ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಕಾರವರ್ಜ್ಜಮಾವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವರಾಣಾಮತಿಭೂಯಸೀ । ಅನುಸ್ವಾರವಿಶರ್ಗೌ ಚ ಪಾರುಷ್ಯಾಯ ನಿರನ್ತರೌ ।। ೩೪೩.

ಅಕ್ಷರ 'ಅ' ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಸ್ವರಗಳ ಅತಿಯಾದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ, ಹಾಗು ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಶರ್ಗದ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಇರುವಿಕೆ ಪರುಷತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶಷಸಾ ರೇಫಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚಾಕಾರಶ್ಚಾಪಿ ಭೂಯಸಾ । ಅನ್ತಸ್ಥಾಭಿನ್ನಮಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ಹಃ ಪಾರುಷ್ಯಾಯ ಸಂಯುತಃ ।। ೩೪೩.

ಷಕಾರವು ರಕಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಮತ್ತು ಕಕಾರವು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವಾಗ, ಅವು ಪದದೊಳಗೆ ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ, ಹಕಾರವನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ, ಅವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಅನ್ಯಥಾಪಿ ಗುರುರ್ವರ್ಣಃ ಸಂಯುಕ್ತೇ ಪರಿಪನ್ಥಿನಿ । ಪಾರುಷ್ಯಾಯಾದಿಮಾಂಸ್ತತ್ರ ಪೂಜಿತಾ ನ ತು ಪಞ್ಚಮೀ ।। ೩೪೩.

ಇನ್ನೂ, ಎರಡು ವ್ಯಂಜನಗಳು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಸಂಯುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಅದು ಕಠಿಣ ಉಚ್ಚರಣೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಐದನೇ ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರೆ ಅದು ಒಳಪಡದು.

ದ್ರಾವಣಿ ಮಾಧವೀ ಪಞ್ಚವರ್ಣಾನ್ತಸ್ಥೋಷ್ಮಭಿಃ ಕ್ರಮಾತ್ । ಅನೇಕವರ್ಣಾವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಭಿನ್ನಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದಿಕಾ ।। ೩೪೩.

ದ್ರವ್ಯಾಕ್ಷರ, ಮಾಧವೀ ಎಂಬ ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಉಷ್ಮಾಕ್ಷರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಂದಾಗ, ಅನೇಕ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸೇರಿ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತರುವ ಪದವನ್ನು 'ಯಮಕ'ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಮಕಂ ಸಾವ್ಯಪೇತಞ್ಚ ವ್ಯಪೇತಞ್ಚೇತಿ ತದ್‌ದ್ವಿಧಾ । ಆನನ್ತರ್ಯಾದವ್ಯಪೇತಂ ವ್ಯಪೇತಂ ವ್ಯವಧಾನತಃ ।। ೩೪೩.

ಯಮಕವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇರುವದು ಮತ್ತು ವಿಭಜನೆಯಿರುವದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಅವ್ಯಪೇತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಂತರ ಇದ್ದರೆ 'ವ್ಯಪೇತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇನಾನಯೋಃ ಸ್ಥಾನಪಾದಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಆದಿಪಾದಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತೇಷ್ವೇಕದ್ವಿತ್ರಿನಿಯೋಗತಃ ।। ೩೪೩.

ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳೂ ಮತ್ತು ಪಾದದೊಳಗಿನ ಸ್ಥಾನಭೇದದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ, ಎರಡು, ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ.

ಸಪ್ತಧಾ ಸಪ್ತಪೂರ್ವೇಣ೫ ಚೇತ್ ಪಾದೇನೋತ್ತರೋತ್ತರಃ । ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಪದಾರಮ್ಭಸ್ತುಲ್ಯಃ ಷೋಢಾ ತದಾಪರಂ ।। ೩೪೩.

ಹಿಂದಿನ ಏಳು ವಿಭಾಗಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದವೂ ಒಂದೆಡೆ, ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಪಾದಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೆ, ನಂತರದ ವಿಭಾಗವು ಆರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತೃತೀಯಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪಾದಸ್ಯಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಗೋಚರಮ್ । ಪಾದಾನ್ತಯಮಕಞ್ಚೈವ ಕಾಞ್ಚೀಯಮಕಮೇವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಮೂರನೇದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಪಾದದ ಪ್ರಾರಂಭ, ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಪಾದಾಂತ-ಯಮಕ ಮತ್ತು ಕಾಂಚಿ-ಯಮಕವೂ ಇದೆ.

ಸಂಸರ್ಗಯಮಕಞ್ಚೈವ ವಿಕ್ರಾನ್ತಯಮಕನ್ತಥಾ । ಪಾದಾದಿಯಮಕಞ್ಚೈವ ತಥಾಮ್ರೇಡಿತಮೇವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಸಂಸರ್ಗ-ಯಮಕ, ವಿಕ್ರಾಂತ-ಯಮಕ, ಪಾದಾದಿ-ಯಮಕ ಮತ್ತು ಅಮ್ರೆಡಿತ-ಯಮಕ ಎಂಬುವುವು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಚತುರ್ವ್ಯವಸಿತಞ್ಚೈವ ಮಾಲಾಯಮಕಮೇವ ಚ । ದಶಧಾ ಯಮಕಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ತದ್ಭೇದಾ ಬಹವೋಽಪರೇ ।। ೩೪೩.

ಚತುರ್ವ್ಯವಸಿತ ಮತ್ತು ಮಾಲಾ-ಯಮಕವೂ ಇದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಯಮಕವು ಹತ್ತು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.

ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪದಸ್ಯಾವರ್ತ್ತನಾ ದ್ವಿಧಾ । ಭಿನ್ನಪ್ರಯೋಜನಪದಸ್ಯಾವೃತ್ತಿಂ ತ್ವೇಕತ್ರ ವಿಗ್ರಾಹಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಥವಾ ಅವಲಂಬಿತ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎರಡು ವಿಧ; ಆದರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಇರುವ ಪದವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಯೋರಾವೃತ್ತಪದಯೋಃ ಸಮಸ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್ಸಮಾಸತಃ । ಅಸಮಾಸಾತ್ತಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಾ ಪಾದೇ ತ್ವೇಕತ್ರ ವಿಗ್ರಹಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಪುನರಾವೃತ ಪದಗಳು ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಸಮಸ್ತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಸೇರದೆ ಇದ್ದರೆ 'ವ್ಯಸ್ತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಪಾದದೊಳಗೆ ವಿಭಜನೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾವೃತ್ತಿರಪ್ಯೇವಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮಿಷ್ಯತೇ । ಅಲಙ್ಕಾರಾದ್ಯನುಪ್ರಾಸೋ ಲಘುಮಧ್ಯೇವಮರ್ಹಣಾತ್ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೂ ಸಹ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಪ್ರಾಸವು ಅದರ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪ್ರಕಾರ ಸುಲಭ, ಮಧ್ಯಮ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಯಾ ಕಯಾಚಿದ್‌ವೃತ್ಯಾ ಯತ್ ಸಮಾನಮನುಭೂಯತೇ । ತದ್ರೂಪಾದಿಪದಾಸತ್ತಿಃ ಸಾನುಪ್ರಾಸಾ ರಸಾವಹಾ ।। ೩೪೩.

ಯಾವುದೇ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದೋ, ಆ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು 'ಅನುಪ್ರಾಸ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದು ರಸವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಗೋಷ್ಠ್ಯಾಂ ಕುತೂಹಲಾಧ್ಯಾಯೀ ವಾಗ್ಬನ್ಧಶ್ಚಿತ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಶ್ನಃ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ ಗುಪ್ತಂ ಚ್ಯುತದಕ್ತೇ ತಥೋಭಯಮ್ ।। ೩೪೩.

ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಓದುವ ಪದರಚನೆಯನ್ನು 'ಚಿತ್ರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪಹೇಳಿಕೆ, ಗುಪ್ತವಾದುದು, ಬಿಡುವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸೇರಿರುವುದೂ ಇದೆ.

ಸಮಸ್ಯಾ ಸಪ್ತ ತದ್‌ಭೇದಾ ನಾನಾರ್ಥಸ್ಯಾನುಯೋಗತಃ । ಯತ್ರ ಪ್ರದೀಯತೇ ತುಲ್ಯವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸಮುತ್ತರಂ ।। ೩೪೩.

ಸಮಸ್ಯೆ ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ, ಅವು ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳ ಅನುಸರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ; ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೋಡಣೆಯ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ ಪ್ರಶ್ನಃ ಸ್ಯಾದೇಕಪೃಷ್ಟದ್ವಪೃಷ್ಟೋತ್ತರಭೇದತಃ । ದ್ವಿಧೈಕಪೃಷ್ಟೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಮಸ್ತೋ ವ್ಯಸ್ತ ಏವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿರುವ ಪ್ರಕಾರ; ಒಂದೇ ಭಾಗದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ವಿಧ, ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಹಾಗೂ ವ್ಯಸ್ತರೂ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ದ್ವಯೋರಪ್ಯರ್ಥಯೋರ್ಗುಹ್ಯಮಾನಶಬ್ದಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ । ಸಾ ದ್ವಿಧಾರ್ಥೀ ಚ ಶಾಬ್ದೀ ಚ ತತ್ರಾರ್ಥೀ ಚಾರ್ಥಬೋಧತಃ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಪದಗಳು ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಪಹೇಳಿಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಅರ್ಥಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾಧಾರಿತ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ; ಮೊದಲನೆಯದು ಅರ್ಥದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದಾವಬೋಧತಃ ಶಾಬ್ದೀ ಪ್ರಾಹುಃ ಷೋಢಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾಂ । ಯಸ್ಮಿನ್ ಗುಪ್ತೇಽಪಿ ವಲಾಕ್ಯಾಙ್ಗೇ ಬಾವ್ಯರ್ಥೋಽಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಃ ।। ೩೪೩.

ಶಬ್ದದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಶಾಬ್ದಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಪಹೇಳಿಕೆ ಆರು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪದರಚನೆಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಉದ್ದೇಶಿತ ಅರ್ಥವು ನೇರವಾದುದಲ್ಲ.

ತದಙ್ಗವಿಹಿತಾಕಾಙ್‌ಕ್ಷಸ್ತದ್‌ಗುಪ್ತಂ ಗೂಢ಼ಮಪ್ಯದಃ । ಯತ್ರಾರ್ಥಾನ್ತರನಿರ್ಬಾಸೋ ವಾಕ್ಯಾಙ್ಗಚ್ಯವನಾದಿಭಿಃ ।। ೩೪೩.

ಒಬ್ಬನು ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅದು ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ವಾಕ್ಯದ ಯಾವುದೋ ಭಾಗವನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬದಲಾಗುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತದಙ್ಗವಿಹಿತಾಕಾಙ್ಕ್ಷಸ್ತಚ್ಚುತಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಸ್ವರವ್ಯಞ್ಜನವಿನ್ದೂನಾಂ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಚ ವಿಚ್ಯುತೇಃ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ಕೊರತೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ: ಸ್ವರ, ವ್ಯಂಜನ, ಬಿಂದು ಅಥವಾ ವಿಶರ್ಗದ ಬಿಡುವು.

ದತ್ತೇಪಿ ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯಾಙ್ಗೇ ದ್ವಿತೀಯೋರ್ಥಃ ಪ್ರತೀಯತೇ । ತದ್ದ್ನ್ತದಾಹುಸ್ತದ್ಭೇದಾಃ ಸ್ವರಾದ್ಯೈಃ ಪೂರ್ವ್ವವನ್ಮತಾಃ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗ ಇದ್ದರೂ, ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥವು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅದನ್ನೂ ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಇತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಪನೀತಾಕ್ಷರಸ್ಥಾನೇ ನ್ಯಸ್ತೇ ವರ್ಣಾನ್ತರೇಽಪಿ ಚ । ಭಾಸತೇಽರ್ಥಾನ್ತರಂ ಯತ್ರ ಚ್ಯುತದತ್ತಂ ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೩.

ಯಾವುದಾದರೂ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ, ಬೇರೆ ಅರ್ಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದನ್ನು 'ಚ್ಯುತದತ್ತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸುಶ್ಲಿಷ್ಟಪದ್ಯಮೇಕಂ ಯನ್ನಾನಾಶ್ಲೋಕಾಂಶನಿರ್ಮ್ಮಿತಮ್ । ಸಾ ಮಮಸ್ಯಾ ಪರಸ್ಯಾತ್ಮಪರಯೋಃ ಕೃತಿಸಙ್ಕರಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಒಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಪದ್ಯವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಭಾಗಗಳಿಂದ ರಚನೆಯಾದರೆ, ಅದು 'ಮಮಸ್ಯಾ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸ್ವಂತದ ಮತ್ತು ಪರರಚನೆಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ.

ದುಃಖೇನ ಕೃತಮತ್ಯರ್ಥಂ ಕವಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಸೂಚಕಮ್ । ದುಷ್ಕರಂ ನೀರಸತ್ವೇಪಿ ವಿದಗ್ಧಾನಾಂ ಮಹೋತ್ಸವಃ ।। ೩೪೩.

ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟದಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ, ಕವಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತಹ ಪದ್ಯ, ರಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಪಂಡಿತರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ನಿಯಮಾಚ್ಚ ವಿದರ್ಬಾಚ್ಚ ಬನ್ಧಾಚ್ಚ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ । ಕವೇಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ನಿರ್ಮ್ಮಾಣರಮ್ಯಸ್ಯ ನಿಯಮಃ ಸಮೃತಃ ।। ೩೪೩.

ನಿಯಮ, ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಬಂಧ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಸುಂದರವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಞ್ಚ ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಜಾಯತೇ । ಅನೇಕಧಾವೃತ್ತವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸೈಃ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನಾ ।। ೩೪೩.

ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸರಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯಕಲೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಞ್ಚ ಶಬ್ದೇನಾರ್ಥೇನ ಜಾಯತೇ । ಅನೇಕಧಾವೃತ್ತವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸೈಃ ಶಿಲ್ಪಕಲ್ಪನಾ ।। ೩೪೩.

ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಸರಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕಾವ್ಯಕಲೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ತತ್ತತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಸ್ತೂನಾಂ ಬನ್ಧ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ । ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾರ್ದ್ಧಭ್ರಮಣೇ ಸರ್ವ್ವತೋಭದ್ರಮಮ್ಬುಜಮ್ ।। ೩೪೩.

ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ರೂಪಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು 'ಬಂಧ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ, ಅರ್ಧಭ್ರಮಣ, ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮತ್ತು ಕಮಲ ರೂಪಗಳು ಸೇರಿವೆ.