

ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪಂಡಿತರು ಗಂಭೀರತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

ಅನಿಷ್ಠುರಾಕ್ಷರಪ್ರಾಯಶಬ್ದತಾ ಸುಕುಮಾರತಾ । ಉತ್ತಾನಪದತೌದಾರ್ಯ್ಯಯುತಶ್ಲಾಘ್ಯೈರ್ವಿಶೇಷಣೈಃ ।। ೩೪೬.

ಕಠಿಣ ಅಕ್ಷರಗಳಿಲ್ಲದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಶ್ಲಾಘಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಅದರ ಲಕ್ಷಣ.

ಓಜಃ ಸಮಾಸಭೂಯಸ್ತ್ವಮೇತತ್ಪದ್ಯಾದಿಜೀವಿತಂ । ಆಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ತಮ್ಭಪರ್ಯ್ಯನ್ತಮೋಜಸೈಕೇನ ಪೌರುಷಂ ।। ೩೪೬.

ಒಜಸ್ಸು ಎಂದರೆ ಸಮಾಸಗಳ ಬಹುಳತೆ; ಇದು ಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ರೂಪಗಳ ಜೀವ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹುಲ್ಲಿನ ಟೊಗಟೆಯವರೆಗೆ, ಒಜಸ್ಸೇ ಪುರುಷತ್ವ.

ಉಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಶಬ್ದೇನ ಯೇನ ಕೇನಾಪಿ ವಸ್ತುನಃ । ಉತ್ಕರ್ಷಮಾವಹನ್ನರ್ಥೋ ಗುಣ ಇತ್ಯಬಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೬.

ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮೂಡಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಗುಣವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಸಮ್ಬಿಧಾನಞ್ಚ ಕೋಮಲತ್ವಮೂದಾರತಾ । ಪ್ರೌಢ಼ಿಃ ಸಾಮಯಿಕತ್ವಞ್ಚ ತದ್‌ಭೇದಾಃ ಷಟ್‌ಚಕಾಶತಿ ।। ೩೪೬.

ಮಾಧುರ್ಯ, ಸಮ್ಮಿಲನ, ಕೋಮಲತೆ, ಉದಾರತೆ, ಪ್ರೌಢತೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯ — ಇವು ಆರು ವಿಭಾಗಗಳು.

ಕ್ರೋಧೇರ್ಷ್ಯಾಕಾರಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಾನ್ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಧೈರ್ಯ್ಯಗಾಹಿತಾ । ಸಮ್ಬಿಧಾನಂ ಪರಿಕರಃ ಸ್ಯಾದಪೇಕ್ಷಇತಸಿದ್ಧಯೇ ।। ೩೪೬.

ಕೋಪ, ಈರ್ಷೆ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆಳದಿಂದ ಮಾಧುರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮ್ಮಿಲನವೆಂದರೆ, ಉದ್ದೇಶಿತ ಫಲವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ.

ಯತ್‌ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿನಿರ್ಮುಕ್ತಸನ್ನಿವೇಶವಿಶಿಷ್ಟತಾ । ತಿರಸ್ಕೃತ್ಯೈವ ಮೃಕದುತಾ ಭಾತಿ ಕೋಮಲತೇತಿ ಸಾ ।। ೩೪೬.

ಕಠಿಣತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಜೋಡಣೆ ಇದ್ದಾಗ, ಮತ್ತು ರುಕ್ಷತೆ ದೂರವಿದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನು ಕೋಮಲತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಸ್ಥೂಲಲಕ್ಷತ್ವಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ಯತ್ರ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಗುಣಲ್ಯ ತದುದಾರತ್ವಮಾಶಯಸ್ಯಾತಿಸೌಷ್ಠವಂ ।। ೩೪೬.

ದೃಢವಾದ ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷಣವು ತಿಳಿಯುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಗುಣಗಳ ಉದಾರತೆ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧತೆ.

ಅಭಿಪ್ರೇತಂ ಪ್ರತಿ ಯತೋ ನಿರ್ವ್ವಾಹಸ್ಯೋಪಪಾದಿಕಾಃ । ಯುಕ್ತಯೋ ಹೇತುಗರ್ಭಿಣ್ಯಃ ಪ್ರೌಢಾಪ್ರೌಢಿರುದಾಹೃತಾ ।। ೩೪೬.

ಉದ್ದೇಶಿತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಕಾರಣಗಳಿರುವ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರೌಢತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಾಹ್ಯಾನ್ತಃ ಸಮಯೋಗತಃ । ತತ್ರ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರರ್ಥಸ್ಯ ಯಾ ಸಾಮಯಿಕತೇತಿ ಸಾ ।। ೩೪೬.

ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರಲಿ, ಹೊರಗಿನ ಅಥವಾ ಒಳಗಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅರ್ಥದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ಅದನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶಬ್ದಾರ್ಥಾವುಪಕುರ್ವ್ವಾಣೋ ನಾಮ್ನೋಭಯಗುಣಃ ಸ್ಮೃತಃ । ತಸ್ಯ ಪ್ರ್ಸಾದಃ ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ಯಥಾಸಙ್‌ಖ್ಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತತಾ ।। ೩೪೬.

ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಎರಡನ್ನೂ ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದನ್ನು ದ್ವಿಗುಣ ಗುಣವೆಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಕಾಕೋ ರಾಗ ಇಕತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞೈಃ ಷಟ್ ಪ್ರಪಞ್ಚವಿಪಞ್ಚಿತಾಃ । ಪಾಕೋ ರಾಗ ಇತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞೈಃ ಪಾಠಭೇದಃ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥಪದತಾ ಪ್ರಸಾದ ಇತಿ ಗೀಯತೇ ।। ೩೪೬.

ಕಾಕ ಅಥವಾ ರಾಗ ಎಂಬುದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆರು ವಿಧದ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಾಕ ಅಥವಾ ರಾಗ ಎಂದೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಪಾಠದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿರುವುದು, ಈ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಉತ್ಕರ್ಷವಾನ್ ಗುಣಃ ಕಶ್ಚಿದ್ಯಸ್ಮಿನ್ನುಕ್ತೇಪ್ರತೀಯತೇ । ತತ್ಸೌಭಾಗ್ಯಮುದಾರತ್ವಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ ।। ೩೪೬.

ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗುಣವೊಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದೃಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಥಾಸಙ್‌ಖ್ಯಮನುದ್ದೇಶಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮತಿದಿಶ್ಯತೇ । ಸಮಯೇ ವರ್ಣನೀಯಸ್ಯ ದಾರುಣಸ್ಯಾಪಿ ವಸ್ತುನಃ ।। ೩೪೬.

ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕಠಿಣವಾದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವಾಗಲೂ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಅದಾರುಣೇನ ಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಶಸತ್ಯಮುಪವರ್ಣನಂ । ಉಚ್ಚೈಃ ಪರಿಣತಿಃ ಕಾಪಿ ಪಾಕ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೬.

ಕಠಿಣವಾದುದನ್ನು ಮೃದುವಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವುದನ್ನು ಪಾಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಪರಿಪಕ್ವತೆ.

ಮೃದ್ವೀಕಾನಾರಿಕೇಲಾಮ್ಬುಪಾಕಭೇದಾಚ್ಚತುವ್ವಿಧಃ । ಆದಾವನ್ತೇ ಚ ಸೌರಸ್ಯಂ ಮೃದ್ವೀಕಾಪಾಕ ಏವ ಸಃ ।। ೩೪೬.

ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ತೆಂಗಿನೀರಿನ ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸುವುದರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಪಾಕದ ಸಿಹಿತನವೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕಾವ್ಯೇಚ್ಛಯಾ ವಿಶೇಷೋ ಯಃ ಸ ರಾಗ ಇತಿ ಗೀಯತೇ । ಅಬ್ಯಾಸೋಪಹಿತಃ ಕಾನ್ತಿಂ ಸಹಜಾಮಪಿ ವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೪೬.

ಕಾವ್ಯಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಶೇಷ ಗುಣವನ್ನು ರಾಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಭ್ಯಾಸದ ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಸಹಜವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಹಾರಿದ್ರಶ್ಚೈವ ಕೌಸುಮ್ಭೋ ನೀಲೀ ರಾಗಶ್ಚ ಸ ತ್ರಿಧಾ । ವೈಶೇಷಿಕಃ ಪರಿಜ್ಞೇಯೋ ಯಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಗೋಚರಃ ।। ೩೪೬.

ಹಳದಿ, ಕೌಸುಂಬಿ ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧದ ರಾಗಗಳಿವೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದುದು ಅದರ ಸ್ವಂತ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಉದ್ವೇಗಜನಕೋ ದೋಷಃ ಸಭ್ಯಾನಾಂ ಸ ಚ ಸಪ್ತಧಾ । ವಕ್ತೃವಾಚಕವಾಚ್ಯಾನಾಮೇಕದ್ವಿತ್ರಿನಿಯೋಗತಃ ।। ೩೪೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೋಷವು ಏಳು ವಿಧವಾಗಿದೆ; ಅದು ವಕ್ತೃ, ಮಾತು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಒಂದಾಗಿ, ಎರಡಾಗಿ ಅಥವಾ ಮೂಡಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು.

ತತ್ರ ವಕ್ತಾ ಕವಿರ್ನಾಮ ಪ್ರಥತೇ ಸ ಚ ಭೇದತಃ । ಸನ್ದಿಹಾನೋಽವಿನೀತಃ ಸನ್ನಜ್ಞೋ ಜ್ಞಾತಾ ಚತುರ್ವ್ವಿಂಧಃ ।। ೩೪೭.

ಇಲ್ಲಿ ವಕ್ತೃನನ್ನು ಕವಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ: ಸಂಶಯಪಡುವವನು, ಶಿಸ್ತಿಲ್ಲದವನು, ಅಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯೆಂದು.

ನಿಮಿತ್ತಪರಿಭಾಷಾಭ್ಯಾಮರ್ಥಸಂಸ್ಪರ್ಶಿವಾಚಕಮ್ । ತದ್‌ಭೇದೋ ಪದವಾಕ್ಯೇ ದ್ವೇ ಕಥಿತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ದ್ವ್ಯೋಃ ।। ೩೪೭.

ನಿಮಿತ್ತ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಲುಪುವ ಮಾತು ಎರಡು ವಿಧ: ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯ; ಇದು ಅವೆರಡರ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

ಅಸಾಧುತ್ವಾಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವೇ ದ್ವಾವೇವ ಪದನಿಗ್ರಹೌ । ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧತ್ವಮಸಾಧುತ್ವಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ ।। ೩೪೭.

ಅಸಾಧುತ್ವ ಮತ್ತು ಅಪರೂಪವಾದ ಬಳಕೆ — ಈ ಎರಡು ಮಾತ್ರ ಪದದ ದೋಷಗಳು. ವ್ಯಾಕರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಅಸಾಧು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿದ್ದಾರೆ.

ವ್ಯುತ್ಪನ್ನೈರನಿಬದ್ಧತ್ವಮಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಮುಚ್ಯತೇ । ಛಾನ್ದಸತ್ವಮವಿಸ್ಪಷ್ಟತ್ವಞ್ಚ ಕಷ್ಟತ್ವಮೇವ ಚ ।। ೩೪೭.

ಪಂಡಿತರು ಬಳಸದ ಪದವನ್ನು ಅಪರೂಪವಾದ ಬಳಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪದಗಳು, ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣತೆಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.