ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮನ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ವಿನಿಯೋಜಯೇತ್ । ತುರ್ಯ್ಯೌ ಯೋಜ್ಯೌ ತು ತದ್ವಚ್ಚ ದಲಾನ್ತಾಃ ಕ್ರಮಪಾದಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಂಚಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೆಯವು ಹಾಳೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳ ಕ್ರಮದಂತೆ ಸೇರಬೇಕು.

ಅರ್ದ್ಧಯೋರನ್ತಿಮಾದ್ಯೌ ತು ಮುರಜೇ ಸದೃಶಾವುಭೌ । ಪಾದಾರ್ದ್ಧಪತಿತೋ ವರ್ಣಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮತಃ ।। ೩೪೩.

ಅರ್ಧಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯದು, ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ಮೃದಂಗದಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ; ಅರ್ಧಪಾದದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಮತ್ತು ಸರಳವಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಅನ್ತಿಮಂ ಪರಿಬಧ್ನೀಯಾದ್ಯಾವತ್ತುರ್ಯ್ಯಮಿಹಾದಿಮತ್ । ಪಾದಾತ್ತುರ್ಯ್ಯಾದ್ಯದೇವಾದ್ಯಂ ನವಮಾತ್ ಷೋಡ಼ಶಾದಪಿ ।। ೩೪೩.

ಕೊನೆಯದನ್ನು ನಾಲ್ಕನೆಯವರೆಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಿಂದ ಮೊದಲನ್ನು, ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಹದಿನಾರರ ವರೆಗೆ ಕೂಡ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಅಕ್ಷರಾತ್ ಪುಟಕೇ ಮಧ್ಯೇ ಮದ್ಯೇಽಕ್ಷರಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಯಥೈತಸ್ಯ ಮುರಜಾಕಾರತಾ ಭವೇತ್ ।। ೩೪೩.

ಅಕ್ಷರದಿಂದ, ಮಡಚಿದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಮೃದಂಗದ ರೂಪವಾಗುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯಂ ಚಕ್ರಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತಕಸಮ್ಪದಮ್ । ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ ಸರ್ವವೃತ್ತೈರನ್ಯೇ ಬನ್ಧಾಸ್ತ್ವನುಷ್ಟುಭಾ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದು ಚಕ್ರ, ಹಾವು ಆಟ, ಗೋಮೂತ್ರಿಕೆ ಎಲ್ಲ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯ; ಉಳಿದ ಬಂಧಗಳು ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಮಾತ್ರ.

ನಾಮಧೇಯಂ ಯದಿ ನ ಚೇದಮೀಷು ಕವಿಕಾವ್ಯಯೋಃ । ಮಿತ್ರಧೇಯಾಭಿತುಷ್ಯನ್ತಿ ನಾಮಿತ್ರಃ ಖಿದ್ಯತೇ ತಥಾ ।। ೩೪೩.

ಈ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೂ ಕವಿಗೂ ಹೆಸರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಹೆಸರಿಡುವುದು ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅದು ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಾಣಬಾಣಾಸನವ್ಯೋಮಖಡ್ಗಮುದ್ಗರಶಕ್ತಯಃ । ದ್ವಿಚತುರ್ಥತ್ರಿಶ್ರೃಙ್ಗಾಟಾ ದಮ್ಭೋಲಿಮುಷ್ಲಾಙ್ಕುಶಾಃ ।। ೩೪೩.

ಬಾಣಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಬಾಣಸಂಚಿಗಳು, ಕತ್ತಿಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಭಾಲಗಳು, ಎರಡು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ತುದಿಗಳಿರುವ ದಂಡಗಳು, ಡೋಲುಗಳು, ಮುಳ್ಳುಗಲ್ಲುಗಳು, ಅಂಕುಶಗಳು—

ಪದಂ ರಥಸ್ಯ ನಾಗಸ್ಯ ಪುಷ್ಕರಿಣ್ಯಸಿಪುತ್ರಿಕಾ । ಏತೇ ಬನ್ಧಾಸ್ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇ ಏವಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸ್ವಯಂ ಬುಧೈಃ ।। ೩೪೩.

ರಥದ ಕಾಲು, ಆನೆಯು, ಹಸುವಿನ ಕೆರೆ, ಕತ್ತಿಯ ಹೊದಿಕೆ—ಇವು ಬಂಧಗಳು, ಇನ್ನೂ ಇತರವುಗಳೂ ಇದೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು ತಾವು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಅಲಙ್ಕರಣಮರ್ಥಾನಾಮರ್ಥಾಲಙ್ಕಾರ ಇಷ್ಯತೇ । ತಂ ವಿನಾ ಶಬ್ದಸೌನ್ದರ್ಯ್ಯಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ ಮನೋಹರಮ್ ।। ೩೪೪.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕರಣವೇ ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಿಲ್ಲದೆ, ಶಬ್ದದ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಥಾಲಙ್ಕಾರರಹಿತಾ ವಿಧವೇವ ಸರಸ್ವತೀ । ಸ್ವರೂಪಮಥ ಸಾದೃಶ್ಯಮುತಪ್ರೇಕ್ಷಾತಿಶಯಾವಪಿ ।। ೩೪೪.

ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಸರಸ್ವತಿ ವಿಧವೆ ಇದ್ದಂತೆ; ಅವಳ ಸ್ವರೂಪ, ಹೋಲಿಕೆ, ಕಲ್ಪನೆ, ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ.

ವಿಭಾವನಾ ವಿರೋಧಶ್ಚ ಹೇತುಶ್ಚ ಸಮಮಷ್ಟಧಾ । ಸ್ವಭಾವ ಏವ ಭಾವಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೪.

ಕಲ್ಪನೆ, ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಕಾರಣ—ಇವು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಸೇರಿವೆ; ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವುಗಳ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಿಜಮಾಗನ್ತುಕಞ್ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ತದುದಾಹೃತಮ್ । ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಂ ನಿಜಂ ನೈಮಿತ್ತಿಕಮಾಗನ್ತುಕಂ ತಥಾ ।। ೩೪೪.

ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮತ್ತು ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದದು; ಸ್ವಾಭಾವಿಕವು ಸಹಜವಾದುದು, ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದದು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದು.

ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಧರ್ಮ್ಮಸಾಮಾನ್ಯಮುಪಮಾ ರೂಪಕಂ ತಥಾ । ಸಹೋಕ್ತ್ಯರ್ಥಾನ್ತರನ್ಯಾಸಾವಿತಿ ಸ್ಯಾತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣ, ಉಪಮೆ, ರೂಪಕ, ಸಹೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾಂತರ—ಇವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಇವೆ.

ಉಪಮಾ ನಾಮ ಸಾ ಯಸ್ಯಾಮುಪಮಾನೋಪಮೇಯಯೋಃ । ಸತ್ತಾ ಚಾನ್ತರಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಿತ್ವೇಪಿ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ।। ೩೪೪.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುವದರಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೆ, ಅದು ಉಪಮೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೋಲಿಕೆ ಇದ್ದರೂ.

ಕಿಞ್ಚಿದಾದಾಯ ಸಾರೂಪ್ಯಂ ಲೋಕಯಾತ್ರಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಸಮಾಸೇನಾಸಮಾಸೇನ ಸಾ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಃ ।। ೩೪೪.

ಸ್ವಲ್ಪ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಲೋಕದ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ, ವಿವರವಾಗಿಯೂ, ಹೋಲಿಕೆಯ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ವಿಗ್ರಹಾದಭಿಧಾನಶ್ಯ ಸಸಭಾಸಾಽನ್ಯಥೋತ್ತರಾ । ಉಪಮಾದ್ಯೋತಕಪದೇನೋಪಮೇಯಪದೇನ ಚ ।। ೩೪೪.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ, ಹೋಲಿಕೆಯ ಪದದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದೆ, ಮತ್ತು ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಪದದೊಂದಿಗೆ—

ತಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ವಿಗ್ರಹಾತ್ ತ್ರೇಧಾ ಸಸಮಾಸಾನ್ತಿಮಾತ್ ತ್ರಿಧಾ । ವಿಶಿಷ್ಯಮಾಣಾ ಉಪಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಫುಟಾಃ ।। ೩೪೪.

ಈ ಎರಡು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಮೂರು; ಸಂಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಅಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಉಪಮೆಗಳು ಹದಿನೆಂಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ.

ಯತ್ರ ಸಾಧಾರಣೋ ಧರ್ಮ್ಮಃ ಕಥ್ಯತೇ ಗಮ್ಯತೇಽಪಿ ವಾ । ತೇ ಧರ್ಮ್ಮವಸ್ತುಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ಧರ್ಮ್ಮವಸ್ತೂಪಮೇ ಉಭೇ ।। ೩೪೪.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣವನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅಥವಾ ಸೂಚಿಸಿದಾಗ, ಗುಣ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಮುಖತ್ವದಿಂದ, ಎರಡನ್ನೂ ಗುಣೋಪಮೆ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವೋಪಮೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತುಲ್ಯಮೇವೋಪಮೀಯೇತೇ ಯತ್ರಾನ್ಯೋನ್ಯೇನ ಧರ್ಮ್ಮಣೌ । ಪರಸ್ಪರೋಪಮಾ ಸಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರನ್ಯಥಾ ತಯೋ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಪರಸ್ಪರೋಪಮೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಹಾಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗದು.

ವಿಪರೀತೋಪಮಾ ಸಾ ಸ್ಯಾದ್ವ್ಯಾವೃತ್ತೇರ್ನ್ನಿಯಮೋಪಮಾ । ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವೃತ್ತೇಸ್ತು ಭವೇದನಿಯಮೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಹೋಲಿಕೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ವಿಪರೀತೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಹೋಲಿಕೆ ಇನ್ನೂ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಅನಿಯಮೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಸಮುಚ್ಯತೇಪಮಾತೋಽನ್ಯಧರ್ಮ್ಮವಾಹುಲ್ಯಕೀರ್ತ್ತನಾತ್ । ವಹೋರ್ಧರ್ಮ್ಮಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯೇಪಿ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆಯ ಹೊರತು ಇತರ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಇದ್ದರೂ, ವಿಭಿನ್ನತೆ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಯದುಚ್ಯತೇಽತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ ವ್ಯತಿರೇಕೋಪಮಾ ತು ಸಾ । ಯತ್ರೋಪಮಾ ಸ್ಯಾದ್ವಹುಭಿಃ ಸದೃಶೈಃ ಸಾ ಬಹೂಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಅತಿರೇಕೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅನೇಕ ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬಹೂಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಧರ್ಮ್ಮಾಃ ಪ್ರತ್ಯುಪಮಾನಞ್ಚೇದನ್ಯೇ ಮಾಲೋಪಮೈವ ಸಾ। ಉಪಮಾನವಿಕಾರೇಣ ಲುಲನಾ ವಿಕ್ರಿಯೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಮಾಲೋಪಮೆ; ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತು ಬದಲಾಗಿದರೆ ಅದನ್ನು ಪರಿವರ್ತನೋಪಮೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಾಸಮ್ಭವಿ ಕಿಮಪ್ಯಾರೋಪ್ಯ ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಿ । ಕವಿನೋಪಮೀಯತೇ ಯಾ ಪ್ರಥತೇ ಸಾದ್‌ಭುತೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಂತಹ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಎದುರಾಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಅದ್ಭುತ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಮಾರೋಷ್ಯ ತದಭೇದೇನ ಕೀರ್ತ್ತನಮ್ । ಉಪಮೇಯಸ್ಯ ಸಾ ಮೋಹೋಪಮಾಽಸೌ ಭ್ರಾನ್ತಿಮದ್ವಚಃ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ, ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಅದೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಮೋಹಪೂರ್ಣ ಹೋಲಿಕೆ, ಅಂದರೆ ಗೊಂದಲಗೊಂಡವನ ಮಾತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಭಯೋರ್ಧರ್ಮ್ಮಿಣೋಸ್ತಥ್ಯಾನಿಶ್ಚಯಾತ್ ಸಂಶಯೋಪಮಾ । ಉಪಮೇಯಸ್ಯ ಸಂಶಯ್ಯ ನಿಶ್ಚಯಾನ್ನಿಶ್ಚಯೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ಎರಡೂ ಹೋಲಿಕೆಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಂಶಯ ಹೋಲಿಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ವಿಷಯದಲ್ಲೇ ಅನುಮಾನ ಇದ್ದರೆ ಅದು ನಿರ್ಧಾರವಿಲ್ಲದ ಹೋಲಿಕೆ; ಖಚಿತತೆ ಬಂದರೆ ಅದು ನಿರ್ಧಾರ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೇನೈವ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋಪಮಾ ಸ್ಯಾದುಪಮಾನತಃ । ಆತ್ಮನೋಪಮಾನಾದುಪಮಾ ಸಾಧಾರಣ್ಯತಿಶಾಯಿನೀ ।। ೩೪೪.

ಒಂದು ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ವಾಕ್ಯ ಹೋಲಿಕೆ; ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನೇ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮೀರುವ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಮೇಯಂ ಯದನ್ಯಸ್ಯ ತದನ್ಯಸ್ಯೋಪಮಾ ಮತಾ । ಯದ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಯಾತಿ ತದಾಽಸೌ ಗಗನೋಪಮಾ ।। ೩೪೪.

ವಿಷಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೋಲಿಕೆ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆದರೆ ಅದನ್ನು ಆಕಾಶ ಹೋಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶಂಸಾ ಚೈವ ನಿನ್ದಾ ಚ ಕಲ್ಪಿತಾ ಸದೃಶೋ ತಥಾ । ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಸದೃಶೀ ಜ್ಞೇಯಾ ಉಪಮಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಪುನಃ ।। ೩೪೪.

ಪ್ರಶಂಸೆ, ನಿಂದನೆ, ಕಲ್ಪಿತ ಹೋಲಿಕೆ, ಭಾಗಶಃ ಹೋಲಿಕೆ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಐದು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.