ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಶಬ್ದಾಲಙ್ಕಾರಮಾಹುಸ್ತಾನ್ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕಾ ವಿದಃ । ಛಾಯಾ ಮುದ್ರಾ ತಥೋಕ್ತಿಶ್ಚ ಯುಕ್ತಿರ್ಗುಮ್ಫನಯಾ ಸಹ ।। ೩೪೨.

ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರು ಶಬ್ದದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ: ಛಾಯೆ, ಮುದ್ರೆ, ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿ, ಜೊತೆಗೆ ಗೂಡಿಸುವಿಕೆ.

ವಾಕೋವಾಕ್ಯಮನುಪ್ರಾಸಶ್ಚಿತ್ರಂ ದುಷ್ಕರಮೇವ ಚ । ಕ್ಷೇಯಾ ನವಾಲಙ್ಕೃತಯಃ ಶಬ್ದಾನಾಮಿತ್ಯಸಙ್ಕರಾತ್ ।। ೩೪೨.

ವಾಕ್ಯ, ವಾಕ್ಯಕ್ರಮ, ಅನುಪ್ರಾಸ, ಚಿತ್ರ, ದುಷ್ಕರತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಶಬ್ದಗಳ ಒಂಬತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಮಿಶ್ರವಾಗದೆ.

ತತ್ರಾನ್ಯೋಕ್ತೇರನುಕೃತಿಶ್ಛಾಯಾ ಸಾಪಿ ಚತುರ್ವ್ವಿಧಾ । ಲೋಕಚ್ಛೇಕಾರ್ಭಕೋಕ್ತೀನಾಮೇಕೋಕ್ತೇರನುಕಾರತಃ ।। ೩೪೨.

ಇಲ್ಲಿ, ಇತರರ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದನ್ನು ಛಾಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ: ಲೋಕದ ಮಾತು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾತು, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅನುಕರಣ.

ಆಭಾಣಕೋಕ್ತಿರ್ಲೋಕೋಕ್ತಿಃ ಸರ್ವ್ವಸಾಮಾನ್ಯ ಏವ ತಾಃ । ಯಾನುಧಾವತಿ ಲೋಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತಾಂ ಬುಧಾಃ ।। ೩೪೨.

ಜನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಚಲಿತ ಮಾತು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ರೀತಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಛೇಕಾ ವಿದಗ್ಧಾ ವೈದಗ್ಧಯಂ ಕಲಾಸು ಕುಶಲಾ ಮತಿಃ । ತಾಮುಲ್ಲಿಖನ್ತೀ ಛೇಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾ ಕವಿಭಿರಿಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ಚತುರ ಮತ್ತು ಕಲೆಯಲ್ಲಿ片ಪಟು ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿರುವವರು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಗಳು ಇಂತಹ ಚಾತುರ್ಯಮಯ ಮಾತಿನ ನೆರಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯುತ್ಪನ್ನೋಕ್ತಿರಖಿಲೈರರ್ಭಕೋಕ್ತ್ಯೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ತೇನಾರ್ಭಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾ ತನ್ಮಾತ್ರೋಕ್ತಿಮನುಕುರ್ವ್ಯತೀ ।। ೩೪೨.

ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಿಯದವರ ಮಾತು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾತಿನಂತೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಮಾತು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳ ಮಾತಿನ ನೆರಳು ಕೂಡ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷರಮಶ್ಲೀಲಂ ವಚೋ ಮತ್ತಸ್ಯ ತಾದೃಶೀ । ಯಾ ಸಾ ಭವತಿ ಮತ್ತೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯೋಕ್ತಾಪ್ಯತಿಶೋಭತೇ ।। ೩೪೨.

ಅಕ್ಷರಗಳು ಗೊಂದಲವಾಗಿರುವುದು, ಅಶ್ಲೀಲ ಮಾತುಗಳು, ಮತ್ತು ಮದಮತ್ತನವರ ಮಾತಿನಂತಹವುಗಳನ್ನು ಮದಮತ್ತನ ಮಾತು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮಾತಿನ ನೆರಳೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದಾಗ ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿಶೇಷೇಣ ಕವಿಶಕ್ತಿಂ ವಿವೃಣ್ವತೀ । ಮುತ್‌ಪ್ರದಾಯಿನೀತಿ ಸಾ ಮುದ್ರಾ ಸೈವ ಶಯ್ಯಾಪಿ ನೋ ಮತೇ ।। ೩೪೨.

ಕವಿಯ ವಿಶೇಷ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವುದು 'ಮುದ್ರೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಮುದ್ರೆ ನಮಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಉಕ್ತಿಃ ಸಾ ಕಥ್ಯತೇ ಯಸ್ವಾಮರ್ಥಕೋಽಪ್ಯುಪಪತ್ತಿಮಾನ್ । ಲೋಕಯಾತ್ರಾರ್ಥವಿಧಿನಾ ಧಿನೋತಿ ಹೃದಯಂ ಸತಾಂ ।। ೩೪೨.

ಸ್ವತಃ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ನಿಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಾತನ್ನು 'ಉಕ್ತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮಾತು ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಉಭೌ ವಿಧಿನಿಷೇಧೌ ಚ ನಿಯಮಾನಿಯಮಾವಪಿ । ಪಿಕಲ್ಪಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇ ಚ ತದೀಯಾಃ ಪಡ಼ಥೋಕ್ತಯಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಧಿ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ, ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಅನಿಯಮ, ಹಾಗು ಪರ್ಯಾಯಗಳ ವಿವರ—all ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಯುಕ್ತಯೋರಿವ ಮಿಥೋ ವಾಚ್ಯವಾಚಕಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ । ಯೋಜನಾಯೈ ಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ಯುಕ್ತಿರುತ್ತಾ ಮನೀಷಿಭಿಃ ।। ೩೪೨.

ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸರಿಯಾದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಎರಡು ವಿಷಯಗಳ ನಡುವೆ ಕಲ್ಪನೆಮಾಡಿದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು 'ಯುಕ್ತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪದಞ್ಚೈವ ಪದಾರ್ಥಶ್ಚ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮೇವ ಚ । ವಿಷ್ಯೋಽಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಣಂ ಪ್ರಪಞ್ಚಶ್ಚೇತಿ ಷಡ್‌ವಿಧಃ ।। ೩೪೨.

ಪದ, ಪದಾರ್ಥ, ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ, ವಿಷಯ, ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ವಿವರ—ಇವು ಆರು ವಿಧದ ವಿಷಯಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಗುಮ್ಫನಾ ರಚನಾಚರ್ಯ್ಯಾ ಶಬ್ದಾರ್ಥಕ್ರಮಗೋಚರಾ । ಶಬ್ದಾನುಕಾರಾದರ್ಥಾನುಪೂರ್ವ್ವಾರ್ಥೇಯಂ ಕ್ರಮಾತ್ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೪೨.

ಪದಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು, ರಚನೆಗೆ ಪರಿಣತಿ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮ—ಶಬ್ದದ ಅನುಕರಣೆಯಿಂದ, ಅರ್ಥದ ಕ್ರಮದಿಂದ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ಉಕ್ತಿಪತ್ಯುಕ್ತಿಮದ್ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕೋವಾಕ್ಯಂ ದ್ವಿಧೈವ ತತ್ । ಋಜುವಕ್ರೋಕ್ತಿಭೇದೇನ ತತ್ರಾದ್ಯಂ ಸಹಜಂ ವಚಃ ।। ೩೪೨.

ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅದನ್ನು 'ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಮಾತು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನೇರ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ. ಮೊದಲದು ಸಹಜವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಸ್ಯಾದಾವೃತ್ತಿರನುಪ್ರಾಸೋ ವರ್ಣಾನಾಂ ಪದವಾಕ್ಯಯೋಃ । ಏಕವರ್ಣಾಽನೇಕವರ್ಣಾವೃತ್ತೇರ್ವ್ವರ್ಣಗುಣೋ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೪೩.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಪ್ರಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಎರಡು ವಿಧದ ಅನುಪ್ರಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಏಕವರ್ಣಗತಾವೃತ್ತೇರ್ಜ್ಜಾಯನ್ತೇ ಪಞ್ಚ ವೃತ್ತಯಃ । ಮಧುರಾ ಲಲಿತಾ ಪ್ರೌಢಾ ಭದ್ರಾ ಪರುಷಯಾ ಸಹ ।। ೩೪೩.

ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಐದು ರೀತಿಯ ಶೈಲಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ: ಮಧುರ, ಲಲಿತ, ಪ್ರೌಢ, ಭದ್ರ ಮತ್ತು ಪರುಷ.

ಮಧುರಾಯಾಶ್ಚ ವರ್ಗಾನ್ತಾದಧೋ ವರ್ಗ್ಯಾ ರಣೌ ಸ್ವನೌ। ಹ್ರಸ್ವಸ್ವರೇಣಾನ್ತರಿತೌ ಸಂಯುಕ್ತತ್ವಂ ನಕಾರಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಮಧುರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ವರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಡೆ, ಯುದ್ಧದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಹ್ರಸ್ವಸ್ವರದಿಂದ ವಿಭಜಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ನಸಿಕ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ನ ಕಾರ್ಯ್ಯಾ ವರ್ಣ್ಯವರ್ಣಾನಾಮಾವೃತ್ತಿಃ ಪಞ್ಚಮಾಧಿಕಾ । ಮ್ಹಾಪ್ರಾಣೋಷ್ಮಸಂಯೋಗಪ್ರವಿಮುಕ್ತಲಘೂತ್ತರೌ ।। ೩೪೩.

ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಅಥವಾ ಅನರ್ಹ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಐದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಗಬಾರದು. ಮಹಾಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಉಷ್ಮ ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದ ಹಗುರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಉತ್ತಮ.

ಲಲಿತಾ ಬಲಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಪ್ರೌಢಾ ಯಾ ಪಣವರ್ಗಜಾ । ಊದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ರೇಫೇಣ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ ನಟವರ್ಗೋನಪಞ್ಚಮಾಃ ।। ೩೪೩.

ಲಲಿತ ಶೈಲಿ ಬಹಳ ಬಲವಾದದು; ಪ್ರೌಢ ಶೈಲಿ ಪ್ಲೋಸಿವ್ ವರ್ಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಫು ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಗದ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರ ಅಲ್ಲದವುಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಭದ್ರಾಯಾಂ ಪರಿಶಿಷ್ಟಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪರುಷಾ ಸಾಽಭಿಧೀಯತೇ । ಭವನ್ತಿ ಯಸ್ಯಾಮೂಷ್ಮಾಣಃ ಸಂಯುಕ್ತಾಸ್ತತ್ತದಕ್ಷರೈಃ ।। ೩೪೩.

ಭದ್ರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪರುಷ ಶೈಲಿ ಎಂದರೆ ಉಷ್ಮಗಳು ತದನುರೂಪ ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿರುವುದು.

ಅಕಾರವರ್ಜ್ಜಮಾವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವರಾಣಾಮತಿಭೂಯಸೀ । ಅನುಸ್ವಾರವಿಶರ್ಗೌ ಚ ಪಾರುಷ್ಯಾಯ ನಿರನ್ತರೌ ।। ೩೪೩.

ಅಕ್ಷರ 'ಅ' ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಸ್ವರಗಳ ಅತಿಯಾದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ, ಹಾಗು ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಶರ್ಗದ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಇರುವಿಕೆ ಪರುಷತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶಷಸಾ ರೇಫಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚಾಕಾರಶ್ಚಾಪಿ ಭೂಯಸಾ । ಅನ್ತಸ್ಥಾಭಿನ್ನಮಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ಹಃ ಪಾರುಷ್ಯಾಯ ಸಂಯುತಃ ।। ೩೪೩.

ಷಕಾರವು ರಕಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಮತ್ತು ಕಕಾರವು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವಾಗ, ಅವು ಪದದೊಳಗೆ ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ, ಹಕಾರವನ್ನು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ, ಅವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಅನ್ಯಥಾಪಿ ಗುರುರ್ವರ್ಣಃ ಸಂಯುಕ್ತೇ ಪರಿಪನ್ಥಿನಿ । ಪಾರುಷ್ಯಾಯಾದಿಮಾಂಸ್ತತ್ರ ಪೂಜಿತಾ ನ ತು ಪಞ್ಚಮೀ ।। ೩೪೩.

ಇನ್ನೂ, ಎರಡು ವ್ಯಂಜನಗಳು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಸಂಯುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಅದು ಕಠಿಣ ಉಚ್ಚರಣೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಐದನೇ ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರೆ ಅದು ಒಳಪಡದು.

ದ್ರಾವಣಿ ಮಾಧವೀ ಪಞ್ಚವರ್ಣಾನ್ತಸ್ಥೋಷ್ಮಭಿಃ ಕ್ರಮಾತ್ । ಅನೇಕವರ್ಣಾವೃತ್ತಿರ್ಯಾ ಭಿನ್ನಾರ್ಥಪ್ರತಿಪಾದಿಕಾ ।। ೩೪೩.

ದ್ರವ್ಯಾಕ್ಷರ, ಮಾಧವೀ ಎಂಬ ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಉಷ್ಮಾಕ್ಷರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಂದಾಗ, ಅನೇಕ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸೇರಿ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತರುವ ಪದವನ್ನು 'ಯಮಕ'ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಮಕಂ ಸಾವ್ಯಪೇತಞ್ಚ ವ್ಯಪೇತಞ್ಚೇತಿ ತದ್‌ದ್ವಿಧಾ । ಆನನ್ತರ್ಯಾದವ್ಯಪೇತಂ ವ್ಯಪೇತಂ ವ್ಯವಧಾನತಃ ।। ೩೪೩.

ಯಮಕವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇರುವದು ಮತ್ತು ವಿಭಜನೆಯಿರುವದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಅವ್ಯಪೇತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಂತರ ಇದ್ದರೆ 'ವ್ಯಪೇತ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವೈವಿಧ್ಯೇನಾನಯೋಃ ಸ್ಥಾನಪಾದಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ । ಆದಿಪಾದಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತೇಷ್ವೇಕದ್ವಿತ್ರಿನಿಯೋಗತಃ ।। ೩೪೩.

ಈ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳೂ ಮತ್ತು ಪಾದದೊಳಗಿನ ಸ್ಥಾನಭೇದದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ, ಎರಡು, ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ.

ಸಪ್ತಧಾ ಸಪ್ತಪೂರ್ವೇಣ೫ ಚೇತ್ ಪಾದೇನೋತ್ತರೋತ್ತರಃ । ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಪದಾರಮ್ಭಸ್ತುಲ್ಯಃ ಷೋಢಾ ತದಾಪರಂ ।। ೩೪೩.

ಹಿಂದಿನ ಏಳು ವಿಭಾಗಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದವೂ ಒಂದೆಡೆ, ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಪಾದಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೆ, ನಂತರದ ವಿಭಾಗವು ಆರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ತೃತೀಯಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪಾದಸ್ಯಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಗೋಚರಮ್ । ಪಾದಾನ್ತಯಮಕಞ್ಚೈವ ಕಾಞ್ಚೀಯಮಕಮೇವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಮೂರನೇದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಪಾದದ ಪ್ರಾರಂಭ, ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಪಾದಾಂತ-ಯಮಕ ಮತ್ತು ಕಾಂಚಿ-ಯಮಕವೂ ಇದೆ.

ಸಂಸರ್ಗಯಮಕಞ್ಚೈವ ವಿಕ್ರಾನ್ತಯಮಕನ್ತಥಾ । ಪಾದಾದಿಯಮಕಞ್ಚೈವ ತಥಾಮ್ರೇಡಿತಮೇವ ಚ ।। ೩೪೩.

ಸಂಸರ್ಗ-ಯಮಕ, ವಿಕ್ರಾಂತ-ಯಮಕ, ಪಾದಾದಿ-ಯಮಕ ಮತ್ತು ಅಮ್ರೆಡಿತ-ಯಮಕ ಎಂಬುವುವು ಕೂಡ ಇವೆ.