ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ದ್ವಿಧಾ ಚಕ್ರಂ ಚತುರರಂ ಷಡ಼ರನ್ತತ್ರ ಚಾದಿಮಂ । ಪೂರ್ವ್ವಾರ್ದ್ಧೇ ಸದೃಶಾ ವರ್ಣಾಃ ಪಾದಪ್ರಥಮಪಞ್ಚಮಾ ।। ೩೪೩.

ಚಕ್ರವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿ, ನಾಲ್ಕು ಅಂಚುಗಳನ್ನಿಟ್ಟು, ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಡಬೇಕು; ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಪಾದದಂತೆ ಇರುವ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು.

ಅಯುಜೋಽಶ್ವಯುಜಶ್ಚೈವ ತುರ್ಯ್ಯಾವಪ್ಯಷ್ಟಮಾವಪಿ । ತಸ್ಯೋಪಪಾದಪ್ರಾಕ್ಪ್ರತ್ಯಗರೇಷು ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ।। ೩೪೩.

ಬೆರೆತ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಯಾದವುಗಳನ್ನೂ, ನಾಲ್ಕನೆಯದನ್ನೂ ಎಂಟನೆಯದನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ಮುಂಚಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಸ್ಯಾತ್ಪಾದಾರ್ದ್ಧಚತುಷ್ಕನ್ತು ನಾಭೌ ತಸ್ಯಾದ್ಯಮಕ್ಷರಂ । ಪಶ್ಚಿಮಾರಾವಧಿ ನಯೇನ್ನೇಮೌ ಶೇಷೇ ಪದದ್ವಯೀ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಪಾದಗಳ ಗುಂಪು ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿ; ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಡಿ. ಈ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು, ಉಳಿದ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ತೃತೀಯಂ ತುರ್ಯ್ಯಪಾದಾನ್ತೇ ಪ್ರಥಮೌ ಸದೃಶಾವುಭೌ । ವರ್ಣೌ ಪಾಢ಼ತ್ರಯಸ್ಯಾಪಿ ದಶಮಃ ಸದೃಶೋ ಯದಿ ।। ೩೪೩.

ಮೂರನೆಯದು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿ; ಮೊದಲ ಎರಡು ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರು ಭಾಗಗಳ ಹತ್ತನೆಯ ಅಕ್ಷರವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯದಾಗಿದ್ದರೆ.

ಪ್ರಥಮೇ ಚರಮೇ ತಸ್ಯ ಷಡ್‌ವರ್ಣಾಃ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಯದಿ । ಭವನ್ತಿ ದ್ವ್ಯನ್ತರಂ ತರ್ಹಿ ವೃಹಚ್ಚಕ್ರಮುದಾಹೃತಂ ।। ೩೪೩.

ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ಎರಡು ಅಂತರವಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಚಕ್ರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಮ್ಮುಖಾದ್ವಯೇ ಪಾದಮೇಕೈಕಂ ಕ್ರಮಶೋ ಲಿಖೇತ್ । ನಾಭೌ ತು ವರ್ಣಂ ದಶಮಂ ನೇಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಪದನ್ನಯೇತ್ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಪಾದವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕು; ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಾರದು.

ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತದಶಮಾಃ ಸಮಾ ಆದ್ಯನ್ತಿಮೌ ಯುಜೋಃ । ಆದೌ ವರ್ಣಃ ಸಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಪಞ್ಚಮಾವಾದ್ಯತುರ್ಯ್ಯಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ, ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯವು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ; ಜೋಡಿಯ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯವು ಕೂಡ ಒಂದೇ; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಪಾದಗಳ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಂದೇ, ನಾಲ್ಕನೆಯದಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಹೌದು.

ದ್ವಿತಾಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ತೃತೀಯಂ ಜಾಯತೇ ಯದಿ । ಪದಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಪತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಶ್ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕಂ ಕೃತೇಃ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಮೂರನೆಯದು ಬಂದರೆ, ಪಾದವನ್ನು ಹಾಳೆಗೆ, ದಂಡವನ್ನು ಚಕ್ರ-ಕಮಲದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ನೀಡಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯೌ ಪ್ರಾಗ್ದಲೇ ತುಲ್ಯೌ ಸಪ್ತಮೌ ಚ ತಥಾಪರೌ । ಸಟ್ಟಶಾವುತ್ತರದಲೌ ದ್ವಿತೀಯಾಭ್ಯಾಮಥಾರ್ದ್ಧಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಪೂರ್ವದ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು, ಅದೇ ರೀತಿ ಮುಂದಿನ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು; ಉತ್ತರದ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಆರನೆಯದು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯದು, ಎರಡನೆಯದಿನ ಅರ್ಧಗಳೂ ಅಲ್ಲಿರಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯಷಷ್ಠಾಃ ಸಟ್ಟಶಾಶ್ಚತುರ್ಥಪಞ್ಚಮಾವಪಿ । ಆದ್ಯನ್ತಪಾದಯೋಸ್ತುಲ್ಯೌ ಪರಾರ್ದ್ಧಸಪ್ತಮಾವಪಿ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದು ಮತ್ತು ಆರನೆಯದು, ಆರನೆಯದು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯದು, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು; ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು ಇರಬೇಕು.

ಸಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮನ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ವಿನಿಯೋಜಯೇತ್ । ತುರ್ಯ್ಯೌ ಯೋಜ್ಯೌ ತು ತದ್ವಚ್ಚ ದಲಾನ್ತಾಃ ಕ್ರಮಪಾದಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಂಚಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೆಯವು ಹಾಳೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳ ಕ್ರಮದಂತೆ ಸೇರಬೇಕು.

ಅರ್ದ್ಧಯೋರನ್ತಿಮಾದ್ಯೌ ತು ಮುರಜೇ ಸದೃಶಾವುಭೌ । ಪಾದಾರ್ದ್ಧಪತಿತೋ ವರ್ಣಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮತಃ ।। ೩೪೩.

ಅರ್ಧಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯದು, ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ಮೃದಂಗದಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ; ಅರ್ಧಪಾದದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಮತ್ತು ಸರಳವಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಅನ್ತಿಮಂ ಪರಿಬಧ್ನೀಯಾದ್ಯಾವತ್ತುರ್ಯ್ಯಮಿಹಾದಿಮತ್ । ಪಾದಾತ್ತುರ್ಯ್ಯಾದ್ಯದೇವಾದ್ಯಂ ನವಮಾತ್ ಷೋಡ಼ಶಾದಪಿ ।। ೩೪೩.

ಕೊನೆಯದನ್ನು ನಾಲ್ಕನೆಯವರೆಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಿಂದ ಮೊದಲನ್ನು, ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಹದಿನಾರರ ವರೆಗೆ ಕೂಡ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಅಕ್ಷರಾತ್ ಪುಟಕೇ ಮಧ್ಯೇ ಮದ್ಯೇಽಕ್ಷರಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಯಥೈತಸ್ಯ ಮುರಜಾಕಾರತಾ ಭವೇತ್ ।। ೩೪೩.

ಅಕ್ಷರದಿಂದ, ಮಡಚಿದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಮೃದಂಗದ ರೂಪವಾಗುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯಂ ಚಕ್ರಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತಕಸಮ್ಪದಮ್ । ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ ಸರ್ವವೃತ್ತೈರನ್ಯೇ ಬನ್ಧಾಸ್ತ್ವನುಷ್ಟುಭಾ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದು ಚಕ್ರ, ಹಾವು ಆಟ, ಗೋಮೂತ್ರಿಕೆ ಎಲ್ಲ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯ; ಉಳಿದ ಬಂಧಗಳು ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಮಾತ್ರ.

ನಾಮಧೇಯಂ ಯದಿ ನ ಚೇದಮೀಷು ಕವಿಕಾವ್ಯಯೋಃ । ಮಿತ್ರಧೇಯಾಭಿತುಷ್ಯನ್ತಿ ನಾಮಿತ್ರಃ ಖಿದ್ಯತೇ ತಥಾ ।। ೩೪೩.

ಈ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೂ ಕವಿಗೂ ಹೆಸರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಹೆಸರಿಡುವುದು ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅದು ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಾಣಬಾಣಾಸನವ್ಯೋಮಖಡ್ಗಮುದ್ಗರಶಕ್ತಯಃ । ದ್ವಿಚತುರ್ಥತ್ರಿಶ್ರೃಙ್ಗಾಟಾ ದಮ್ಭೋಲಿಮುಷ್ಲಾಙ್ಕುಶಾಃ ।। ೩೪೩.

ಬಾಣಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಬಾಣಸಂಚಿಗಳು, ಕತ್ತಿಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಭಾಲಗಳು, ಎರಡು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ತುದಿಗಳಿರುವ ದಂಡಗಳು, ಡೋಲುಗಳು, ಮುಳ್ಳುಗಲ್ಲುಗಳು, ಅಂಕುಶಗಳು—

ಪದಂ ರಥಸ್ಯ ನಾಗಸ್ಯ ಪುಷ್ಕರಿಣ್ಯಸಿಪುತ್ರಿಕಾ । ಏತೇ ಬನ್ಧಾಸ್ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇ ಏವಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸ್ವಯಂ ಬುಧೈಃ ।। ೩೪೩.

ರಥದ ಕಾಲು, ಆನೆಯು, ಹಸುವಿನ ಕೆರೆ, ಕತ್ತಿಯ ಹೊದಿಕೆ—ಇವು ಬಂಧಗಳು, ಇನ್ನೂ ಇತರವುಗಳೂ ಇದೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು ತಾವು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಅಲಙ್ಕರಣಮರ್ಥಾನಾಮರ್ಥಾಲಙ್ಕಾರ ಇಷ್ಯತೇ । ತಂ ವಿನಾ ಶಬ್ದಸೌನ್ದರ್ಯ್ಯಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ ಮನೋಹರಮ್ ।। ೩೪೪.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕರಣವೇ ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಿಲ್ಲದೆ, ಶಬ್ದದ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅರ್ಥಾಲಙ್ಕಾರರಹಿತಾ ವಿಧವೇವ ಸರಸ್ವತೀ । ಸ್ವರೂಪಮಥ ಸಾದೃಶ್ಯಮುತಪ್ರೇಕ್ಷಾತಿಶಯಾವಪಿ ।। ೩೪೪.

ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಸರಸ್ವತಿ ವಿಧವೆ ಇದ್ದಂತೆ; ಅವಳ ಸ್ವರೂಪ, ಹೋಲಿಕೆ, ಕಲ್ಪನೆ, ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ.

ವಿಭಾವನಾ ವಿರೋಧಶ್ಚ ಹೇತುಶ್ಚ ಸಮಮಷ್ಟಧಾ । ಸ್ವಭಾವ ಏವ ಭಾವಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೪೪.

ಕಲ್ಪನೆ, ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಕಾರಣ—ಇವು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಸೇರಿವೆ; ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವುಗಳ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಿಜಮಾಗನ್ತುಕಞ್ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ತದುದಾಹೃತಮ್ । ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಂ ನಿಜಂ ನೈಮಿತ್ತಿಕಮಾಗನ್ತುಕಂ ತಥಾ ।। ೩೪೪.

ಅದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮತ್ತು ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದದು; ಸ್ವಾಭಾವಿಕವು ಸಹಜವಾದುದು, ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದದು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದು.

ಸಾದೃಶ್ಯಂ ಧರ್ಮ್ಮಸಾಮಾನ್ಯಮುಪಮಾ ರೂಪಕಂ ತಥಾ । ಸಹೋಕ್ತ್ಯರ್ಥಾನ್ತರನ್ಯಾಸಾವಿತಿ ಸ್ಯಾತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।। ೩೪೪.

ಹೋಲಿಕೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣ, ಉಪಮೆ, ರೂಪಕ, ಸಹೋಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾಂತರ—ಇವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಇವೆ.

ಉಪಮಾ ನಾಮ ಸಾ ಯಸ್ಯಾಮುಪಮಾನೋಪಮೇಯಯೋಃ । ಸತ್ತಾ ಚಾನ್ತರಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಿತ್ವೇಪಿ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ।। ೩೪೪.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುವದರಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೆ, ಅದು ಉಪಮೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೋಲಿಕೆ ಇದ್ದರೂ.

ಕಿಞ್ಚಿದಾದಾಯ ಸಾರೂಪ್ಯಂ ಲೋಕಯಾತ್ರಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಸಮಾಸೇನಾಸಮಾಸೇನ ಸಾ ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಃ ।। ೩೪೪.

ಸ್ವಲ್ಪ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಲೋಕದ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ, ವಿವರವಾಗಿಯೂ, ಹೋಲಿಕೆಯ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ವಿಗ್ರಹಾದಭಿಧಾನಶ್ಯ ಸಸಭಾಸಾಽನ್ಯಥೋತ್ತರಾ । ಉಪಮಾದ್ಯೋತಕಪದೇನೋಪಮೇಯಪದೇನ ಚ ।। ೩೪೪.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ, ಹೋಲಿಕೆಯ ಪದದೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದೆ, ಮತ್ತು ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುವ ಪದದೊಂದಿಗೆ—

ತಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ವಿಗ್ರಹಾತ್ ತ್ರೇಧಾ ಸಸಮಾಸಾನ್ತಿಮಾತ್ ತ್ರಿಧಾ । ವಿಶಿಷ್ಯಮಾಣಾ ಉಪಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಫುಟಾಃ ।। ೩೪೪.

ಈ ಎರಡು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಮೂರು; ಸಂಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಅಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಉಪಮೆಗಳು ಹದಿನೆಂಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ.

ಯತ್ರ ಸಾಧಾರಣೋ ಧರ್ಮ್ಮಃ ಕಥ್ಯತೇ ಗಮ್ಯತೇಽಪಿ ವಾ । ತೇ ಧರ್ಮ್ಮವಸ್ತುಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ಧರ್ಮ್ಮವಸ್ತೂಪಮೇ ಉಭೇ ।। ೩೪೪.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣವನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಅಥವಾ ಸೂಚಿಸಿದಾಗ, ಗುಣ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಮುಖತ್ವದಿಂದ, ಎರಡನ್ನೂ ಗುಣೋಪಮೆ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವೋಪಮೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತುಲ್ಯಮೇವೋಪಮೀಯೇತೇ ಯತ್ರಾನ್ಯೋನ್ಯೇನ ಧರ್ಮ್ಮಣೌ । ಪರಸ್ಪರೋಪಮಾ ಸಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರನ್ಯಥಾ ತಯೋ ।। ೩೪೪.

ಯಾವಾಗ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದೇ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಪರಸ್ಪರೋಪಮೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಹಾಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗದು.