ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸಮುಚ್ಯತೇಪಮಾತೋಽನ್ಯಧರ್ಮ್ಮವಾಹುಲ್ಯಕೀರ್ತ್ತನಾತ್ । ವಹೋರ್ಧರ್ಮ್ಮಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯೇಪಿ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಹೊರತು ಇತರ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಇದ್ದರೂ, ವಿಭಿನ್ನತೆ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಯದುಚ್ಯತೇಽತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ವ್ಯತಿರೇಕೋಪಮಾ ತು ಸಾ । ಯತ್ರೋಪಮಾ ಸ್ಯಾದ್ವಹುಭಿಃ ಸದೃಶೈಃ ಸಾ ಬಹೂಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಅತಿರೇಕೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅನೇಕ ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬಹೂಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಧರ್ಮ್ಮಾಃ ಪ್ರತ್ಯುಪಮಾನಞ್ಚೇದನ್ಯೇ ಮಾಲೋಪಮೈವ ಸಾ। ಉಪಮಾನವಿಕಾರೇಣ ಲುಲನಾ ವಿಕ್ರಿಯೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಮಾಲೋಪಮೆ; ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತು ಬದಲಾಗಿದರೆ ಅದನ್ನು ಪರಿವರ್ತನೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಸಮ್ಭವಿ ಕಿಮಪ್ಯಾರೋಪ್ಯ ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಿ । ಕವಿನೋಪಮೀಯತೇ ಯಾ ಪ್ರಥತೇ ಸಾದ್‌ಭುತೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಂತಹ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಎದುರಾಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಅದ್ಭುತ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಮಾರೋಷ್ಯ ತದಭೇದೇನ ಕೀರ್ತ್ತನಮ್ । ಉಪಮೇಯಸ್ಯ ಸಾ ಮೋಹೋಪಮಾಽಸೌ ಭ್ರಾನ್ತಿಮದ್ವಚಃ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ, ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಅದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಮೋಹಪೂರ್ಣ ಹೋಲಿಕೆ, ಅಂದರೆ ಗೊಂದಲಗೊಂಡವನ ಮಾತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಭಯೋರ್ಧರ್ಮ್ಮಿಣೋಸ್ತಥ್ಯಾನಿಶ್ಚಯಾತ್ ಸಂಶಯೋಪಮಾ । ಉಪಮೇಯಸ್ಯ ಸಂಶಯ್ಯ ನಿಶ್ಚಯಾನ್ನಿಶ್ಚಯೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಎರಡೂ ಹೋಲಿಕೆಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಂಶಯ ಹೋಲಿಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಅನುಮಾನ ಇದ್ದರೆ ಅದು ನಿರ್ಧಾರವಿಲ್ಲದ ಹೋಲಿಕೆ; ಖಚಿತತೆ ಬಂದರೆ ಅದು ನಿರ್ಧಾರ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೇನೈವ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋಪಮಾ ಸ್ಯಾದುಪಮಾನತಃ । ಆತ್ಮನೋಪಮಾನಾದುಪಮಾ ಸಾಧಾರಣ್ಯತಿಶಾಯಿನೀ ।। ೩೪೪.

ಒಂದು ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ವಾಕ್ಯ ಹೋಲಿಕೆ; ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನೇ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮೀರುವ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಮೇಯಂ ಯದನ್ಯಸ್ಯ ತದನ್ಯಸ್ಯೋಪಮಾ ಮತಾ । ಯದ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಯಾತಿ ತದಾಽಸೌ ಗಗನೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ವಿಷಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೋಲಿಕೆ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದರೆ ಅದನ್ನು ಆಕಾಶ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶಂಸಾ ಚೈವ ನಿನ್ದಾ ಚ ಕಲ್ಪಿತಾ ಸದೃಶೋ ತಥಾ । ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಸದೃಶೀ ಜ್ಞೇಯಾ ಉಪಮಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಪುನಃ ।। ೩೪೪.

ಪ್ರಶಂಸೆ, ನಿಂದನೆ, ಕಲ್ಪಿತ ಹೋಲಿಕೆ, ಭಾಗಶಃ ಹೋಲಿಕೆ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಐದು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಉಪಮಾನೇನ ಯತ್ತತ್ತ್ವಮುಪಮೇಯಸ್ಯ ರೂಪ್ಯತೇ । ಗುಣಾನಾಂ ಸಮತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರೂಪಕಂ ನಾಮ ತದ್ವಿದುಃ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಷಯದ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ರೂಪಕ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಮೈವ ತಿರೋಭೂತಭೇದಾ ರೂಪಕಮೇವ ವಾ । ಸಹೋಕ್ತಿಃ ಸಹಭಾವೇನ ಕಥನಂ ತುಲ್ಯಧರ್ಮ್ಮಿಣಾಂ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಭೇದವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿದಾಗ ಅಥವಾ ರೂಪಕವನ್ನೇ ಹೋಲಿಕೆಯಂತೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಸಮಾನ ಗುಣಗಳಿರುವವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸಹೋಕ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಭವೇದರ್ಥಾನ್ತರನ್ಯಾಸಃ ಸಾದೃಶ್ಯೇನೋತ್ತರೇಣ ಸಃ । ಅನ್ಯಥೋಪಸ್ಥಿತಾ ವೃತ್ತಿಶ್ಚೇತನ್ಸ್ಯೇತರಸ್ಯ ಚ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ನಂತರದಲ್ಲಿ ತರುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ಅರ್ಥಾಂತರನ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ವಿಧದ ವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ಯಥಾ ಮನ್ಯತೇ ಯತ್ರ ತಾಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಆಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ಲೋಕಸೀಮಾನಿವೃತ್ತಸ್ಯ ವಸ್ತುಧರ್ಮ್ಮಸ್ಯ ಕೀರ್ತ್ತನಮ್ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಉತ್ತ್ರೇಕ್ಷೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಲೋಕದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರುವ ವಿಷಯದ ಗುಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು.

ಭವೇದತಿಶಯೋ ನಾಮ ಸಮ್ಭವಾಸಮ್ಭವಾದ್ ದ್ವಿಧಾ । ಗುಣಜಾತಿಕ್ರಿಯಾದೀನಾಂ ಯತ್ರ ವೈಕಲ್ಯದರ್ಶನಂ ।। ೩೪೪.

ಅತಿಶಯ ಎಂಬುದು ಎರಡು ವಿಧ—ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಾಧ್ಯ; ಗುಣ, ಜಾತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಕಂಡಾಗ ಅದು ಅತಿಶಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷದರ್ಶನಾಯೈವ ಸಾ ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಸಿದ್ಧಹೇತುವ್ಯಾವೃತ್ಯಾ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಾರಣಆನ್ತರಮ್ ।। ೩೪೪.

ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರಣವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಬೇರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ ಅದು ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ.

ಯತ್ರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವಂ ವಾ ವಿಭಾವ್ಯಂ ಸಾ ವಿಭಾವನಾ । ಸಙ್ಗತೀಕರಣಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯದಸಂಗಚ್ಛಮಾನಯೋಃ ।। ೩೪೪.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಅಥವಾ ಸಹಜ ಗುಣವನ್ನು ಊಹಿಸುವುದನ್ನು ವಿಭಾವನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತರುವುದೂ ಅದೇ.

ವಿರೋಧಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ತದ್ವಿರೋಧ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಂ । ಸಿಸಾಧಯಿಷಿತಾರ್ಥಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭವತಿ ಸಾಧಕಃ ।। ೩೪೪.

ವಿರೋಧವನ್ನು ಮೊದಲು ತೋರಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ವಿರೋಧ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರಕೋ ಜ್ಞಾಪಕ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಸೋಽಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ । ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಕಾರಕಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕಾರ್ಯ್ಯಜನ್ಮನಃ ।। ೩೪೪.

ಕಾರಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾಪಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾರ್ಯ ಉಂಟಾಗುವ ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯಕಾರಕ ಕಾರ್ಯನಂತರ ಜ್ಞಾಪಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ವ್ವಶೇಷ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಸ್ತಯೋರೇವ ವಿಶೇಷಯೋಃ । ಕಾರ್ಯ್ಯಕಾರಣಭಾವದ್ವಾ ಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ನಿಯಾಮಕಾತ್ ।। ೩೪೪.

ಈದು ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರಣಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಪೂರ್ವಶೇಷ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದು ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಥವಾ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಪಕಾಖ್ಯಸ್ಯ ಭೇದೋಽಸ್ತಿ ನದೀಪೂರಾದಿದರ್ಶನಾತ್ । ಅವಿನಾಭಾವನಿಯಮೋ ಹ್ಯವಿನಾಭಾವದರ್ಶನಾತ್ ।। ೩೪೪.

ನದಿ ತುಂಬುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಪಕ ಎಂಬ ವಿಭಜನೆ ಇದೆ; ಅವಿನಾಭಾವ ನಿಯಮವು ಅವಿನಾಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಶಬ್ದಾರ್ಥಯೋರಲಙ್ಕಾರೋ ದ್ವಾವಲಙ್ಕುರುತೇ ಸಮಂ । ಏಕತ್ರ ನಿಹಿತೋ ಹಾರಃ ಸ್ತನಂ ಗ್ರೀವಾಮಿವ ತ್ರಿಯಾಃ ।। ೩೪೫.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದರು: ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರ ಎರಡು ವಿಧ, ಅದು ಎರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಠ ಮತ್ತು ಸ್ಥನದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದ ಹಾರದಂತೆ.

ಪ್ರಶಸ್ತಿಃ ಕಾನ್ತಿರೌಚಿತ್ಯಂ ಸಂಕ್ಷೇಪೋ ಯಾವದರ್ಥತಾ । ಅಬಿವ್ಯಕ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯಕ್ತಂ ಷಡ್‌ಭೇದಾಸ್ತಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತಿ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರಶಂಸೆ, ಪ್ರಕಾಶ, ಯೋಗ್ಯತೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ, ತಕ್ಕಷ್ಟುಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ—ಈ ಆರು ವಿಭೇದಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಶಸ್ತಿಃ ಪರವನ್ಮರ್ಮ್ಮದ್ರವೀಕರಣಕರ್ಮ್ಮಣಃ । ವಾಚೋ ಯುಕ್ತಿರ್ದ್ವಿಧಾ ಸಾ ಚ ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿಸ್ತುತಿಭೇದತಃ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರಶಂಸೆ ಎಂದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕರಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು. ಮಾತು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವದು ಕೂಡ ಪ್ರಶಂಸೆ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರೇಮೋಕ್ತಿಸ್ತುತಿಪರ್ಯ್ಯಾಯೌ ಪ್ರಿಯೋಕ್ತಿಗುಣಕೀರ್ತ್ತನೇ । ಕಾನ್ತಿಃ ಸರ್ವ್ವಮನೋರುಚ್ಯವಾಚ್ಯವಾಚಕಸಙ್ಗತಿಃ ।। ೩೪೫.

ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಹೊಗಳುವುದು ಒಂದೇ ಅರ್ಥ; ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದೂ ಒಂದೇ. ಪ್ರಕಾಶ ಎಂದರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಷ್ಟವಾಗುವದು, ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇರುವದು.

ಯಥಾ ವಸ್ತು ತಥಾ ರೀತಿರ್ಯಥಾ ವೃತ್ತಿಸ್ತಥಾ ರಸಃ । ಉರ್ಜ್ಜಸ್ವಿಮೃದುಸನ್ದರ್ಭಾದೌಚಿತ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ ।। ೩೪೫.

ವಿಷಯ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶೈಲಿ ಇರಬೇಕು; ಛಂದಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವವೂ ಇರಬೇಕು. ಬಲವಾದ, ಮೃದುವಾದ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಯೋಗ್ಯತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಕ್ಷೇಣೋ ವಾಚಕೈರಸ್ಪೈರ್ವಹೋರರ್ಥಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಃ । ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕತಾ ಶಬ್ದವಸ್ತುನೋರ್ಯಾವದರ್ಥತಾ ।। ೩೪೫.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಎಂದರೆ, ಅನಗತ್ಯವಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು. ತಕ್ಕಷ್ಟುಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದರೆ, ಪದ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಎರಡೂ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೂ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಆಗದೆ ಇರುವದು.

ಪ್ರಕಟತ್ವಮಭಿವ್ಯಕ್ತಿಃ ಶ್ರುತಿರಾಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯಪಿ । ತಸ್ಯಾ ಭೇದೌ ಶ್ರುತಿಸ್ತತ್ರ ಶಬ್ದಂ ಸ್ವಾರ್ಥಸಮರ್ಪಣಮ್ ।। ೩೪೫.

ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಎಂದರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದು; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ಸೂಚನೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು—ಒಂದು ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅಂದರೆ ಪದವು ತನ್ನ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು.

ಭವೇನ್ನೈಮಿತ್ತಿಕೀ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ದ್ವಿವಿಧೈವ ಸಾ । ಸಙ್ಕೇತಃ ಪರಿಭಾಷೇತಿ ತತಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ।। ೩೪೫.

ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಢಿ, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷ ತಾಂತ್ರಿಕ. ರೂಢಿ ಮತ್ತು ನಿಯಮ—ಇವುಗಳಿಂದ ತಾಂತ್ರಿಕ ರೂಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯೌಪಚಾರಿಕೀ ಚೇತಿ ಸಾ ಚ ಸಾ ಚ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಧಾ । ಸ್ವಾಭಿಧೇಯಸ್ಖಲದ್‌ವೃತ್ತಿರಮುಖ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವಾಚಕಃ ।। ೩೪೫.

ಅದು ಕೂಡ ಎರಡು ವಿಧ—ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಉಪಚಾರ. ಉಪಚಾರ ಎಂದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥ ಬಳಸದೆ, ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು.