ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಉಪಮೈವ ತಿರೋಭೂತಭೇದಾ ರೂಪಕಮೇವ ವಾ । ಸಹೋಕ್ತಿಃ ಸಹಭಾವೇನ ಕಥನಂ ತುಲ್ಯಧರ್ಮ್ಮಿಣಾಂ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಭೇದವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿದಾಗ ಅಥವಾ ರೂಪಕವನ್ನೇ ಹೋಲಿಕೆಯಂತೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಸಮಾನ ಗುಣಗಳಿರುವವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸಹೋಕ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಭವೇದರ್ಥಾನ್ತರನ್ಯಾಸಃ ಸಾದೃಶ್ಯೇನೋತ್ತರೇಣ ಸಃ । ಅನ್ಯಥೋಪಸ್ಥಿತಾ ವೃತ್ತಿಶ್ಚೇತನ್ಸ್ಯೇತರಸ್ಯ ಚ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ನಂತರದಲ್ಲಿ ತರುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ಅರ್ಥಾಂತರನ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ವಿಧದ ವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ಯಥಾ ಮನ್ಯತೇ ಯತ್ರ ತಾಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಆಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ಲೋಕಸೀಮಾನಿವೃತ್ತಸ್ಯ ವಸ್ತುಧರ್ಮ್ಮಸ್ಯ ಕೀರ್ತ್ತನಮ್ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಉತ್ತ್ರೇಕ್ಷೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಲೋಕದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರುವ ವಿಷಯದ ಗುಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು.

ಭವೇದತಿಶಯೋ ನಾಮ ಸಮ್ಭವಾಸಮ್ಭವಾದ್ ದ್ವಿಧಾ । ಗುಣಜಾತಿಕ್ರಿಯಾದೀನಾಂ ಯತ್ರ ವೈಕಲ್ಯದರ್ಶನಂ ।। ೩೪೪.

ಅತಿಶಯ ಎಂಬುದು ಎರಡು ವಿಧ—ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಾಧ್ಯ; ಗುಣ, ಜಾತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಕಂಡಾಗ ಅದು ಅತಿಶಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷದರ್ಶನಾಯೈವ ಸಾ ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಸಿದ್ಧಹೇತುವ್ಯಾವೃತ್ಯಾ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಾರಣಆನ್ತರಮ್ ।। ೩೪೪.

ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರಣವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಬೇರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ ಅದು ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ.

ಯತ್ರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವಂ ವಾ ವಿಭಾವ್ಯಂ ಸಾ ವಿಭಾವನಾ । ಸಙ್ಗತೀಕರಣಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯದಸಂಗಚ್ಛಮಾನಯೋಃ ।। ೩೪೪.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಅಥವಾ ಸಹಜ ಗುಣವನ್ನು ಊಹಿಸುವುದನ್ನು ವಿಭಾವನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತರುವುದೂ ಅದೇ.

ವಿರೋಧಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ತದ್ವಿರೋಧ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಂ । ಸಿಸಾಧಯಿಷಿತಾರ್ಥಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭವತಿ ಸಾಧಕಃ ।। ೩೪೪.

ವಿರೋಧವನ್ನು ಮೊದಲು ತೋರಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ವಿರೋಧ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರಕೋ ಜ್ಞಾಪಕ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಸೋಽಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ । ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಕಾರಕಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕಾರ್ಯ್ಯಜನ್ಮನಃ ।। ೩೪೪.

ಕಾರಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾಪಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾರ್ಯ ಉಂಟಾಗುವ ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯಕಾರಕ ಕಾರ್ಯನಂತರ ಜ್ಞಾಪಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ವ್ವಶೇಷ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಸ್ತಯೋರೇವ ವಿಶೇಷಯೋಃ । ಕಾರ್ಯ್ಯಕಾರಣಭಾವದ್ವಾ ಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ನಿಯಾಮಕಾತ್ ।। ೩೪೪.

ಈದು ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರಣಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಪೂರ್ವಶೇಷ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದು ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಥವಾ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಪಕಾಖ್ಯಸ್ಯ ಭೇದೋಽಸ್ತಿ ನದೀಪೂರಾದಿದರ್ಶನಾತ್ । ಅವಿನಾಭಾವನಿಯಮೋ ಹ್ಯವಿನಾಭಾವದರ್ಶನಾತ್ ।। ೩೪೪.

ನದಿ ತುಂಬುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಪಕ ಎಂಬ ವಿಭಜನೆ ಇದೆ; ಅವಿನಾಭಾವ ನಿಯಮವು ಅವಿನಾಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋರಲಙ್ಕಾರೋ ದ್ವಾವಲಙ್ಕುರುತೇ ಸಮಂ । ಏಕತ್ರ ನಿಹಿತೋ ಹಾರಃ ಸ್ತನಂ ಗ್ರೀವಾಮಿವ ತ್ರಿಯಾಃ ।। ೩೪೫.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದರು: ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರ ಎರಡು ವಿಧ, ಅದು ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಠ ಮತ್ತು ಸ್ಥನದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದ ಹಾರದಂತೆ.

ಪ್ರಶಸ್ತಿಃ ಕಾನ್ತಿರೌಚಿತ್ಯಂ ಸಂಕ್ಷೇಪೋ ಯಾವದರ್ಥತಾ । ಅಬಿವ್ಯಕ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯಕ್ತಂ ಷಡ್‌ಭೇದಾಸ್ತಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತಿ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರಶಂಸೆ, ಪ್ರಕಾಶ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ, ತಕ್ಕಷ್ಟುಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ—ಈ ಆರು ವಿಭೇದಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಶಸ್ತಿಃ ಪರವನ್ಮರ್ಮ್ಮದ್ರವೀಕರಣಕರ್ಮ್ಮಣಃ । ವಾಚೋ ಯುಕ್ತಿರ್ದ್ವಿಧಾ ಸಾ ಚ ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿಸ್ತುತಿಭೇದತಃ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರಶಂಸೆ ಎಂದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕರಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು. ಮಾತು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವದು ಕೂಡ ಪ್ರಶಂಸೆ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿಸ್ತುತಿಪರ್ಯ್ಯಾಯೌ ಪ್ರಿಯೋಕ್ತಿಗುಣಕೀರ್ತ್ತನೇ । ಕಾನ್ತಿಃ ಸರ್ವ್ವಮನೋರುಚ್ಯವಾಚ್ಯವಾಚಕಸಙ್ಗತಿಃ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಹೊಗಳುವುದು ಒಂದೇ ಅರ್ಥ; ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದೂ ಒಂದೇ. ಪ್ರಕಾಶ ಎಂದರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಷ್ಟವಾಗುವದು, ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇರುವದು.

ಯಥಾ ವಸ್ತು ತಥಾ ರೀತಿರ್ಯಥಾ ವೃತ್ತಿಸ್ತಥಾ ರಸಃ । ಉರ್ಜ್ಜಸ್ವಿಮೃದುಸನ್ದರ್ಭಾದೌಚಿತ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ ।। ೩೪೫.

ವಿಷಯ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶೈಲಿ ಇರಬೇಕು; ಛಂದಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವವೂ ಇರಬೇಕು. ಬಲವಾದ, ಮೃದುವಾದ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಯೋಗ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕ್ಷೇಣೋ ವಾಚಕೈರಸ್ಪೈರ್ವಹೋರರ್ಥಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಃ । ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕತಾ ಶಬ್ದವಸ್ತುನೋರ್ಯಾವದರ್ಥತಾ ।। ೩೪೫.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಎಂದರೆ, ಅನಗತ್ಯವಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು. ತಕ್ಕಷ್ಟುಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದರೆ, ಪದ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಎರಡೂ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೂ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಆಗದೆ ಇರುವದು.

ಪ್ರಕಟತ್ವಮಭಿವ್ಯಕ್ತಿಃ ಶ್ರುತಿರಾಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯಪಿ । ತಸ್ಯಾ ಭೇದೌ ಶ್ರುತಿಸ್ತತ್ರ ಶಬ್ದಂ ಸ್ವಾರ್ಥಸಮರ್ಪಣಮ್ ।। ೩೪೫.

ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಎಂದರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದು; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಸೂಚನೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು—ಒಂದು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅಂದರೆ ಪದವು ತನ್ನ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು.

ಭವೇನ್ನೈಮಿತ್ತಿಕೀ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ದ್ವಿವಿಧೈವ ಸಾ । ಸಙ್ಕೇತಃ ಪರಿಭಾಷೇತಿ ತತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ।। ೩೪೫.

ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಢಿ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷ ತಾಂತ್ರಿಕ. ರೂಢಿ ಮತ್ತು ನಿಯಮ—ಇವುಗಳಿಂದ ತಾಂತ್ರಿಕ ರೂಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯೌಪಚಾರಿಕೀ ಚೇತಿ ಸಾ ಚ ಸಾ ಚ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಧಾ । ಸ್ವಾಭಿಧೇಯಸ್ಖಲದ್‌ವೃತ್ತಿರಮುಖ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವಾಚಕಃ ।। ೩೪೫.

ಅದು ಕೂಡ ಎರಡು ವಿಧ—ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಉಪಚಾರ. ಉಪಚಾರ ಎಂದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥ ಬಳಸದೆ, ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು.

ಯಯಾ ಶಬ್ದೋ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಕೇನಚಿತ್ಸೌಪಚಾರಿಕೀ । ಸಾ ಚ ಲಾಕ್ಷಣಿಕೀ ಗೌಣೀ ಲಕ್ಷಣಾಗುಣಯೋಗತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಪದವೊಂದು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಪಚಾರವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸೂಚಕ ಅಥವಾ ಗೌಣಾರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಸೂಚನೆ ಅಥವಾ ಗುಣದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ.

ಅಭಿಧೇಯಾವಿನಾಭೂತಾ ಪ್ರತೀತಿರ್ಲ್ಲಕ್ಷಣೋಚ್ಯತೇ । ಅಭಿಧೇಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಸಾಮೀಪ್ಯಾತ್ಸಮವಾಯತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಸೂಚಿಸುವ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಸೂಚಿತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದು, ಅದನ್ನು ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸಂಬಂಧ, ಹತ್ತಿರತೆ ಅಥವಾ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವೈಪರೀತ್ಯಾತ್‌ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಮತಾ । ಗೌಣೀಗುಣಾನಾಮಾನನ್ತ್ಯಾದನನ್ತಾ ತದ್ವಿವಕ್ಷಯಾ ।। ೩೪೫.

ಸೂಚನೆ ಐದು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ವಿರುದ್ಧತೆ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧ ಇತ್ಯಾದಿ. ಗೌಣಾರ್ಥ ಅನಂತ, ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ.

ಅನ್ಯಧರ್ಮ್ಮಸ್ತತೋಽನ್ಯತ್ರ ಲೋಕಸೀಮಾನುರೋಧಿನಾ । ಸಮ್ಯಗಾಧೀಯತೇ ಯತ್ರ ಸ ಸಮಾಧಿರಿಹ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಬೇರೆ ಗುಣವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಲೋಕದ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರುತೇರಲಭ್ಯಮಾನೋಽರ್ಥೋ ಯಸ್ಮಾದ್ಭಾತಿ ಸಚೇತನಃ । ಸ ಆಕ್ಷಏಪೋ ಧ್ವನಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ಧ್ವನಿನಾ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಯತಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಸಿಗದ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸೂಚನೆ, ಧ್ವನಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸೂಚನೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಯತ್ರಾರ್ಥಃ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಯಮುಪಾರ್ಜನಮ್ । ಪ್ರತಿಷೇಧ ಇವೇಷ್ಟಸ್ಯ ಯೋ ವಿಶೇಷೋಽಭಿಧಿತ್ಸಯಾ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಪದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ಹೊಸ ಅರ್ಥವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವಂತೆ, ಆ ವಿಶೇಷ ಉದ್ದೇಶ ಹೇಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

ತಮಾಕ್ಷೇಪಂ ಬ್ರುವನ್ತ್ಯತ್ರ ಸ್ತುತಂ ಸ್ತೋತ್ರಮಿದಂ ಪುನಃ । ಅಧಿಕಾರಾದಪೇತಸ್ಯ ವಸ್ತುನೋಽನ್ಯಸ್ಯ ಯಾ ಸ್ತುತಿಃ ।। ೩೪೫.

ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ಮತ್ತೆ ಸ್ತುತಿ. ಯೋಗ್ಯ ವಿಷಯ ಇಲ್ಲದಾಗ ಬೇರೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು, ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಯತ್ರೋಕ್ತಂ ಗಮ್ಯತೇ ನಾರ್ಥಸ್ತತ್‌ಸಮಾನವಿಶೇಷಣಂ । ಸಾ ಸಮಾಸೋಕ್ತಿರುದಿತಾ ಸಙ್‌ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥತಯಾ ಬುಧೈಃ ।। ೩೪೫.

ಯಾವಾಗ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ, ಸೂಚನೆಯ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವದು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಅಪಹ್ನುತಿರಪಹ್ನುತ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ಯಾರ್ಥಸೂಚನಮ್ । ಪರ್ಯ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ ಯದನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೫.

ಮರೆಮಾಡುವುದು ಎಂದರೆ, ಯಾವುದನ್ನೋ ಮುಚ್ಚುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು. ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಎಂದರೆ, ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು.

ಏಷಾಮೇಕಂತಮಸ್ಯೇವ ಸಮಾಖ್ಯಾ ಧ್ವನಿರಿತ್ಯತಃ ।। ೩೪೫.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದನ್ನು ಧ್ವನಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.