ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋರಲಙ್ಕಾರೋ ದ್ವಾವಲಙ್ಕುರುತೇ ಸಮಂ । ಏಕತ್ರ ನಿಹಿತೋ ಹಾರಃ ಸ್ತನಂ ಗ್ರೀವಾಮಿವ ತ್ರಿಯಾಃ ।। ೩೪೫.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದರು: ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರ ಎರಡು ವಿಧ, ಅದು ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಠ ಮತ್ತು ಸ್ಥನದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದ ಹಾರದಂತೆ.

ಪ್ರಶಸ್ತಿಃ ಕಾನ್ತಿರೌಚಿತ್ಯಂ ಸಂಕ್ಷೇಪೋ ಯಾವದರ್ಥತಾ । ಅಬಿವ್ಯಕ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯಕ್ತಂ ಷಡ್‌ಭೇದಾಸ್ತಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತಿ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರಶಂಸೆ, ಪ್ರಕಾಶ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ, ತಕ್ಕಷ್ಟುಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ—ಈ ಆರು ವಿಭೇದಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಶಸ್ತಿಃ ಪರವನ್ಮರ್ಮ್ಮದ್ರವೀಕರಣಕರ್ಮ್ಮಣಃ । ವಾಚೋ ಯುಕ್ತಿರ್ದ್ವಿಧಾ ಸಾ ಚ ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿಸ್ತುತಿಭೇದತಃ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರಶಂಸೆ ಎಂದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕರಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು. ಮಾತು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವದು ಕೂಡ ಪ್ರಶಂಸೆ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿಸ್ತುತಿಪರ್ಯ್ಯಾಯೌ ಪ್ರಿಯೋಕ್ತಿಗುಣಕೀರ್ತ್ತನೇ । ಕಾನ್ತಿಃ ಸರ್ವ್ವಮನೋರುಚ್ಯವಾಚ್ಯವಾಚಕಸಙ್ಗತಿಃ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಹೊಗಳುವುದು ಒಂದೇ ಅರ್ಥ; ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದೂ ಒಂದೇ. ಪ್ರಕಾಶ ಎಂದರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಷ್ಟವಾಗುವದು, ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇರುವದು.

ಯಥಾ ವಸ್ತು ತಥಾ ರೀತಿರ್ಯಥಾ ವೃತ್ತಿಸ್ತಥಾ ರಸಃ । ಉರ್ಜ್ಜಸ್ವಿಮೃದುಸನ್ದರ್ಭಾದೌಚಿತ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ ।। ೩೪೫.

ವಿಷಯ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶೈಲಿ ಇರಬೇಕು; ಛಂದಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವವೂ ಇರಬೇಕು. ಬಲವಾದ, ಮೃದುವಾದ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಯೋಗ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕ್ಷೇಣೋ ವಾಚಕೈರಸ್ಪೈರ್ವಹೋರರ್ಥಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಃ । ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕತಾ ಶಬ್ದವಸ್ತುನೋರ್ಯಾವದರ್ಥತಾ ।। ೩೪೫.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಎಂದರೆ, ಅನಗತ್ಯವಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು. ತಕ್ಕಷ್ಟುಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದರೆ, ಪದ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಎರಡೂ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೂ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಆಗದೆ ಇರುವದು.

ಪ್ರಕಟತ್ವಮಭಿವ್ಯಕ್ತಿಃ ಶ್ರುತಿರಾಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯಪಿ । ತಸ್ಯಾ ಭೇದೌ ಶ್ರುತಿಸ್ತತ್ರ ಶಬ್ದಂ ಸ್ವಾರ್ಥಸಮರ್ಪಣಮ್ ।। ೩೪೫.

ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಎಂದರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದು; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಸೂಚನೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು—ಒಂದು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅಂದರೆ ಪದವು ತನ್ನ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು.

ಭವೇನ್ನೈಮಿತ್ತಿಕೀ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ದ್ವಿವಿಧೈವ ಸಾ । ಸಙ್ಕೇತಃ ಪರಿಭಾಷೇತಿ ತತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ।। ೩೪೫.

ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಢಿ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷ ತಾಂತ್ರಿಕ. ರೂಢಿ ಮತ್ತು ನಿಯಮ—ಇವುಗಳಿಂದ ತಾಂತ್ರಿಕ ರೂಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯೌಪಚಾರಿಕೀ ಚೇತಿ ಸಾ ಚ ಸಾ ಚ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಧಾ । ಸ್ವಾಭಿಧೇಯಸ್ಖಲದ್‌ವೃತ್ತಿರಮುಖ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವಾಚಕಃ ।। ೩೪೫.

ಅದು ಕೂಡ ಎರಡು ವಿಧ—ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಉಪಚಾರ. ಉಪಚಾರ ಎಂದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥ ಬಳಸದೆ, ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು.

ಯಯಾ ಶಬ್ದೋ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಕೇನಚಿತ್ಸೌಪಚಾರಿಕೀ । ಸಾ ಚ ಲಾಕ್ಷಣಿಕೀ ಗೌಣೀ ಲಕ್ಷಣಾಗುಣಯೋಗತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಪದವೊಂದು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಪಚಾರವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸೂಚಕ ಅಥವಾ ಗೌಣಾರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಸೂಚನೆ ಅಥವಾ ಗುಣದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ.

ಅಭಿಧೇಯಾವಿನಾಭೂತಾ ಪ್ರತೀತಿರ್ಲ್ಲಕ್ಷಣೋಚ್ಯತೇ । ಅಭಿಧೇಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಸಾಮೀಪ್ಯಾತ್ಸಮವಾಯತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಸೂಚಿಸುವ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಸೂಚಿತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದು, ಅದನ್ನು ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸಂಬಂಧ, ಹತ್ತಿರತೆ ಅಥವಾ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವೈಪರೀತ್ಯಾತ್‌ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಮತಾ । ಗೌಣೀಗುಣಾನಾಮಾನನ್ತ್ಯಾದನನ್ತಾ ತದ್ವಿವಕ್ಷಯಾ ।। ೩೪೫.

ಸೂಚನೆ ಐದು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ವಿರುದ್ಧತೆ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧ ಇತ್ಯಾದಿ. ಗೌಣಾರ್ಥ ಅನಂತ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ.

ಅನ್ಯಧರ್ಮ್ಮಸ್ತತೋಽನ್ಯತ್ರ ಲೋಕಸೀಮಾನುರೋಧಿನಾ । ಸಮ್ಯಗಾಧೀಯತೇ ಯತ್ರ ಸ ಸಮಾಧಿರಿಹ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಬೇರೆ ಗುಣವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಲೋಕದ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರುತೇರಲಭ್ಯಮಾನೋಽರ್ಥೋ ಯಸ್ಮಾದ್ಭಾತಿ ಸಚೇತನಃ । ಸ ಆಕ್ಷಏಪೋ ಧ್ವನಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಧ್ವನಿನಾ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಯತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸಿಗದ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸೂಚನೆ, ಧ್ವನಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸೂಚನೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಯತ್ರಾರ್ಥಃ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಯಮುಪಾರ್ಜನಮ್ । ಪ್ರತಿಷೇಧ ಇವೇಷ್ಟಸ್ಯ ಯೋ ವಿಶೇಷೋಽಭಿಧಿತ್ಸಯಾ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಪದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ಹೊಸ ಅರ್ಥವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವಂತೆ, ಆ ವಿಶೇಷ ಉದ್ದೇಶ ಹೇಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

ತಮಾಕ್ಷೇಪಂ ಬ್ರುವನ್ತ್ಯತ್ರ ಸ್ತುತಂ ಸ್ತೋತ್ರಮಿದಂ ಪುನಃ । ಅಧಿಕಾರಾದಪೇತಸ್ಯ ವಸ್ತುನೋಽನ್ಯಸ್ಯ ಯಾ ಸ್ತುತಿಃ ।। ೩೪೫.

ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ಮತ್ತೆ ಸ್ತುತಿ. ಯೋಗ್ಯ ವಿಷಯ ಇಲ್ಲದಾಗ ಬೇರೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು, ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಯತ್ರೋಕ್ತಂ ಗಮ್ಯತೇ ನಾರ್ಥಸ್ತತ್‌ಸಮಾನವಿಶೇಷಣಂ । ಸಾ ಸಮಾಸೋಕ್ತಿರುದಿತಾ ಸಙ್‌ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥತಯಾ ಬುಧೈಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ, ಸೂಚನೆಯ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವದು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಅಪಹ್ನುತಿರಪಹ್ನುತ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ಯಾರ್ಥಸೂಚನಮ್ । ಪರ್ಯ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ ಯದನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೫.

ಮರೆಮಾಡುವುದು ಎಂದರೆ, ಯಾವುದನ್ನೋ ಮುಚ್ಚುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು. ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಎಂದರೆ, ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು.

ಏಷಾಮೇಕಂತಮಸ್ಯೇವ ಸಮಾಖ್ಯಾ ಧ್ವನಿರಿತ್ಯತಃ ।। ೩೪೫.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದನ್ನು ಧ್ವನಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕಾವ್ಯಗುಣವಿವೇಕಃ । ಅಗ್ನಿರುವಾಚ । ಅಲಂಕೃತಮಪಿ ಪ್ರೀತ್ಯೈ ನ ಕಾವ್ಯಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ಭವೇತ್ । ವಪುಷ್ಯ ಲಲಿತೇ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಹಾರೋ ಭಾರಯತೇ ಪರಂ ।। ೩೪೬.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಅಲಂಕರಿಸಿದರೂ, ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯವು ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡದು; ಹೇಗೆಂದರೆ, ಸುಂದರವಾದ ಹಾರವು ಸೊಗಸಾದ ಹೆಂಗಸಿಗೆ ಭಾರವಾಗಿರುವಂತೆ.

ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಗುಣೋ ದೋಷೋ ಭಾವ ಏವ ಭವಿಷ್ಯತಿ । ಗುಣಾಃ ಶ್ಲೇಷಾದಯೋ ದೋಷಾ ಗುಢ಼ಾರ್ಥಾದ್ಯಾಃ ಪೃಥಕ್ ಕೃತಾಃ ।। ೩೪೬.

ಗುಣ ಅಥವಾ ದೋಷ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ಇರುವುದಲ್ಲ; ಗುಣಗಳು ಎಂದರೆ ಶ್ಲೇಷಾದಿಗಳು, ದೋಷಗಳು ಎಂದರೆ ಅರ್ಥದ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿವೆ.

ಯಃ ಕಾವ್ಯೇ ಮಹತೀಂ ಛಾಯಾಮನುಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಸೌ ಗುಣಃ । ಸಮ್ಭವತ್ಯೇಷ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ವೈಶೇಷಿಕ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೪೬.

ಯಾವುದು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಿರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಗುಣವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ.

ಸರ್ವ್ವಂಸಾಧಾರಣೀಭೂತಃ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇತಿ ಮನ್ಯ್ತೇ । ಶವ್ದಮರ್ಥಮುಭೌ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೪೬.

ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುವುದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಎರಡೂ ದೊರೆತಾಗ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣವು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದಮಾಶ್ರಯತೇ ಕಾವ್ಯಂ ಶರೀರಂ ಯಃ ಸ ತದ್‌ಗುಣಃ । ಶ್ಲೇಷೋ ಲಾಲಿತ್ಯಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಸೌಕುಮಾರ್ಯ್ಯಮುದಾರತಾ ।। ೩೪೬.

ಕಾವ್ಯವು ಶಬ್ದದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ; ಅದರ ದೇಹವಾಗಿರುವ ಗುಣಗಳು ಎಂದರೆ ಶ್ಲೇಷ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಗಂಭೀರತೆ, ಸೌಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಉದಾರತೆ.

ಸತ್ಯೇವ ಯೌಗಿಕೀ ಚೇತಿ ಗುಣಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಸಪ್ತಧಾ । ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟಸನ್ನಿವೇಶತ್ವಂ ಶಬ್ದಾನಾಂ ಶ್ಲೇಷ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೬.

ನಿಜವಾಗಿಯೂ, ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಏಳು ವಿಧದ ಗುಣಗಳಿವೆ: ಯೌಗಿಕ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಾರ್ಥ; ಶಬ್ದಗಳ ಸೊಗಸಾದ ಜೋಡಣೆ ಶ್ಲೇಷವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗುಣಾದೇಶಾದಿನಾ ಪೂರ್ವ್ವಂ ಪದಸಮ್ಬದ್ಧಮಕ್ಷರಂ । ಯತ್ರ ಸನ್ಧೀಯತೇ ನೈವ ತಲ್ಲಾಲಿತ್ಯಮುದಾಹೃತಂ ।। ೩೪೬.

ಗುಣ ಅಥವಾ ಅದರ ಪರ್ಯಾಯದಿಂದ, ಪದದೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ, ಕೇವಲ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲದೆ, ಅದನ್ನು ಲಾಲಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣೋಲ್ಲೇಖಲೇಖ್ಯಮುತ್ತಾನಶಬ್ದಕಮ್ । ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಂ ಕಥಯನ್ತ್ಯಾರ್ಯ್ಯಾಸ್ತದೇವಾನ್ಯೇಷು ಶಬ್ದತಾಂ ।। ೩೪೬.

ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪಂಡಿತರು ಗಂಭೀರತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

ಅನಿಷ್ಠುರಾಕ್ಷರಪ್ರಾಯಶಬ್ದತಾ ಸುಕುಮಾರತಾ । ಉತ್ತಾನಪದತೌದಾರ್ಯ್ಯಯುತಶ್ಲಾಘ್ಯೈರ್ವಿಶೇಷಣೈಃ ।। ೩೪೬.

ಕಠಿಣ ಅಕ್ಷರಗಳಿಲ್ಲದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಶ್ಲಾಘಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಅದರ ಲಕ್ಷಣ.

ಓಜಃ ಸಮಾಸಭೂಯಸ್ತ್ವಮೇತತ್ಪದ್ಯಾದಿಜೀವಿತಂ । ಆಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ತಮ್ಭಪರ್ಯ್ಯನ್ತಮೋಜಸೈಕೇನ ಪೌರುಷಂ ।। ೩೪೬.

ಒಜಸ್ಸು ಎಂದರೆ ಸಮಾಸಗಳ ಬಹುಳತೆ; ಇದು ಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ರೂಪಗಳ ಜೀವ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹುಲ್ಲಿನ ಟೊಗಟೆಯವರೆಗೆ, ಒಜಸ್ಸೇ ಪುರುಷತ್ವ.