ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ದ್ವಿಧಾ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾಂ ಪೂರ್ವ್ವಾಮಾಹುರಶ್ವಪದಾಂ ಪರೇ । ಅನ್ತ್ಯಾಙ್ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾಂ ಧೇನುಂ ಜಾಲಬನ್ಧಂ ವದನ್ತಿ ಹಿ ।। ೩೪೩.

ಗೋಮೂತ್ರಿಕೆಗೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಮೊದಲನೆಯದು ಅಶ್ವಪದಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಧೇನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜಾಲಬಂಧವೂ ಇದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಾಭ್ಯಾಮರ್ಧಪಾದೈಶ್ಚ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಿನ್ಯಾಸಮೇತಯೋಃ । ನ್ಯಸ್ತಾನಾಮಿಹ ವರ್ಣಾನಾಮಧೋಧಃ ಕ್ರಮಭಾಗಿನಾಂ ।। ೩೪೩.

ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಪಂಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಈ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಧೋಧಃ ಸ್ಥಿತವರ್ಣಾನಾಂ ಯಾವತ್ತೂರ್ಯ್ಯಪದನ್ನಯೇತ್ । ತುರ್ಯ್ಯಪಾದಾನ್ನಯೇದೂದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಪಾದಾರ್ದ್ಧಂ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತಃ ।। ೩೪೩.

ಕೆಳಗೆ ಇಡಲಾದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಕ್ತಿಗೆ ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಸಾಗಿಸಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಅರ್ಧಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಬೇಕು.

ತದೇವ ಸರ್ವ್ವತೋಭದ್ರಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸರಸೀರುಹಂ । ಚತುಷ್ಪತ್ರಂ ತತೋ ವಿಘ್ನಂ ಚತುಷ್ಪತ್ರೇ ಉಭೇ ಅಪಿ ।। ೩೪೩.

ಅದೇ ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ, ಕಮಲವೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ; ನಾಲ್ಕು ಹೂವಿನ ರೂಪವನ್ನು ವಿಘ್ನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಎರಡೂ ನಾಲ್ಕು ಹೂವಿನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಥ ಪ್ರಥಮಪಾದಸ್ಯ ಮೂರ್ದ್ಧನ್ಯಸ್ತ್ರಿಪದಾಕ್ಷರಂ । ಸರ್ವ್ವೇಷಾಮೇವ ಪಾದಾನಾಮನ್ತೇ ತದುಪಜಾಯತೇ ।। ೩೪೩.

ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯ ತ್ರಯಕ್ಷರಗಳು ಎಲ್ಲ ಪಂಕ್ತಿಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಕ್ಪದಸ್ಯಾನ್ತಿಮಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಪಾದಾದೌ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತಃ । ಅನ್ತ್ಯಪಾದಾನ್ತಿಮಞ್ಚಾದ್ಯಪಾದಾದಾವಕ್ಷರದ್ವಯಂ ।। ೩೪೩.

ಹಿಂದಿನ ಪಂಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪಂಕ್ತಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ; ಕೊನೆಯ ಪಂಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ.

ಚತುಶ್ಛದೇ ಭವೇದಷ್ಟಚ್ಛದೇ ವರ್ಣತ್ರಯಂ ಪುನಃ । ಸ್ಯಾತ್ ಷೋಡ಼ಶಚ್ಛದೇ ತ್ವೇಕಾನ್ತರಞ್ಚೇದೇಕಮಕ್ಷರಂ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕು ಬದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಎಂಟು ಬದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೌದು; ಹದಿನಾರು ಬದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯೆ ಬಿಡುವಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಣಿಕಾಂ ತೋಲಯೇದೂದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಪತ್ರಾಕಾರಾಕ್ಷರಾವಲಿಂ । ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಞ್ಚತುಷ್ಪತ್ರಸರೋರುಹೇ ।। ೩೪೩.

ಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಹೂವಿನ ಹಾಳೆಗಳಂತೆ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಾಲು ಮಾಡಿ, ಆ ಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದೊಳಗೆ ಇಡಬೇಕು.

ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಂ ಲಿಖೇದೇಕಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದಿಕ್ಷು ವಿದಿಕ್ಷು ಚ । ಪ್ರವೇಶನಿರ್ಗಮೌ ದಿಕ್ಷು ಕುರ್ಯ್ಯಾದಷ್ಟಚ್ಛದೇಽಮ್ಬುಜೇ ।। ೩೪೩.

ಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕು; ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ಎಂಟು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಿಶ್ವಗ್ವಿಷಮವರ್ಣಾನಾಂ ತಾವತ್ ಪತ್ರಾಬಲೀಜುಷಾಂ । ಮಧ್ಯೇ ಸಮಾಕ್ಷರನ್ಯಾಸಃ ಸರೋಜೇ ಷೋಡ಼ಶಚ್ಛದೇ ।। ೩೪೩.

ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು, ಎಷ್ಟು ಹಾಳೆಗಳಿದ್ದವೋ ಅಷ್ಟು, ಆ ಹದಿನಾರು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಡಬೇಕು.

ದ್ವಿಧಾ ಚಕ್ರಂ ಚತುರರಂ ಷಡ಼ರನ್ತತ್ರ ಚಾದಿಮಂ । ಪೂರ್ವ್ವಾರ್ದ್ಧೇ ಸದೃಶಾ ವರ್ಣಾಃ ಪಾದಪ್ರಥಮಪಞ್ಚಮಾ ।। ೩೪೩.

ಚಕ್ರವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿ, ನಾಲ್ಕು ಅಂಚುಗಳನ್ನಿಟ್ಟು, ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಡಬೇಕು; ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಪಾದದಂತೆ ಇರುವ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು.

ಅಯುಜೋಽಶ್ವಯುಜಶ್ಚೈವ ತುರ್ಯ್ಯಾವಪ್ಯಷ್ಟಮಾವಪಿ । ತಸ್ಯೋಪಪಾದಪ್ರಾಕ್ಪ್ರತ್ಯಗರೇಷು ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ।। ೩೪೩.

ಬೆರೆತ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಯಾದವುಗಳನ್ನೂ, ನಾಲ್ಕನೆಯದನ್ನೂ ಎಂಟನೆಯದನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ಮುಂಚಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಸ್ಯಾತ್ಪಾದಾರ್ದ್ಧಚತುಷ್ಕನ್ತು ನಾಭೌ ತಸ್ಯಾದ್ಯಮಕ್ಷರಂ । ಪಶ್ಚಿಮಾರಾವಧಿ ನಯೇನ್ನೇಮೌ ಶೇಷೇ ಪದದ್ವಯೀ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಪಾದಗಳ ಗುಂಪು ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿ; ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಡಿ. ಈ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು, ಉಳಿದ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ತೃತೀಯಂ ತುರ್ಯ್ಯಪಾದಾನ್ತೇ ಪ್ರಥಮೌ ಸದೃಶಾವುಭೌ । ವರ್ಣೌ ಪಾಢ಼ತ್ರಯಸ್ಯಾಪಿ ದಶಮಃ ಸದೃಶೋ ಯದಿ ।। ೩೪೩.

ಮೂರನೆಯದು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿ; ಮೊದಲ ಎರಡು ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರು ಭಾಗಗಳ ಹತ್ತನೆಯ ಅಕ್ಷರವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯದಾಗಿದ್ದರೆ.

ಪ್ರಥಮೇ ಚರಮೇ ತಸ್ಯ ಷಡ್‌ವರ್ಣಾಃ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಯದಿ । ಭವನ್ತಿ ದ್ವ್ಯನ್ತರಂ ತರ್ಹಿ ವೃಹಚ್ಚಕ್ರಮುದಾಹೃತಂ ।। ೩೪೩.

ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ಎರಡು ಅಂತರವಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಚಕ್ರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಮ್ಮುಖಾದ್ವಯೇ ಪಾದಮೇಕೈಕಂ ಕ್ರಮಶೋ ಲಿಖೇತ್ । ನಾಭೌ ತು ವರ್ಣಂ ದಶಮಂ ನೇಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಪದನ್ನಯೇತ್ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಪಾದವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕು; ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಾರದು.

ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತದಶಮಾಃ ಸಮಾ ಆದ್ಯನ್ತಿಮೌ ಯುಜೋಃ । ಆದೌ ವರ್ಣಃ ಸಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಪಞ್ಚಮಾವಾದ್ಯತುರ್ಯ್ಯಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ, ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯವು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ; ಜೋಡಿಯ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯವು ಕೂಡ ಒಂದೇ; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಪಾದಗಳ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಂದೇ, ನಾಲ್ಕನೆಯದಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಹೌದು.

ದ್ವಿತಾಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ತೃತೀಯಂ ಜಾಯತೇ ಯದಿ । ಪದಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಪತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಶ್ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕಂ ಕೃತೇಃ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಮೂರನೆಯದು ಬಂದರೆ, ಪಾದವನ್ನು ಹಾಳೆಗೆ, ದಂಡವನ್ನು ಚಕ್ರ-ಕಮಲದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ನೀಡಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯೌ ಪ್ರಾಗ್ದಲೇ ತುಲ್ಯೌ ಸಪ್ತಮೌ ಚ ತಥಾಪರೌ । ಸಟ್ಟಶಾವುತ್ತರದಲೌ ದ್ವಿತೀಯಾಭ್ಯಾಮಥಾರ್ದ್ಧಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಪೂರ್ವದ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು, ಅದೇ ರೀತಿ ಮುಂದಿನ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು; ಉತ್ತರದ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಆರನೆಯದು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯದು, ಎರಡನೆಯದಿನ ಅರ್ಧಗಳೂ ಅಲ್ಲಿರಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯಷಷ್ಠಾಃ ಸಟ್ಟಶಾಶ್ಚತುರ್ಥಪಞ್ಚಮಾವಪಿ । ಆದ್ಯನ್ತಪಾದಯೋಸ್ತುಲ್ಯೌ ಪರಾರ್ದ್ಧಸಪ್ತಮಾವಪಿ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದು ಮತ್ತು ಆರನೆಯದು, ಆರನೆಯದು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯದು, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು; ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು ಇರಬೇಕು.

ಸಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮನ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ವಿನಿಯೋಜಯೇತ್ । ತುರ್ಯ್ಯೌ ಯೋಜ್ಯೌ ತು ತದ್ವಚ್ಚ ದಲಾನ್ತಾಃ ಕ್ರಮಪಾದಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಂಚಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೆಯವು ಹಾಳೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳ ಕ್ರಮದಂತೆ ಸೇರಬೇಕು.

ಅರ್ದ್ಧಯೋರನ್ತಿಮಾದ್ಯೌ ತು ಮುರಜೇ ಸದೃಶಾವುಭೌ । ಪಾದಾರ್ದ್ಧಪತಿತೋ ವರ್ಣಃ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮತಃ ।। ೩೪೩.

ಅರ್ಧಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯದು, ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ಮೃದಂಗದಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ; ಅರ್ಧಪಾದದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಮತ್ತು ಸರಳವಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಅನ್ತಿಮಂ ಪರಿಬಧ್ನೀಯಾದ್ಯಾವತ್ತುರ್ಯ್ಯಮಿಹಾದಿಮತ್ । ಪಾದಾತ್ತುರ್ಯ್ಯಾದ್ಯದೇವಾದ್ಯಂ ನವಮಾತ್ ಷೋಡ಼ಶಾದಪಿ ।। ೩೪೩.

ಕೊನೆಯದನ್ನು ನಾಲ್ಕನೆಯವರೆಗೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಿಂದ ಮೊದಲನ್ನು, ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಹದಿನಾರರ ವರೆಗೆ ಕೂಡ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಅಕ್ಷರಾತ್ ಪುಟಕೇ ಮಧ್ಯೇ ಮದ್ಯೇಽಕ್ಷರಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಯಥೈತಸ್ಯ ಮುರಜಾಕಾರತಾ ಭವೇತ್ ।। ೩೪೩.

ಅಕ್ಷರದಿಂದ, ಮಡಚಿದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಮೃದಂಗದ ರೂಪವಾಗುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯಂ ಚಕ್ರಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತಕಸಮ್ಪದಮ್ । ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ ಸರ್ವವೃತ್ತೈರನ್ಯೇ ಬನ್ಧಾಸ್ತ್ವನುಷ್ಟುಭಾ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದು ಚಕ್ರ, ಹಾವು ಆಟ, ಗೋಮೂತ್ರಿಕೆ ಎಲ್ಲ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧ್ಯ; ಉಳಿದ ಬಂಧಗಳು ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಮಾತ್ರ.

ನಾಮಧೇಯಂ ಯದಿ ನ ಚೇದಮೀಷು ಕವಿಕಾವ್ಯಯೋಃ । ಮಿತ್ರಧೇಯಾಭಿತುಷ್ಯನ್ತಿ ನಾಮಿತ್ರಃ ಖಿದ್ಯತೇ ತಥಾ ।। ೩೪೩.

ಈ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೂ ಕವಿಗೂ ಹೆಸರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಹೆಸರಿಡುವುದು ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅದು ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಾಣಬಾಣಾಸನವ್ಯೋಮಖಡ್ಗಮುದ್ಗರಶಕ್ತಯಃ । ದ್ವಿಚತುರ್ಥತ್ರಿಶ್ರೃಙ್ಗಾಟಾ ದಮ್ಭೋಲಿಮುಷ್ಲಾಙ್ಕುಶಾಃ ।। ೩೪೩.

ಬಾಣಗಳು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಬಾಣಸಂಚಿಗಳು, ಕತ್ತಿಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಭಾಲಗಳು, ಎರಡು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ತುದಿಗಳಿರುವ ದಂಡಗಳು, ಡೋಲುಗಳು, ಮುಳ್ಳುಗಲ್ಲುಗಳು, ಅಂಕುಶಗಳು—

ಪದಂ ರಥಸ್ಯ ನಾಗಸ್ಯ ಪುಷ್ಕರಿಣ್ಯಸಿಪುತ್ರಿಕಾ । ಏತೇ ಬನ್ಧಾಸ್ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇ ಏವಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸ್ವಯಂ ಬುಧೈಃ ।। ೩೪೩.

ರಥದ ಕಾಲು, ಆನೆಯು, ಹಸುವಿನ ಕೆರೆ, ಕತ್ತಿಯ ಹೊದಿಕೆ—ಇವು ಬಂಧಗಳು, ಇನ್ನೂ ಇತರವುಗಳೂ ಇದೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು ತಾವು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಅಲಙ್ಕರಣಮರ್ಥಾನಾಮರ್ಥಾಲಙ್ಕಾರ ಇಷ್ಯತೇ । ತಂ ವಿನಾ ಶಬ್ದಸೌನ್ದರ್ಯ್ಯಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ ಮನೋಹರಮ್ ।। ೩೪೪.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕರಣವೇ ಅರ್ಥದ ಅಲಂಕಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಿಲ್ಲದೆ, ಶಬ್ದದ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.