ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತದಙ್ಗವಿಹಿತಾಕಾಙ್ಕ್ಷಸ್ತಚ್ಚುತಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಸ್ವರವ್ಯಞ್ಜನವಿನ್ದೂನಾಂ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಚ ವಿಚ್ಯುತೇಃ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ಕೊರತೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ: ಸ್ವರ, ವ್ಯಂಜನ, ಬಿಂದು ಅಥವಾ ವಿಶರ್ಗದ ಬಿಡುವು.

ದತ್ತೇಪಿ ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯಾಙ್ಗೇ ದ್ವಿತೀಯೋರ್ಥಃ ಪ್ರತೀಯತೇ । ತದ್ದ್ನ್ತದಾಹುಸ್ತದ್ಭೇದಾಃ ಸ್ವರಾದ್ಯೈಃ ಪೂರ್ವ್ವವನ್ಮತಾಃ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗ ಇದ್ದರೂ, ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅದನ್ನೂ ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಇತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಪನೀತಾಕ್ಷರಸ್ಥಾನೇ ನ್ಯಸ್ತೇ ವರ್ಣಾನ್ತರೇಽಪಿ ಚ । ಭಾಸತೇಽರ್ಥಾನ್ತರಂ ಯತ್ರ ಚ್ಯುತದತ್ತಂ ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೩.

ಯಾವುದಾದರೂ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ, ಬೇರೆ ಅರ್ಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು 'ಚ್ಯುತದತ್ತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟಪದ್ಯಮೇಕಂ ಯನ್ನಾನಾಶ್ಲೋಕಾಂಶನಿರ್ಮ್ಮಿತಮ್ । ಸಾ ಮಮಸ್ಯಾ ಪರಸ್ಯಾತ್ಮಪರಯೋಃ ಕೃತಿಸಙ್ಕರಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಒಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಪದ್ಯವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾಗಗಳಿಂದ ರಚನೆಯಾದರೆ, ಅದು 'ಮಮಸ್ಯಾ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸ್ವಂತದ ಮತ್ತು ಪರರಚನೆಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ.

ದುಃಖೇನ ಕೃತಮತ್ಯರ್ಥಂ ಕವಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಸೂಚಕಮ್ । ದುಷ್ಕರಂ ನೀರಸತ್ವೇಪಿ ವಿದಗ್ಧಾನಾಂ ಮಹೋತ್ಸವಃ ।। ೩೪೩.

ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ, ಕವಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಹ ಪದ್ಯ, ರಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಪಂಡಿತರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನಿಯಮಾಚ್ಚ ವಿದರ್ಬಾಚ್ಚ ಬನ್ಧಾಚ್ಚ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ । ಕವೇಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ನಿರ್ಮ್ಮಾಣರಮ್ಯಸ್ಯ ನಿಯಮಃ ಸಮೃತಃ ।। ೩೪೩.

ನಿಯಮ, ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಬಂಧ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಸುಂದರವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಞ್ಚ ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಜಾಯತೇ । ಅನೇಕಧಾವೃತ್ತವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸೈಃ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನಾ ।। ೩೪೩.

ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸರಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯಕಲೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಞ್ಚ ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಜಾಯತೇ । ಅನೇಕಧಾವೃತ್ತವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸೈಃ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನಾ ।। ೩೪೩.

ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸರಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯಕಲೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ತತ್ತತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಸ್ತೂನಾಂ ಬನ್ಧ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ । ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾರ್ದ್ಧಭ್ರಮಣೇ ಸರ್ವ್ವತೋಭದ್ರಮಮ್ಬುಜಮ್ ।। ೩೪೩.

ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ರೂಪಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು 'ಬಂಧ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ, ಅರ್ಧಭ್ರಮಣ, ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮತ್ತು ಕಮಲ ರೂಪಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಚಕ್ರಞ್ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕಂ ದಣ್ಡೋ ಮುರಜಾಶ್ಚೇತಿ ಚಾಷ್ಟಧಾ । ಪ್ರತ್ಯರ್ಧಂ ಪ್ರತಿಪಾದಂ ಸ್ಯಾದೇಕಾನ್ತರಸಮಾಕ್ಷರಾ ।। ೩೪೩.

ಚಕ್ರ, ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕ, ದಂಡ, ಮುರಜ — ಇವು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ; ಅರ್ಧದಂತೆ, ಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ, ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಯ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು.

ದ್ವಿಧಾ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾಂ ಪೂರ್ವ್ವಾಮಾಹುರಶ್ವಪದಾಂ ಪರೇ । ಅನ್ತ್ಯಾಙ್ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾಂ ಧೇನುಂ ಜಾಲಬನ್ಧಂ ವದನ್ತಿ ಹಿ ।। ೩೪೩.

ಗೋಮೂತ್ರಿಕೆಗೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಮೊದಲನೆಯದು ಅಶ್ವಪದಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಧೇನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜಾಲಬಂಧವೂ ಇದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಾಭ್ಯಾಮರ್ಧಪಾದೈಶ್ಚ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಿನ್ಯಾಸಮೇತಯೋಃ । ನ್ಯಸ್ತಾನಾಮಿಹ ವರ್ಣಾನಾಮಧೋಧಃ ಕ್ರಮಭಾಗಿನಾಂ ।। ೩೪೩.

ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಪಂಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಈ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಧೋಧಃ ಸ್ಥಿತವರ್ಣಾನಾಂ ಯಾವತ್ತೂರ್ಯ್ಯಪದನ್ನಯೇತ್ । ತುರ್ಯ್ಯಪಾದಾನ್ನಯೇದೂದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಪಾದಾರ್ದ್ಧಂ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತಃ ।। ೩೪೩.

ಕೆಳಗೆ ಇಡಲಾದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಕ್ತಿಗೆ ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಸಾಗಿಸಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಅರ್ಧಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಬೇಕು.

ತದೇವ ಸರ್ವ್ವತೋಭದ್ರಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸರಸೀರುಹಂ । ಚತುಷ್ಪತ್ರಂ ತತೋ ವಿಘ್ನಂ ಚತುಷ್ಪತ್ರೇ ಉಭೇ ಅಪಿ ।। ೩೪೩.

ಅದೇ ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ, ಕಮಲವೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ; ನಾಲ್ಕು ಹೂವಿನ ರೂಪವನ್ನು ವಿಘ್ನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಎರಡೂ ನಾಲ್ಕು ಹೂವಿನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಥ ಪ್ರಥಮಪಾದಸ್ಯ ಮೂರ್ದ್ಧನ್ಯಸ್ತ್ರಿಪದಾಕ್ಷರಂ । ಸರ್ವ್ವೇಷಾಮೇವ ಪಾದಾನಾಮನ್ತೇ ತದುಪಜಾಯತೇ ।। ೩೪೩.

ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯ ತ್ರಯಕ್ಷರಗಳು ಎಲ್ಲ ಪಂಕ್ತಿಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಕ್ಪದಸ್ಯಾನ್ತಿಮಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಪಾದಾದೌ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತಃ । ಅನ್ತ್ಯಪಾದಾನ್ತಿಮಞ್ಚಾದ್ಯಪಾದಾದಾವಕ್ಷರದ್ವಯಂ ।। ೩೪೩.

ಹಿಂದಿನ ಪಂಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪಂಕ್ತಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ; ಕೊನೆಯ ಪಂಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ.

ಚತುಶ್ಛದೇ ಭವೇದಷ್ಟಚ್ಛದೇ ವರ್ಣತ್ರಯಂ ಪುನಃ । ಸ್ಯಾತ್ ಷೋಡ಼ಶಚ್ಛದೇ ತ್ವೇಕಾನ್ತರಞ್ಚೇದೇಕಮಕ್ಷರಂ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕು ಬದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಎಂಟು ಬದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೌದು; ಹದಿನಾರು ಬದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯೆ ಬಿಡುವಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಣಿಕಾಂ ತೋಲಯೇದೂದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಪತ್ರಾಕಾರಾಕ್ಷರಾವಲಿಂ । ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಞ್ಚತುಷ್ಪತ್ರಸರೋರುಹೇ ।। ೩೪೩.

ಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಹೂವಿನ ಹಾಳೆಗಳಂತೆ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಾಲು ಮಾಡಿ, ಆ ಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದೊಳಗೆ ಇಡಬೇಕು.

ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಂ ಲಿಖೇದೇಕಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದಿಕ್ಷು ವಿದಿಕ್ಷು ಚ । ಪ್ರವೇಶನಿರ್ಗಮೌ ದಿಕ್ಷು ಕುರ್ಯ್ಯಾದಷ್ಟಚ್ಛದೇಽಮ್ಬುಜೇ ।। ೩೪೩.

ಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕು; ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ಎಂಟು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಿಶ್ವಗ್ವಿಷಮವರ್ಣಾನಾಂ ತಾವತ್ ಪತ್ರಾಬಲೀಜುಷಾಂ । ಮಧ್ಯೇ ಸಮಾಕ್ಷರನ್ಯಾಸಃ ಸರೋಜೇ ಷೋಡ಼ಶಚ್ಛದೇ ।। ೩೪೩.

ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು, ಎಷ್ಟು ಹಾಳೆಗಳಿದ್ದವೋ ಅಷ್ಟು, ಆ ಹದಿನಾರು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಡಬೇಕು.

ದ್ವಿಧಾ ಚಕ್ರಂ ಚತುರರಂ ಷಡ಼ರನ್ತತ್ರ ಚಾದಿಮಂ । ಪೂರ್ವ್ವಾರ್ದ್ಧೇ ಸದೃಶಾ ವರ್ಣಾಃ ಪಾದಪ್ರಥಮಪಞ್ಚಮಾ ।। ೩೪೩.

ಚಕ್ರವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿ, ನಾಲ್ಕು ಅಂಚುಗಳನ್ನಿಟ್ಟು, ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಡಬೇಕು; ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಪಾದದಂತೆ ಇರುವ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು.

ಅಯುಜೋಽಶ್ವಯುಜಶ್ಚೈವ ತುರ್ಯ್ಯಾವಪ್ಯಷ್ಟಮಾವಪಿ । ತಸ್ಯೋಪಪಾದಪ್ರಾಕ್ಪ್ರತ್ಯಗರೇಷು ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ।। ೩೪೩.

ಬೆರೆತ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಯಾದವುಗಳನ್ನೂ, ನಾಲ್ಕನೆಯದನ್ನೂ ಎಂಟನೆಯದನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ಮುಂಚಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಸ್ಯಾತ್ಪಾದಾರ್ದ್ಧಚತುಷ್ಕನ್ತು ನಾಭೌ ತಸ್ಯಾದ್ಯಮಕ್ಷರಂ । ಪಶ್ಚಿಮಾರಾವಧಿ ನಯೇನ್ನೇಮೌ ಶೇಷೇ ಪದದ್ವಯೀ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಧಪಾದಗಳ ಗುಂಪು ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿ; ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಡಿ. ಈ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು, ಉಳಿದ ಎರಡು ಪಾದಗಳನ್ನು ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ತೃತೀಯಂ ತುರ್ಯ್ಯಪಾದಾನ್ತೇ ಪ್ರಥಮೌ ಸದೃಶಾವುಭೌ । ವರ್ಣೌ ಪಾಢ಼ತ್ರಯಸ್ಯಾಪಿ ದಶಮಃ ಸದೃಶೋ ಯದಿ ।। ೩೪೩.

ಮೂರನೆಯದು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿ; ಮೊದಲ ಎರಡು ಒಂದೇ ರೀತಿಯವು; ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರು ಭಾಗಗಳ ಹತ್ತನೆಯ ಅಕ್ಷರವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯದಾಗಿದ್ದರೆ.

ಪ್ರಥಮೇ ಚರಮೇ ತಸ್ಯ ಷಡ್‌ವರ್ಣಾಃ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಯದಿ । ಭವನ್ತಿ ದ್ವ್ಯನ್ತರಂ ತರ್ಹಿ ವೃಹಚ್ಚಕ್ರಮುದಾಹೃತಂ ।। ೩೪೩.

ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ಎರಡು ಅಂತರವಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಚಕ್ರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಮ್ಮುಖಾದ್ವಯೇ ಪಾದಮೇಕೈಕಂ ಕ್ರಮಶೋ ಲಿಖೇತ್ । ನಾಭೌ ತು ವರ್ಣಂ ದಶಮಂ ನೇಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಪದನ್ನಯೇತ್ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಪಾದವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕು; ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಇರಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಾರದು.

ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತದಶಮಾಃ ಸಮಾ ಆದ್ಯನ್ತಿಮೌ ಯುಜೋಃ । ಆದೌ ವರ್ಣಃ ಸಮೌ ತುರ್ಯ್ಯಪಞ್ಚಮಾವಾದ್ಯತುರ್ಯ್ಯಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ, ಕೊನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯವು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ; ಜೋಡಿಯ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯವು ಕೂಡ ಒಂದೇ; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಪಾದಗಳ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರಗಳು ಒಂದೇ, ನಾಲ್ಕನೆಯದಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಹೌದು.

ದ್ವಿತಾಯಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ತೃತೀಯಂ ಜಾಯತೇ ಯದಿ । ಪದಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಪತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಶ್ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕಂ ಕೃತೇಃ ।। ೩೪೩.

ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಮೂರನೆಯದು ಬಂದರೆ, ಪಾದವನ್ನು ಹಾಳೆಗೆ, ದಂಡವನ್ನು ಚಕ್ರ-ಕಮಲದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ನೀಡಬೇಕು.

ದ್ವಿತೀಯೌ ಪ್ರಾಗ್ದಲೇ ತುಲ್ಯೌ ಸಪ್ತಮೌ ಚ ತಥಾಪರೌ । ಸಟ್ಟಶಾವುತ್ತರದಲೌ ದ್ವಿತೀಯಾಭ್ಯಾಮಥಾರ್ದ್ಧಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಪೂರ್ವದ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು, ಅದೇ ರೀತಿ ಮುಂದಿನ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯದು; ಉತ್ತರದ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಆರನೆಯದು ಮತ್ತು ಏಳನೆಯದು, ಎರಡನೆಯದಿನ ಅರ್ಧಗಳೂ ಅಲ್ಲಿರಬೇಕು.