ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ವಿಭಾವನಾ ವಿರೋಧಶ್ಚ ಹೇತುಶ್ಚ ಸಮಮಷ್ಟಧಾ । ಸ್ವಭಾವ ಏವ ಭಾವಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೪.

ಕಲ್ಪನೆ, ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಕಾರಣ—ಇವು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಸೇರಿವೆ; ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವುಗಳ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಿಜಮಾಗನ್ತುಕಞ್ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ತದುದಾಹೃತಮ್ । ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಂ ನಿಜಂ ನೈಮಿತ್ತಿಕಮಾಗನ್ತುಕಂ ತಥಾ ।। ೩೪೪.

ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮತ್ತು ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದದು; ಸ್ವಾಭಾವಿಕವು ಸಹಜವಾದುದು, ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದದು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದು.

ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಧರ್ಮ್ಮಸಾಮಾನ್ಯಮುಪಮಾ ರೂಪಕಂ ತಥಾ । ಸಹೋಕ್ತ್ಯರ್ಥಾನ್ತರನ್ಯಾಸಾವಿತಿ ಸ್ಯಾತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣ, ಉಪಮೆ, ರೂಪಕ, ಸಹೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾಂತರ—ಇವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಇವೆ.

ಉಪಮಾ ನಾಮ ಸಾ ಯಸ್ಯಾಮುಪಮಾನೋಪಮೇಯಯೋಃ । ಸತ್ತಾ ಚಾನ್ತರಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಿತ್ವೇಪಿ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ।। ೩೪೪.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುವದರಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೆ, ಅದು ಉಪಮೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೋಲಿಕೆ ಇದ್ದರೂ.

ಕಿಞ್ಚಿದಾದಾಯ ಸಾರೂಪ್ಯಂ ಲೋಕಯಾತ್ರಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಸಮಾಸೇನಾಸಮಾಸೇನ ಸಾ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಃ ।। ೩೪೪.

ಸ್ವಲ್ಪ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಲೋಕದ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ, ವಿವರವಾಗಿಯೂ, ಹೋಲಿಕೆಯ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ವಿಗ್ರಹಾದಭಿಧಾನಶ್ಯ ಸಸಭಾಸಾಽನ್ಯಥೋತ್ತರಾ । ಉಪಮಾದ್ಯೋತಕಪದೇನೋಪಮೇಯಪದೇನ ಚ ।। ೩೪೪.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ, ಹೋಲಿಕೆಯ ಪದದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದೆ, ಮತ್ತು ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಪದದೊಂದಿಗೆ—

ತಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ವಿಗ್ರಹಾತ್ ತ್ರೇಧಾ ಸಸಮಾಸಾನ್ತಿಮಾತ್ ತ್ರಿಧಾ । ವಿಶಿಷ್ಯಮಾಣಾ ಉಪಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಫುಟಾಃ ।। ೩೪೪.

ಈ ಎರಡು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಮೂರು; ಸಂಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಅಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಉಪಮೆಗಳು ಹದಿನೆಂಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ.

ಯತ್ರ ಸಾಧಾರಣೋ ಧರ್ಮ್ಮಃ ಕಥ್ಯತೇ ಗಮ್ಯತೇಽಪಿ ವಾ । ತೇ ಧರ್ಮ್ಮವಸ್ತುಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ಧರ್ಮ್ಮವಸ್ತೂಪಮೇ ಉಭೇ ।। ೩೪೪.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣವನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅಥವಾ ಸೂಚಿಸಿದಾಗ, ಗುಣ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಮುಖತ್ವದಿಂದ, ಎರಡನ್ನೂ ಗುಣೋಪಮೆ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವೋಪಮೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತುಲ್ಯಮೇವೋಪಮೀಯೇತೇ ಯತ್ರಾನ್ಯೋನ್ಯೇನ ಧರ್ಮ್ಮಣೌ । ಪರಸ್ಪರೋಪಮಾ ಸಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರನ್ಯಥಾ ತಯೋ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಪರಸ್ಪರೋಪಮೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಹಾಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗದು.

ವಿಪರೀತೋಪಮಾ ಸಾ ಸ್ಯಾದ್ವ್ಯಾವೃತ್ತೇರ್ನ್ನಿಯಮೋಪಮಾ । ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವೃತ್ತೇಸ್ತು ಭವೇದನಿಯಮೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಹೋಲಿಕೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ವಿಪರೀತೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಹೋಲಿಕೆ ಇನ್ನೂ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಅನಿಯಮೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಸಮುಚ್ಯತೇಪಮಾತೋಽನ್ಯಧರ್ಮ್ಮವಾಹುಲ್ಯಕೀರ್ತ್ತನಾತ್ । ವಹೋರ್ಧರ್ಮ್ಮಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯೇಪಿ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಹೊರತು ಇತರ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಇದ್ದರೂ, ವಿಭಿನ್ನತೆ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಯದುಚ್ಯತೇಽತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ವ್ಯತಿರೇಕೋಪಮಾ ತು ಸಾ । ಯತ್ರೋಪಮಾ ಸ್ಯಾದ್ವಹುಭಿಃ ಸದೃಶೈಃ ಸಾ ಬಹೂಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಅತಿರೇಕೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅನೇಕ ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬಹೂಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಧರ್ಮ್ಮಾಃ ಪ್ರತ್ಯುಪಮಾನಞ್ಚೇದನ್ಯೇ ಮಾಲೋಪಮೈವ ಸಾ। ಉಪಮಾನವಿಕಾರೇಣ ಲುಲನಾ ವಿಕ್ರಿಯೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಮಾಲೋಪಮೆ; ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತು ಬದಲಾಗಿದರೆ ಅದನ್ನು ಪರಿವರ್ತನೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಸಮ್ಭವಿ ಕಿಮಪ್ಯಾರೋಪ್ಯ ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಿ । ಕವಿನೋಪಮೀಯತೇ ಯಾ ಪ್ರಥತೇ ಸಾದ್‌ಭುತೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಂತಹ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಎದುರಾಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಅದ್ಭುತ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಮಾರೋಷ್ಯ ತದಭೇದೇನ ಕೀರ್ತ್ತನಮ್ । ಉಪಮೇಯಸ್ಯ ಸಾ ಮೋಹೋಪಮಾಽಸೌ ಭ್ರಾನ್ತಿಮದ್ವಚಃ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ, ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಅದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಮೋಹಪೂರ್ಣ ಹೋಲಿಕೆ, ಅಂದರೆ ಗೊಂದಲಗೊಂಡವನ ಮಾತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಭಯೋರ್ಧರ್ಮ್ಮಿಣೋಸ್ತಥ್ಯಾನಿಶ್ಚಯಾತ್ ಸಂಶಯೋಪಮಾ । ಉಪಮೇಯಸ್ಯ ಸಂಶಯ್ಯ ನಿಶ್ಚಯಾನ್ನಿಶ್ಚಯೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಎರಡೂ ಹೋಲಿಕೆಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಂಶಯ ಹೋಲಿಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಅನುಮಾನ ಇದ್ದರೆ ಅದು ನಿರ್ಧಾರವಿಲ್ಲದ ಹೋಲಿಕೆ; ಖಚಿತತೆ ಬಂದರೆ ಅದು ನಿರ್ಧಾರ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೇನೈವ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋಪಮಾ ಸ್ಯಾದುಪಮಾನತಃ । ಆತ್ಮನೋಪಮಾನಾದುಪಮಾ ಸಾಧಾರಣ್ಯತಿಶಾಯಿನೀ ।। ೩೪೪.

ಒಂದು ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ವಾಕ್ಯ ಹೋಲಿಕೆ; ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನೇ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮೀರುವ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಮೇಯಂ ಯದನ್ಯಸ್ಯ ತದನ್ಯಸ್ಯೋಪಮಾ ಮತಾ । ಯದ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಯಾತಿ ತದಾಽಸೌ ಗಗನೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ವಿಷಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೋಲಿಕೆ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದರೆ ಅದನ್ನು ಆಕಾಶ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶಂಸಾ ಚೈವ ನಿನ್ದಾ ಚ ಕಲ್ಪಿತಾ ಸದೃಶೋ ತಥಾ । ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಸದೃಶೀ ಜ್ಞೇಯಾ ಉಪಮಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಪುನಃ ।। ೩೪೪.

ಪ್ರಶಂಸೆ, ನಿಂದನೆ, ಕಲ್ಪಿತ ಹೋಲಿಕೆ, ಭಾಗಶಃ ಹೋಲಿಕೆ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಐದು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಉಪಮಾನೇನ ಯತ್ತತ್ತ್ವಮುಪಮೇಯಸ್ಯ ರೂಪ್ಯತೇ । ಗುಣಾನಾಂ ಸಮತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರೂಪಕಂ ನಾಮ ತದ್ವಿದುಃ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಷಯದ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ರೂಪಕ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಮೈವ ತಿರೋಭೂತಭೇದಾ ರೂಪಕಮೇವ ವಾ । ಸಹೋಕ್ತಿಃ ಸಹಭಾವೇನ ಕಥನಂ ತುಲ್ಯಧರ್ಮ್ಮಿಣಾಂ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಭೇದವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿದಾಗ ಅಥವಾ ರೂಪಕವನ್ನೇ ಹೋಲಿಕೆಯಂತೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಸಮಾನ ಗುಣಗಳಿರುವವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸಹೋಕ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಭವೇದರ್ಥಾನ್ತರನ್ಯಾಸಃ ಸಾದೃಶ್ಯೇನೋತ್ತರೇಣ ಸಃ । ಅನ್ಯಥೋಪಸ್ಥಿತಾ ವೃತ್ತಿಶ್ಚೇತನ್ಸ್ಯೇತರಸ್ಯ ಚ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವನ್ನು ನಂತರದಲ್ಲಿ ತರುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು ಅರ್ಥಾಂತರನ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ವಿಧದ ವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ಯಥಾ ಮನ್ಯತೇ ಯತ್ರ ತಾಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಆಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ಲೋಕಸೀಮಾನಿವೃತ್ತಸ್ಯ ವಸ್ತುಧರ್ಮ್ಮಸ್ಯ ಕೀರ್ತ್ತನಮ್ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಉತ್ತ್ರೇಕ್ಷೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಲೋಕದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರುವ ವಿಷಯದ ಗುಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು.

ಭವೇದತಿಶಯೋ ನಾಮ ಸಮ್ಭವಾಸಮ್ಭವಾದ್ ದ್ವಿಧಾ । ಗುಣಜಾತಿಕ್ರಿಯಾದೀನಾಂ ಯತ್ರ ವೈಕಲ್ಯದರ್ಶನಂ ।। ೩೪೪.

ಅತಿಶಯ ಎಂಬುದು ಎರಡು ವಿಧ—ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಾಧ್ಯ; ಗುಣ, ಜಾತಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಕಂಡಾಗ ಅದು ಅತಿಶಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಶೇಷದರ್ಶನಾಯೈವ ಸಾ ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಸಿದ್ಧಹೇತುವ್ಯಾವೃತ್ಯಾ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಾರಣಆನ್ತರಮ್ ।। ೩೪೪.

ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾರಣವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಬೇರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ ಅದು ವಿಶೇಷೋಕ್ತಿ.

ಯತ್ರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವಂ ವಾ ವಿಭಾವ್ಯಂ ಸಾ ವಿಭಾವನಾ । ಸಙ್ಗತೀಕರಣಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯದಸಂಗಚ್ಛಮಾನಯೋಃ ।। ೩೪೪.

ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಅಥವಾ ಸಹಜ ಗುಣವನ್ನು ಊಹಿಸುವುದನ್ನು ವಿಭಾವನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತರುವುದೂ ಅದೇ.

ವಿರೋಧಪೂರ್ವಕತ್ವೇನ ತದ್ವಿರೋಧ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಂ । ಸಿಸಾಧಯಿಷಿತಾರ್ಥಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭವತಿ ಸಾಧಕಃ ।। ೩೪೪.

ವಿರೋಧವನ್ನು ಮೊದಲು ತೋರಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ವಿರೋಧ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾರಕೋ ಜ್ಞಾಪಕ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಸೋಽಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ । ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಕಾರಕಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕಾರ್ಯ್ಯಜನ್ಮನಃ ।। ೩೪೪.

ಕಾರಕ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾಪಕ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾರ್ಯ ಉಂಟಾಗುವ ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯಕಾರಕ ಕಾರ್ಯನಂತರ ಜ್ಞಾಪಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ವ್ವಶೇಷ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಸ್ತಯೋರೇವ ವಿಶೇಷಯೋಃ । ಕಾರ್ಯ್ಯಕಾರಣಭಾವದ್ವಾ ಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ನಿಯಾಮಕಾತ್ ।। ೩೪೪.

ಈದು ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರಣಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಪೂರ್ವಶೇಷ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದು ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಥವಾ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.