ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪದಸ್ಯಾವರ್ತ್ತನಾ ದ್ವಿಧಾ । ಭಿನ್ನಪ್ರಯೋಜನಪದಸ್ಯಾವೃತ್ತಿಂ ತ್ವೇಕತ್ರ ವಿಗ್ರಾಹಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಥವಾ ಅವಲಂಬಿತ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎರಡು ವಿಧ; ಆದರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಇರುವ ಪದವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಯೋರಾವೃತ್ತಪದಯೋಃ ಸಮಸ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್ಸಮಾಸತಃ । ಅಸಮಾಸಾತ್ತಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಾ ಪಾದೇ ತ್ವೇಕತ್ರ ವಿಗ್ರಹಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಪುನರಾವೃತ ಪದಗಳು ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಸಮಸ್ತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಸೇರದೆ ಇದ್ದರೆ 'ವ್ಯಸ್ತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಪಾದದೊಳಗೆ ವಿಭಜನೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾವೃತ್ತಿರಪ್ಯೇವಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮಿಷ್ಯತೇ । ಅಲಙ್ಕಾರಾದ್ಯನುಪ್ರಾಸೋ ಲಘುಮಧ್ಯೇವಮರ್ಹಣಾತ್ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೂ ಸಹ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಪ್ರಾಸವು ಅದರ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪ್ರಕಾರ ಸುಲಭ, ಮಧ್ಯಮ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಯಾ ಕಯಾಚಿದ್‌ವೃತ್ಯಾ ಯತ್ ಸಮಾನಮನುಭೂಯತೇ । ತದ್ರೂಪಾದಿಪದಾಸತ್ತಿಃ ಸಾನುಪ್ರಾಸಾ ರಸಾವಹಾ ।। ೩೪೩.

ಯಾವುದೇ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದೋ, ಆ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು 'ಅನುಪ್ರಾಸ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದು ರಸವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಗೋಷ್ಠ್ಯಾಂ ಕುತೂಹಲಾಧ್ಯಾಯೀ ವಾಗ್ಬನ್ಧಶ್ಚಿತ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಶ್ನಃ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ ಗುಪ್ತಂ ಚ್ಯುತದಕ್ತೇ ತಥೋಭಯಮ್ ।। ೩೪೩.

ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಓದುವ ಪದರಚನೆಯನ್ನು 'ಚಿತ್ರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪಹೇಳಿಕೆ, ಗುಪ್ತವಾದುದು, ಬಿಡುವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸೇರಿರುವುದೂ ಇದೆ.

ಸಮಸ್ಯಾ ಸಪ್ತ ತದ್‌ಭೇದಾ ನಾನಾರ್ಥಸ್ಯಾನುಯೋಗತಃ । ಯತ್ರ ಪ್ರದೀಯತೇ ತುಲ್ಯವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸಮುತ್ತರಂ ।। ೩೪೩.

ಸಮಸ್ಯೆ ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ, ಅವು ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳ ಅನುಸರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ; ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೋಡಣೆಯ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ ಪ್ರಶ್ನಃ ಸ್ಯಾದೇಕಪೃಷ್ಟದ್ವಪೃಷ್ಟೋತ್ತರಭೇದತಃ । ದ್ವಿಧೈಕಪೃಷ್ಟೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಮಸ್ತೋ ವ್ಯಸ್ತ ಏವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿರುವ ಪ್ರಕಾರ; ಒಂದೇ ಭಾಗದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ವಿಧ, ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಹಾಗೂ ವ್ಯಸ್ತರೂ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ದ್ವಯೋರಪ್ಯರ್ಥಯೋರ್ಗುಹ್ಯಮಾನಶಬ್ದಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ । ಸಾ ದ್ವಿಧಾರ್ಥೀ ಚ ಶಾಬ್ದೀ ಚ ತತ್ರಾರ್ಥೀ ಚಾರ್ಥಬೋಧತಃ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಪದಗಳು ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಪಹೇಳಿಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಅರ್ಥಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾಧಾರಿತ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ; ಮೊದಲನೆಯದು ಅರ್ಥದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದಾವಬೋಧತಃ ಶಾಬ್ದೀ ಪ್ರಾಹುಃ ಷೋಢಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾಂ । ಯಸ್ಮಿನ್ ಗುಪ್ತೇಽಪಿ ವಲಾಕ್ಯಾಙ್ಗೇ ಬಾವ್ಯರ್ಥೋಽಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಃ ।। ೩೪೩.

ಶಬ್ದದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಶಾಬ್ದಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಪಹೇಳಿಕೆ ಆರು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪದರಚನೆಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಉದ್ದೇಶಿತ ಅರ್ಥವು ನೇರವಾದುದಲ್ಲ.

ತದಙ್ಗವಿಹಿತಾಕಾಙ್‌ಕ್ಷಸ್ತದ್‌ಗುಪ್ತಂ ಗೂಢ಼ಮಪ್ಯದಃ । ಯತ್ರಾರ್ಥಾನ್ತರನಿರ್ಬಾಸೋ ವಾಕ್ಯಾಙ್ಗಚ್ಯವನಾದಿಭಿಃ ।। ೩೪೩.

ಒಬ್ಬನು ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅದು ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ವಾಕ್ಯದ ಯಾವುದೋ ಭಾಗವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬದಲಾಗುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತದಙ್ಗವಿಹಿತಾಕಾಙ್ಕ್ಷಸ್ತಚ್ಚುತಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಸ್ವರವ್ಯಞ್ಜನವಿನ್ದೂನಾಂ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಚ ವಿಚ್ಯುತೇಃ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ಕೊರತೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ: ಸ್ವರ, ವ್ಯಂಜನ, ಬಿಂದು ಅಥವಾ ವಿಶರ್ಗದ ಬಿಡುವು.

ದತ್ತೇಪಿ ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯಾಙ್ಗೇ ದ್ವಿತೀಯೋರ್ಥಃ ಪ್ರತೀಯತೇ । ತದ್ದ್ನ್ತದಾಹುಸ್ತದ್ಭೇದಾಃ ಸ್ವರಾದ್ಯೈಃ ಪೂರ್ವ್ವವನ್ಮತಾಃ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗ ಇದ್ದರೂ, ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅದನ್ನೂ ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಇತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಪನೀತಾಕ್ಷರಸ್ಥಾನೇ ನ್ಯಸ್ತೇ ವರ್ಣಾನ್ತರೇಽಪಿ ಚ । ಭಾಸತೇಽರ್ಥಾನ್ತರಂ ಯತ್ರ ಚ್ಯುತದತ್ತಂ ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೩.

ಯಾವುದಾದರೂ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ, ಬೇರೆ ಅರ್ಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು 'ಚ್ಯುತದತ್ತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟಪದ್ಯಮೇಕಂ ಯನ್ನಾನಾಶ್ಲೋಕಾಂಶನಿರ್ಮ್ಮಿತಮ್ । ಸಾ ಮಮಸ್ಯಾ ಪರಸ್ಯಾತ್ಮಪರಯೋಃ ಕೃತಿಸಙ್ಕರಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಒಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಪದ್ಯವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾಗಗಳಿಂದ ರಚನೆಯಾದರೆ, ಅದು 'ಮಮಸ್ಯಾ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸ್ವಂತದ ಮತ್ತು ಪರರಚನೆಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ.

ದುಃಖೇನ ಕೃತಮತ್ಯರ್ಥಂ ಕವಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಸೂಚಕಮ್ । ದುಷ್ಕರಂ ನೀರಸತ್ವೇಪಿ ವಿದಗ್ಧಾನಾಂ ಮಹೋತ್ಸವಃ ।। ೩೪೩.

ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ, ಕವಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಹ ಪದ್ಯ, ರಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಪಂಡಿತರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನಿಯಮಾಚ್ಚ ವಿದರ್ಬಾಚ್ಚ ಬನ್ಧಾಚ್ಚ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ । ಕವೇಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ನಿರ್ಮ್ಮಾಣರಮ್ಯಸ್ಯ ನಿಯಮಃ ಸಮೃತಃ ।। ೩೪೩.

ನಿಯಮ, ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಬಂಧ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಸುಂದರವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಞ್ಚ ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಜಾಯತೇ । ಅನೇಕಧಾವೃತ್ತವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸೈಃ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನಾ ।। ೩೪೩.

ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸರಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯಕಲೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಞ್ಚ ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಜಾಯತೇ । ಅನೇಕಧಾವೃತ್ತವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸೈಃ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನಾ ।। ೩೪೩.

ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸರಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯಕಲೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ತತ್ತತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಸ್ತೂನಾಂ ಬನ್ಧ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ । ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾರ್ದ್ಧಭ್ರಮಣೇ ಸರ್ವ್ವತೋಭದ್ರಮಮ್ಬುಜಮ್ ।। ೩೪೩.

ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ರೂಪಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು 'ಬಂಧ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ, ಅರ್ಧಭ್ರಮಣ, ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮತ್ತು ಕಮಲ ರೂಪಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಚಕ್ರಞ್ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕಂ ದಣ್ಡೋ ಮುರಜಾಶ್ಚೇತಿ ಚಾಷ್ಟಧಾ । ಪ್ರತ್ಯರ್ಧಂ ಪ್ರತಿಪಾದಂ ಸ್ಯಾದೇಕಾನ್ತರಸಮಾಕ್ಷರಾ ।। ೩೪೩.

ಚಕ್ರ, ಚಕ್ರಾಬ್ಜಕ, ದಂಡ, ಮುರಜ — ಇವು ಎಂಟು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ; ಅರ್ಧದಂತೆ, ಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ, ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಯ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು.

ದ್ವಿಧಾ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾಂ ಪೂರ್ವ್ವಾಮಾಹುರಶ್ವಪದಾಂ ಪರೇ । ಅನ್ತ್ಯಾಙ್ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾಂ ಧೇನುಂ ಜಾಲಬನ್ಧಂ ವದನ್ತಿ ಹಿ ।। ೩೪೩.

ಗೋಮೂತ್ರಿಕೆಗೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ: ಮೊದಲನೆಯದು ಅಶ್ವಪದಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಧೇನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜಾಲಬಂಧವೂ ಇದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಾಭ್ಯಾಮರ್ಧಪಾದೈಶ್ಚ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಿನ್ಯಾಸಮೇತಯೋಃ । ನ್ಯಸ್ತಾನಾಮಿಹ ವರ್ಣಾನಾಮಧೋಧಃ ಕ್ರಮಭಾಗಿನಾಂ ।। ೩೪೩.

ಅರ್ಧ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಪಂಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಈ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಧೋಧಃ ಸ್ಥಿತವರ್ಣಾನಾಂ ಯಾವತ್ತೂರ್ಯ್ಯಪದನ್ನಯೇತ್ । ತುರ್ಯ್ಯಪಾದಾನ್ನಯೇದೂದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಪಾದಾರ್ದ್ಧಂ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತಃ ।। ೩೪೩.

ಕೆಳಗೆ ಇಡಲಾದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಕ್ತಿಗೆ ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಸಾಗಿಸಬೇಕು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಂಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ, ಅರ್ಧಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಬೇಕು.

ತದೇವ ಸರ್ವ್ವತೋಭದ್ರಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸರಸೀರುಹಂ । ಚತುಷ್ಪತ್ರಂ ತತೋ ವಿಘ್ನಂ ಚತುಷ್ಪತ್ರೇ ಉಭೇ ಅಪಿ ।। ೩೪೩.

ಅದೇ ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ, ಕಮಲವೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ; ನಾಲ್ಕು ಹೂವಿನ ರೂಪವನ್ನು ವಿಘ್ನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಎರಡೂ ನಾಲ್ಕು ಹೂವಿನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಥ ಪ್ರಥಮಪಾದಸ್ಯ ಮೂರ್ದ್ಧನ್ಯಸ್ತ್ರಿಪದಾಕ್ಷರಂ । ಸರ್ವ್ವೇಷಾಮೇವ ಪಾದಾನಾಮನ್ತೇ ತದುಪಜಾಯತೇ ।। ೩೪೩.

ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯ ತ್ರಯಕ್ಷರಗಳು ಎಲ್ಲ ಪಂಕ್ತಿಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಕ್ಪದಸ್ಯಾನ್ತಿಮಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಪಾದಾದೌ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯತಃ । ಅನ್ತ್ಯಪಾದಾನ್ತಿಮಞ್ಚಾದ್ಯಪಾದಾದಾವಕ್ಷರದ್ವಯಂ ।। ೩೪೩.

ಹಿಂದಿನ ಪಂಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪಂಕ್ತಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ; ಕೊನೆಯ ಪಂಕ್ತಿಯ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಮೊದಲ ಪಂಕ್ತಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ.

ಚತುಶ್ಛದೇ ಭವೇದಷ್ಟಚ್ಛದೇ ವರ್ಣತ್ರಯಂ ಪುನಃ । ಸ್ಯಾತ್ ಷೋಡ಼ಶಚ್ಛದೇ ತ್ವೇಕಾನ್ತರಞ್ಚೇದೇಕಮಕ್ಷರಂ ।। ೩೪೩.

ನಾಲ್ಕು ಬದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಕ್ಷರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಎಂಟು ಬದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೌದು; ಹದಿನಾರು ಬದಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯೆ ಬಿಡುವಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಣಿಕಾಂ ತೋಲಯೇದೂದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಪತ್ರಾಕಾರಾಕ್ಷರಾವಲಿಂ । ಪ್ರವೇಶಯೇತ್ ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಞ್ಚತುಷ್ಪತ್ರಸರೋರುಹೇ ।। ೩೪೩.

ಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಹೂವಿನ ಹಾಳೆಗಳಂತೆ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಾಲು ಮಾಡಿ, ಆ ಕರ್ಣಿಕೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದೊಳಗೆ ಇಡಬೇಕು.

ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಂ ಲಿಖೇದೇಕಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದಿಕ್ಷು ವಿದಿಕ್ಷು ಚ । ಪ್ರವೇಶನಿರ್ಗಮೌ ದಿಕ್ಷು ಕುರ್ಯ್ಯಾದಷ್ಟಚ್ಛದೇಽಮ್ಬುಜೇ ।। ೩೪೩.

ಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಎರಡು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕು; ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ಎಂಟು ಹಾಳೆಗಳಿರುವ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು.