ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಾಙ್‌ನೇಪಥ್ಯಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಮ್ । ಹಾಸಶ್ಚತುರ್ವ್ವಿಧೋಽಲಕ್ಷಯದನ್ತಃ ಸ್ಮಿತ ಇತೀರಿತಃ ।। ೩೪೨.

ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ. ನಗುವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ಮಿತ, ಹಾಸ, ವಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಉಪಹಾಸ.

ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲಕ್ಷಿತದನ್ತಾಗ್ರಂ ಹಸಿತಂ ಫುಲ್ಲಲೋಚನಮ್ । ವಿಹಸಿತಂ ಸಸ್ವನಂ ಸ್ಯಾಜ್ಜಿಹ್ಮೋಪಹಸಿತನ್ತು ತತ್ ।। ೩೪೨.

ಹಲ್ಲಿನ ತುದಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುವ ನಗು ಸ್ಮಿತ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೂವಂತೆ ಅರಳಿದ ನಗು ಹಾಸ; ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಗುವುದು ವಿಹಾಸ; ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ವಕ್ರವಾಗಿ ನಗುವುದು ಉಪಹಾಸ.

ಸಶಬ್ದಂ ಪಾಪಹಸಿತಮಶಬ್ದಮತಿಹಾಸಿತಂ । ಯಶ್ಚಾಸೌ ಕರುಣೋ ನಾಮ ಸ ರಸಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವೇತ್ ।। ೩೪೨.

ಪಾಪ ನಗು ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅತಿ ನಗು ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರుణ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ.

ಧರ್ಮ್ಮೋಪಘಾತಜಶ್ಚಿತ್ತವಿಲಾಸಜನಿತಸ್ತಥಾ । ಶೋಕಃ ಶೋಕಾದ್ಭವೇತ್ ಸ್ಥಾಯೀಕಃ ಕ್ರೋಧಃ ಸ್ವೇದೋ ರೋಮಾಞ್ಚವೇಪಥುಃ ।। ೩೪೨.

ಧರ್ಮ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಟದಿಂದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ಭಾವನೆ, ಕೋಪ, ಬೆವರು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಙ್ಕನೇಪಥ್ಯವಾಕ್ಯೈಶ್ಚ ರೌದ್ರೋಽಪಿ ತ್ರಿವಿಧೋ ರಸಃ । ತಸ್ಯ ನಿರ್ವರ್ತ್ತಕಃ ಕ್ರೋಧಃ ಸ್ವೇದೋ ರೋಮಾಞ್ಚವೇಪಥುಃ ।। ೩೪೨.

ಅಂಗಸಂಖ್ಯೆ, ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಳಿಂದ ರೌದ್ರ ಭಾವವೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಕೋಪ, ಜೊತೆಗೆ ಬೆವರು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಂಪನ.

ದಾನವೀರೋ ಧರ್ಮವೀರೋ ಯುದ್ಧವೀರ ಇತಿ ತ್ರಯಮ್ । ವೀರಸ್ತಸ್ಯ ಚ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಹೇತುರುತ್ಸಾಹ ಇಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ದಾನವೀರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಯುದ್ಧವೀರ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳ ವೀರ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ ಉತ್ಸಾಹವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆರಮ್ಭೇಷು ಭವೇದ್ಯತ್ರ ವೀರಮೇವಾನುವರ್ತ್ತತೇ । ಭಯಾನಕೋ ನಾಮ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ವರ್ತಕಂ ಭಯಂ ।। ೩೪೨.

ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವೀರ ಭಾವನೆ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ವೀರ ಭಾವನೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಯಾನಕ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಭಯವೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಉದ್ವೇಜನಃ ಕ್ಷೋಭಣಶ್ಯ ವೀಭತ್ಸೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಉದ್ವೇಜನಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ಲುತ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಕ್ಷೋಭಣೋ ರುಧಿರಾದಿಭಿಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಬತ್ಸ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು. ಉದ್ವೇಗವು ಅಶುಚಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ, ಕಳವಳವು ರಕ್ತ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜುಗುಪ್ಸಾರಮ್ಭಿಕಾ ತಸ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಂಶೋ ನಿವರ್ತ್ತತೇ । ಕಾವ್ಯಶೋಭಾಕರಾನ್ ಧರ್ಮ್ಮಾನಲಙ್ಕಾರಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ಅದರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಶೋಭೆ ನೀಡುವ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲಙ್ಕರಿಷ್ಣವಸ್ತೇ ಚ ಶಬ್ದಮರ್ಥಮುಭೌ ತ್ರಿಧಾ । ಯೇ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಶಬ್ದಮಲಙ್ಕರ್ತ್ತುಮಿಹ ಕ್ಷಮಾಃ ।। ೩೪೨.

ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಎರಡನ್ನೂ ಅಲಂಕರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿದ್ಯೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿರುವವರು ಇದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಶಬ್ದಾಲಙ್ಕಾರಮಾಹುಸ್ತಾನ್ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕಾ ವಿದಃ । ಛಾಯಾ ಮುದ್ರಾ ತಥೋಕ್ತಿಶ್ಚ ಯುಕ್ತಿರ್ಗುಮ್ಫನಯಾ ಸಹ ।। ೩೪೨.

ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರು ಶಬ್ದದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ: ಛಾಯೆ, ಮುದ್ರೆ, ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿ, ಜೊತೆಗೆ ಗೂಡಿಸುವಿಕೆ.

ವಾಕೋವಾಕ್ಯಮನುಪ್ರಾಸಶ್ಚಿತ್ರಂ ದುಷ್ಕರಮೇವ ಚ । ಕ್ಷೇಯಾ ನವಾಲಙ್ಕೃತಯಃ ಶಬ್ದಾನಾಮಿತ್ಯಸಙ್ಕರಾತ್ ।। ೩೪೨.

ವಾಕ್ಯ, ವಾಕ್ಯಕ್ರಮ, ಅನುಪ್ರಾಸ, ಚಿತ್ರ, ದುಷ್ಕರತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಶಬ್ದಗಳ ಒಂಬತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಮಿಶ್ರವಾಗದೆ.

ತತ್ರಾನ್ಯೋಕ್ತೇರನುಕೃತಿಶ್ಛಾಯಾ ಸಾಪಿ ಚತುರ್ವ್ವಿಧಾ । ಲೋಕಚ್ಛೇಕಾರ್ಭಕೋಕ್ತೀನಾಮೇಕೋಕ್ತೇರನುಕಾರತಃ ।। ೩೪೨.

ಇಲ್ಲಿ, ಇತರರ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದನ್ನು ಛಾಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ: ಲೋಕದ ಮಾತು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾತು, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅನುಕರಣ.

ಆಭಾಣಕೋಕ್ತಿರ್ಲೋಕೋಕ್ತಿಃ ಸರ್ವ್ವಸಾಮಾನ್ಯ ಏವ ತಾಃ । ಯಾನುಧಾವತಿ ಲೋಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತಾಂ ಬುಧಾಃ ।। ೩೪೨.

ಜನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಚಲಿತ ಮಾತು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ರೀತಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಛೇಕಾ ವಿದಗ್ಧಾ ವೈದಗ್ಧಯಂ ಕಲಾಸು ಕುಶಲಾ ಮತಿಃ । ತಾಮುಲ್ಲಿಖನ್ತೀ ಛೇಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾ ಕವಿಭಿರಿಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ಚತುರ ಮತ್ತು ಕಲೆಯಲ್ಲಿ片ಪಟು ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿರುವವರು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಗಳು ಇಂತಹ ಚಾತುರ್ಯಮಯ ಮಾತಿನ ನೆರಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯುತ್ಪನ್ನೋಕ್ತಿರಖಿಲೈರರ್ಭಕೋಕ್ತ್ಯೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ತೇನಾರ್ಭಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾ ತನ್ಮಾತ್ರೋಕ್ತಿಮನುಕುರ್ವ್ಯತೀ ।। ೩೪೨.

ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಿಯದವರ ಮಾತು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾತಿನಂತೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಮಾತು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳ ಮಾತಿನ ನೆರಳು ಕೂಡ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷರಮಶ್ಲೀಲಂ ವಚೋ ಮತ್ತಸ್ಯ ತಾದೃಶೀ । ಯಾ ಸಾ ಭವತಿ ಮತ್ತೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯೋಕ್ತಾಪ್ಯತಿಶೋಭತೇ ।। ೩೪೨.

ಅಕ್ಷರಗಳು ಗೊಂದಲವಾಗಿರುವುದು, ಅಶ್ಲೀಲ ಮಾತುಗಳು, ಮತ್ತು ಮದಮತ್ತನವರ ಮಾತಿನಂತಹವುಗಳನ್ನು ಮದಮತ್ತನ ಮಾತು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮಾತಿನ ನೆರಳೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದಾಗ ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿಶೇಷೇಣ ಕವಿಶಕ್ತಿಂ ವಿವೃಣ್ವತೀ । ಮುತ್‌ಪ್ರದಾಯಿನೀತಿ ಸಾ ಮುದ್ರಾ ಸೈವ ಶಯ್ಯಾಪಿ ನೋ ಮತೇ ।। ೩೪೨.

ಕವಿಯ ವಿಶೇಷ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವುದು 'ಮುದ್ರೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಮುದ್ರೆ ನಮಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಉಕ್ತಿಃ ಸಾ ಕಥ್ಯತೇ ಯಸ್ವಾಮರ್ಥಕೋಽಪ್ಯುಪಪತ್ತಿಮಾನ್ । ಲೋಕಯಾತ್ರಾರ್ಥವಿಧಿನಾ ಧಿನೋತಿ ಹೃದಯಂ ಸತಾಂ ।। ೩೪೨.

ಸ್ವತಃ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ನಿಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಾತನ್ನು 'ಉಕ್ತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮಾತು ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಉಭೌ ವಿಧಿನಿಷೇಧೌ ಚ ನಿಯಮಾನಿಯಮಾವಪಿ । ಪಿಕಲ್ಪಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇ ಚ ತದೀಯಾಃ ಪಡ಼ಥೋಕ್ತಯಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಧಿ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ, ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಅನಿಯಮ, ಹಾಗು ಪರ್ಯಾಯಗಳ ವಿವರ—all ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಯುಕ್ತಯೋರಿವ ಮಿಥೋ ವಾಚ್ಯವಾಚಕಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ । ಯೋಜನಾಯೈ ಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ಯುಕ್ತಿರುತ್ತಾ ಮನೀಷಿಭಿಃ ।। ೩೪೨.

ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸರಿಯಾದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಎರಡು ವಿಷಯಗಳ ನಡುವೆ ಕಲ್ಪನೆಮಾಡಿದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು 'ಯುಕ್ತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪದಞ್ಚೈವ ಪದಾರ್ಥಶ್ಚ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮೇವ ಚ । ವಿಷ್ಯೋಽಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಣಂ ಪ್ರಪಞ್ಚಶ್ಚೇತಿ ಷಡ್‌ವಿಧಃ ।। ೩೪೨.

ಪದ, ಪದಾರ್ಥ, ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ, ವಿಷಯ, ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ವಿವರ—ಇವು ಆರು ವಿಧದ ವಿಷಯಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಗುಮ್ಫನಾ ರಚನಾಚರ್ಯ್ಯಾ ಶಬ್ದಾರ್ಥಕ್ರಮಗೋಚರಾ । ಶಬ್ದಾನುಕಾರಾದರ್ಥಾನುಪೂರ್ವ್ವಾರ್ಥೇಯಂ ಕ್ರಮಾತ್ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೪೨.

ಪದಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು, ರಚನೆಗೆ ಪರಿಣತಿ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮ—ಶಬ್ದದ ಅನುಕರಣೆಯಿಂದ, ಅರ್ಥದ ಕ್ರಮದಿಂದ, ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಧಗಳಿವೆ.

ಉಕ್ತಿಪತ್ಯುಕ್ತಿಮದ್ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕೋವಾಕ್ಯಂ ದ್ವಿಧೈವ ತತ್ । ಋಜುವಕ್ರೋಕ್ತಿಭೇದೇನ ತತ್ರಾದ್ಯಂ ಸಹಜಂ ವಚಃ ।। ೩೪೨.

ಒಂದು ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅದನ್ನು 'ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಮಾತು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನೇರ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ. ಮೊದಲದು ಸಹಜವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಸ್ಯಾದಾವೃತ್ತಿರನುಪ್ರಾಸೋ ವರ್ಣಾನಾಂ ಪದವಾಕ್ಯಯೋಃ । ಏಕವರ್ಣಾಽನೇಕವರ್ಣಾವೃತ್ತೇರ್ವ್ವರ್ಣಗುಣೋ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೪೩.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಪ್ರಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಎರಡು ವಿಧದ ಅನುಪ್ರಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಏಕವರ್ಣಗತಾವೃತ್ತೇರ್ಜ್ಜಾಯನ್ತೇ ಪಞ್ಚ ವೃತ್ತಯಃ । ಮಧುರಾ ಲಲಿತಾ ಪ್ರೌಢಾ ಭದ್ರಾ ಪರುಷಯಾ ಸಹ ।। ೩೪೩.

ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಐದು ರೀತಿಯ ಶೈಲಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ: ಮಧುರ, ಲಲಿತ, ಪ್ರೌಢ, ಭದ್ರ ಮತ್ತು ಪರುಷ.

ಮಧುರಾಯಾಶ್ಚ ವರ್ಗಾನ್ತಾದಧೋ ವರ್ಗ್ಯಾ ರಣೌ ಸ್ವನೌ। ಹ್ರಸ್ವಸ್ವರೇಣಾನ್ತರಿತೌ ಸಂಯುಕ್ತತ್ವಂ ನಕಾರಯೋಃ ।। ೩೪೩.

ಮಧುರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ವರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಡೆ, ಯುದ್ಧದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಹ್ರಸ್ವಸ್ವರದಿಂದ ವಿಭಜಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ನಸಿಕ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ನ ಕಾರ್ಯ್ಯಾ ವರ್ಣ್ಯವರ್ಣಾನಾಮಾವೃತ್ತಿಃ ಪಞ್ಚಮಾಧಿಕಾ । ಮ್ಹಾಪ್ರಾಣೋಷ್ಮಸಂಯೋಗಪ್ರವಿಮುಕ್ತಲಘೂತ್ತರೌ ।। ೩೪೩.

ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಅಥವಾ ಅನರ್ಹ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಐದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಗಬಾರದು. ಮಹಾಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಉಷ್ಮ ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದ ಹಗುರವಾದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಉತ್ತಮ.

ಲಲಿತಾ ಬಲಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಪ್ರೌಢಾ ಯಾ ಪಣವರ್ಗಜಾ । ಊದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ರೇಫೇಣ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ ನಟವರ್ಗೋನಪಞ್ಚಮಾಃ ।। ೩೪೩.

ಲಲಿತ ಶೈಲಿ ಬಹಳ ಬಲವಾದದು; ಪ್ರೌಢ ಶೈಲಿ ಪ್ಲೋಸಿವ್ ವರ್ಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಫು ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಗದ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರ ಅಲ್ಲದವುಗಳು ಸೇರಿವೆ.