ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಯುಕ್ತಯೋರಿವ ಮಿಥೋ ವಾಚ್ಯವಾಚಕಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ । ಯೋಜನಾಯೈ ಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ಯುಕ್ತಿರುತ್ತಾ ಮನೀಷಿಭಿಃ ।। ೩೪೨.

ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸರಿಯಾದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಎರಡು ವಿಷಯಗಳ ನಡುವೆ ಕಲ್ಪನೆಮಾಡಿದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು 'ಯುಕ್ತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪದಞ್ಚೈವ ಪದಾರ್ಥಶ್ಚ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮೇವ ಚ । ವಿಷ್ಯೋಽಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಣಂ ಪ್ರಪಞ್ಚಶ್ಚೇತಿ ಷಡ್‌ವಿಧಃ ।। ೩೪೨.

ಪದ, ಪದಾರ್ಥ, ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ, ವಿಷಯ, ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ವಿವರ—ಇವು ಆರು ವಿಧದ ವಿಷಯಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಗುಮ್ಫನಾ ರಚನಾಚರ್ಯ್ಯಾ ಶಬ್ದಾರ್ಥಕ್ರಮಗೋಚರಾ । ಶಬ್ದಾನುಕಾರಾದರ್ಥಾನುಪೂರ್ವ್ವಾರ್ಥೇಯಂ ಕ್ರಮಾತ್ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೪೨.

ಪದಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು, ರಚನೆಗೆ ಪರಿಣತಿ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮ—ಶಬ್ದದ ಅನುಕರಣೆಯಿಂದ, ಅರ್ಥದ ಕ್ರಮದಿಂದ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ಉಕ್ತಿಪತ್ಯುಕ್ತಿಮದ್ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕೋವಾಕ್ಯಂ ದ್ವಿಧೈವ ತತ್ । ಋಜುವಕ್ರೋಕ್ತಿಭೇದೇನ ತತ್ರಾದ್ಯಂ ಸಹಜಂ ವಚಃ ।। ೩೪೨.

ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅದನ್ನು 'ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಮಾತು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನೇರ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ. ಮೊದಲದು ಸಹಜವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಸ್ಯಾದಾವೃತ್ತಿರನುಪ್ರಾಸೋ ವರ್ಣಾನಾಂ ಪದವಾಕ್ಯಯೋಃ । ಏಕವರ್ಣಾಽನೇಕವರ್ಣಾವೃತ್ತೇರ್ವ್ವರ್ಣಗುಣೋ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೪೩.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಪ್ರಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಎರಡು ವಿಧದ ಅನುಪ್ರಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಏಕವರ್ಣಗತಾವೃತ್ತೇರ್ಜ್ಜಾಯನ್ತೇ ಪಞ್ಚ ವೃತ್ತಯಃ । ಮಧುರಾ ಲಲಿತಾ ಪ್ರೌಢಾ ಭದ್ರಾ ಪರುಷಯಾ ಸಹ ।। ೩೪೩.

ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಐದು ರೀತಿಯ ಶೈಲಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ: ಮಧುರ, ಲಲಿತ, ಪ್ರೌಢ, ಭದ್ರ ಮತ್ತು ಪರುಷ.

ಮಧುರಾಯಾಶ್ಚ ವರ್ಗಾನ್ತಾದಧೋ ವರ್ಗ್ಯಾ ರಣೌ ಸ್ವನೌ। ಹ್ರಸ್ವಸ್ವರೇಣಾನ್ತರಿತೌ ಸಂಯುಕ್ತತ್ವಂ ನಕಾರಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಮಧುರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ವರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಡೆ, ಯುದ್ಧದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಹ್ರಸ್ವಸ್ವರದಿಂದ ವಿಭಜಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ನಸಿಕ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ನ ಕಾರ್ಯ್ಯಾ ವರ್ಣ್ಯವರ್ಣಾನಾಮಾವೃತ್ತಿಃ ಪಞ್ಚಮಾಧಿಕಾ । ಮ್ಹಾಪ್ರಾಣೋಷ್ಮಸಂಯೋಗಪ್ರವಿಮುಕ್ತಲಘೂತ್ತರೌ ।। ೩೪೩.

ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಅಥವಾ ಅನರ್ಹ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಐದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಗಬಾರದು. ಮಹಾಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಉಷ್ಮ ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದ ಹಗುರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಉತ್ತಮ.

ಲಲಿತಾ ಬಲಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಪ್ರೌಢಾ ಯಾ ಪಣವರ್ಗಜಾ । ಊದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ರೇಫೇಣ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ ನಟವರ್ಗೋನಪಞ್ಚಮಾಃ ।। ೩೪೩.

ಲಲಿತ ಶೈಲಿ ಬಹಳ ಬಲವಾದದು; ಪ್ರೌಢ ಶೈಲಿ ಪ್ಲೋಸಿವ್ ವರ್ಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಫು ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಗದ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರ ಅಲ್ಲದವುಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಭದ್ರಾಯಾಂ ಪರಿಶಿಷ್ಟಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪರುಷಾ ಸಾಽಭಿಧೀಯತೇ । ಭವನ್ತಿ ಯಸ್ಯಾಮೂಷ್ಮಾಣಃ ಸಂಯುಕ್ತಾಸ್ತತ್ತದಕ್ಷರೈಃ ।। ೩೪೩.

ಭದ್ರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪರುಷ ಶೈಲಿ ಎಂದರೆ ಉಷ್ಮಗಳು ತದನುರೂಪ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿರುವುದು.

ಅಕಾರವರ್ಜ್ಜಮಾವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವರಾಣಾಮತಿಭೂಯಸೀ । ಅನುಸ್ವಾರವಿಶರ್ಗೌ ಚ ಪಾರುಷ್ಯಾಯ ನಿರನ್ತರೌ ।। ೩೪೩.

ಅಕ್ಷರ 'ಅ' ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಸ್ವರಗಳ ಅತಿಯಾದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ, ಹಾಗು ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಶರ್ಗದ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಇರುವಿಕೆ ಪರುಷತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶಷಸಾ ರೇಫಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚಾಕಾರಶ್ಚಾಪಿ ಭೂಯಸಾ । ಅನ್ತಸ್ಥಾಭಿನ್ನಮಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ಹಃ ಪಾರುಷ್ಯಾಯ ಸಂಯುತಃ ।। ೩೪೩.

ಷಕಾರವು ರಕಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಮತ್ತು ಕಕಾರವು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವಾಗ, ಅವು ಪದದೊಳಗೆ ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ, ಹಕಾರವನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ, ಅವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಅನ್ಯಥಾಪಿ ಗುರುರ್ವರ್ಣಃ ಸಂಯುಕ್ತೇ ಪರಿಪನ್ಥಿನಿ । ಪಾರುಷ್ಯಾಯಾದಿಮಾಂಸ್ತತ್ರ ಪೂಜಿತಾ ನ ತು ಪಞ್ಚಮೀ ।। ೩೪೩.

ಇನ್ನೂ, ಎರಡು ವ್ಯಂಜನಗಳು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಸಂಯುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಅದು ಕಠಿಣ ಉಚ್ಚರಣೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಐದನೇ ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರೆ ಅದು ಒಳಪಡದು.

ದ್ರಾವಣಿ ಮಾಧವೀ ಪಞ್ಚವರ್ಣಾನ್ತಸ್ಥೋಷ್ಮಭಿಃ ಕ್ರಮಾತ್ । ಅನೇಕವರ್ಣಾವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಭಿನ್ನಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದಿಕಾ ।। ೩೪೩.

ದ್ರವ್ಯಾಕ್ಷರ, ಮಾಧವೀ ಎಂಬ ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಉಷ್ಮಾಕ್ಷರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಂದಾಗ, ಅನೇಕ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸೇರಿ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತರುವ ಪದವನ್ನು 'ಯಮಕ'ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಮಕಂ ಸಾವ್ಯಪೇತಞ್ಚ ವ್ಯಪೇತಞ್ಚೇತಿ ತದ್‌ದ್ವಿಧಾ । ಆನನ್ತರ್ಯಾದವ್ಯಪೇತಂ ವ್ಯಪೇತಂ ವ್ಯವಧಾನತಃ ।। ೩೪೩.

ಯಮಕವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇರುವದು ಮತ್ತು ವಿಭಜನೆಯಿರುವದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಅವ್ಯಪೇತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಂತರ ಇದ್ದರೆ 'ವ್ಯಪೇತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇನಾನಯೋಃ ಸ್ಥಾನಪಾದಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಆದಿಪಾದಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತೇಷ್ವೇಕದ್ವಿತ್ರಿನಿಯೋಗತಃ ।। ೩೪೩.

ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳೂ ಮತ್ತು ಪಾದದೊಳಗಿನ ಸ್ಥಾನಭೇದದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ, ಎರಡು, ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ.

ಸಪ್ತಧಾ ಸಪ್ತಪೂರ್ವೇಣ೫ ಚೇತ್ ಪಾದೇನೋತ್ತರೋತ್ತರಃ । ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಪದಾರಮ್ಭಸ್ತುಲ್ಯಃ ಷೋಢಾ ತದಾಪರಂ ।। ೩೪೩.

ಹಿಂದಿನ ಏಳು ವಿಭಾಗಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದವೂ ಒಂದೆಡೆ, ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಪಾದಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೆ, ನಂತರದ ವಿಭಾಗವು ಆರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತೃತೀಯಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪಾದಸ್ಯಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಗೋಚರಮ್ । ಪಾದಾನ್ತಯಮಕಞ್ಚೈವ ಕಾಞ್ಚೀಯಮಕಮೇವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಮೂರನೇದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಪಾದದ ಪ್ರಾರಂಭ, ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಪಾದಾಂತ-ಯಮಕ ಮತ್ತು ಕಾಂಚಿ-ಯಮಕವೂ ಇದೆ.

ಸಂಸರ್ಗಯಮಕಞ್ಚೈವ ವಿಕ್ರಾನ್ತಯಮಕನ್ತಥಾ । ಪಾದಾದಿಯಮಕಞ್ಚೈವ ತಥಾಮ್ರೇಡಿತಮೇವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಸಂಸರ್ಗ-ಯಮಕ, ವಿಕ್ರಾಂತ-ಯಮಕ, ಪಾದಾದಿ-ಯಮಕ ಮತ್ತು ಅಮ್ರೆಡಿತ-ಯಮಕ ಎಂಬುವುವು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಚತುರ್ವ್ಯವಸಿತಞ್ಚೈವ ಮಾಲಾಯಮಕಮೇವ ಚ । ದಶಧಾ ಯಮಕಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ತದ್ಭೇದಾ ಬಹವೋಽಪರೇ ।। ೩೪೩.

ಚತುರ್ವ್ಯವಸಿತ ಮತ್ತು ಮಾಲಾ-ಯಮಕವೂ ಇದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಯಮಕವು ಹತ್ತು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಿವೆ.

ಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ಯತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪದಸ್ಯಾವರ್ತ್ತನಾ ದ್ವಿಧಾ । ಭಿನ್ನಪ್ರಯೋಜನಪದಸ್ಯಾವೃತ್ತಿಂ ತ್ವೇಕತ್ರ ವಿಗ್ರಾಹಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಥವಾ ಅವಲಂಬಿತ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಎರಡು ವಿಧ; ಆದರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಇರುವ ಪದವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಯೋರಾವೃತ್ತಪದಯೋಃ ಸಮಸ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್ಸಮಾಸತಃ । ಅಸಮಾಸಾತ್ತಯೋರ್ವ್ಯಸ್ತಾ ಪಾದೇ ತ್ವೇಕತ್ರ ವಿಗ್ರಹಾತ್ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಪುನರಾವೃತ ಪದಗಳು ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಸಮಸ್ತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಸೇರದೆ ಇದ್ದರೆ 'ವ್ಯಸ್ತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಪಾದದೊಳಗೆ ವಿಭಜನೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾವೃತ್ತಿರಪ್ಯೇವಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮಿಷ್ಯತೇ । ಅಲಙ್ಕಾರಾದ್ಯನುಪ್ರಾಸೋ ಲಘುಮಧ್ಯೇವಮರ್ಹಣಾತ್ ।। ೩೪೩.

ವಾಕ್ಯಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯೂ ಸಹ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಪ್ರಾಸವು ಅದರ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪ್ರಕಾರ ಸುಲಭ, ಮಧ್ಯಮ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಯಾ ಕಯಾಚಿದ್‌ವೃತ್ಯಾ ಯತ್ ಸಮಾನಮನುಭೂಯತೇ । ತದ್ರೂಪಾದಿಪದಾಸತ್ತಿಃ ಸಾನುಪ್ರಾಸಾ ರಸಾವಹಾ ।। ೩೪೩.

ಯಾವುದೇ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುವುದೋ, ಆ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು 'ಅನುಪ್ರಾಸ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದು ರಸವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಗೋಷ್ಠ್ಯಾಂ ಕುತೂಹಲಾಧ್ಯಾಯೀ ವಾಗ್ಬನ್ಧಶ್ಚಿತ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಶ್ನಃ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ ಗುಪ್ತಂ ಚ್ಯುತದಕ್ತೇ ತಥೋಭಯಮ್ ।। ೩೪೩.

ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಓದುವ ಪದರಚನೆಯನ್ನು 'ಚಿತ್ರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪಹೇಳಿಕೆ, ಗುಪ್ತವಾದುದು, ಬಿಡುವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸೇರಿರುವುದೂ ಇದೆ.

ಸಮಸ್ಯಾ ಸಪ್ತ ತದ್‌ಭೇದಾ ನಾನಾರ್ಥಸ್ಯಾನುಯೋಗತಃ । ಯತ್ರ ಪ್ರದೀಯತೇ ತುಲ್ಯವರ್ಣವಿನ್ಯಾಸಮುತ್ತರಂ ।। ೩೪೩.

ಸಮಸ್ಯೆ ಏಳು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ, ಅವು ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳ ಅನುಸರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ; ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳ ಜೋಡಣೆಯ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ ಪ್ರಶ್ನಃ ಸ್ಯಾದೇಕಪೃಷ್ಟದ್ವಪೃಷ್ಟೋತ್ತರಭೇದತಃ । ದ್ವಿಧೈಕಪೃಷ್ಟೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸಮಸ್ತೋ ವ್ಯಸ್ತ ಏವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿರುವ ಪ್ರಕಾರ; ಒಂದೇ ಭಾಗದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎರಡು ವಿಧ, ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಹಾಗೂ ವ್ಯಸ್ತರೂ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ದ್ವಯೋರಪ್ಯರ್ಥಯೋರ್ಗುಹ್ಯಮಾನಶಬ್ದಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾ । ಸಾ ದ್ವಿಧಾರ್ಥೀ ಚ ಶಾಬ್ದೀ ಚ ತತ್ರಾರ್ಥೀ ಚಾರ್ಥಬೋಧತಃ ।। ೩೪೩.

ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ಪದಗಳು ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಪಹೇಳಿಕೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಅರ್ಥಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾಧಾರಿತ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ; ಮೊದಲನೆಯದು ಅರ್ಥದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಬ್ದಾವಬೋಧತಃ ಶಾಬ್ದೀ ಪ್ರಾಹುಃ ಷೋಢಾ ಪ್ರಹೇಲಿಕಾಂ । ಯಸ್ಮಿನ್ ಗುಪ್ತೇಽಪಿ ವಲಾಕ್ಯಾಙ್ಗೇ ಬಾವ್ಯರ್ಥೋಽಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಃ ।। ೩೪೩.

ಶಬ್ದದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಶಾಬ್ದಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಪಹೇಳಿಕೆ ಆರು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪದರಚನೆಯ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಉದ್ದೇಶಿತ ಅರ್ಥವು ನೇರವಾದುದಲ್ಲ.