ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಗಜದನ್ತೋ ವಹಿಸ್ತಮ್ಭೋ ವರ್ದ್ಧಮಾನೋಽಪರೇ ಕರಾಃ । ಉರಃ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಸ್ಯಾತ್ತು ಆಭುಗ್ನನರ್ತ್ತನಾದಿಕಮ್ ।। ೩೪೧.

ಗಜದಂತ, ವಹಿಸ್ತಂಭ, ವರ್ಧಮಾನ—ಇವು ಇನ್ನಿತರ ಕೈಮುದ್ರೆಗಳು. ಉರು (ಮೆಲುಕು) ಐದು ವಿಧ: ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೃತ್ಯಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಉದರನ್ದುರತಿಕ್ಷಾಮಂ ಖಣ್ಡಂ ಪೂರ್ಣಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾ । ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮ್ಮಾಣಿ ಜಙ್ಘಾಕರ್ಮ ಚ ಪಞ್ಚವಾ ।। ೩೪೧.

ಉದರವು ಮೂರು ವಿಧ: ಕುಸಿದಿರುವುದು, ಬಹಳ ಹಗುರಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ತುಂಬಿರುವುದು. ಪಾರ್ಶ್ವಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಐದು ವಿಧ, ಜಂಘೆಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಐದು ವಿಧ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಭಿಮುಖ್ಯನ್ನಯನ್ನರ್ಥಾನ್ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಭಿನಯೋ ಬುಧೈಃ । ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಸಮ್ಭವಃ ಸತ್ತ್ವಾವಾಗಙ್ಗಾಹರಣಾಶ್ರಯಃ ।। ೩೪೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅಭಿನಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದು ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ: ಭಾವದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ, ದೇಹದಿಂದ ಮತ್ತು ಅಳವಡಿಕೆಯಿಂದ.

ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ವಾಗಾರಮ್ಭೋ ವಾಚಿಕ ಆಙ್ಗಿಕಃ । ಶರೀರಾರಮ್ಭ ಆಹಾರ್ಯ್ಯೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾರಮ್ಭಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ।। ೩೪೨.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಭಿನಯವು ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯವು ಮಾತಿನಿಂದ, ಆಂಗಿಕ ಅಭಿನಯವು ದೇಹದ ಚಲನೆಯಿಂದ, ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯವು ಬುದ್ಧಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಸಾದಿವಿನಿಯೋಗೋಽಥ ಕಥ್ಯತೇ ಹ್ಯಭಿಮಾನತಃ । ತಮನ್ತರೇಣ ಸರ್ವ್ವೇಷಾಮಪಾರ್ಥೈವ ಸ್ವತನ್ತ್ರತಾ ।। ೩೪೨.

ಭಾವ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ.

ಸಮ್ಭೋಗೋ ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಶ್ಚ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಃ ಸ ಚತುರ್ವಿಧಃ । ಪೂರ್ವ್ವಾನುರಾಗಮಾನಾಖ್ಯಃ ಪ್ರವಾಸಕರುಣಾತ್ಮಕಃ ।। ೩೪೨.

ಸಂಭೋಗ ಮತ್ತು ವಿಪ್ರಲಂಭ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಮೊದಲದು ಪೂರ್ವ ಅನುರಾಗ, ಎರಡದು ಮಾನ, ಮೂರನೆಯದು ಪ್ರಣಯ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖ.

ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಾಭಿದಾನೋ ಯಃ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರ ಉಪಚೀಯತೇ । ಆಲಮ್ವನವಿಶೇಷೈಶ್ಚ ತದ್ವಿಶೇಷೈರ್ನ್ನಿರನ್ತರಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಪ್ರಲಂಭ ಎಂಬ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ, ವಿಭಿನ್ನ ಆಧಾರಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಏತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯತರಂ ಜಾಯಮಾನಸಮ್ಭೋಗಲಕ್ಷಣಮ್ । ವಿವರ್ತ್ತತೇ ಚತುರ್ದ್ಧೈವ ನ ಚ ಪ್ರಾಗತಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೪೨.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದರೂ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ, ಸಂಭೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯದು.

ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಸ್ತದುದಯಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಿರ್ತ್ತಿಕಾರತಿಃ । ನಿಖಿಲಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಸ್ತತ್ರ ವೈವರ್ಣ್ಯಪ್ರಲಯೌ ವಿನಾ ।। ೩೪೨.

ಹೆಣ್ಣು ಮತ್ತು ಗಂಡಸಿನ ನಡುವೆ ಆ ಭಾವನೆ ಉದಯವಾದಾಗ, ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾತ್ವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ಬಣ್ಣ ಹೋದಂತೆಯೂ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋದಂತೆಯೂ ಅಲ್ಲದೆ.

ಧರ್ಮ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷೈಶ್ಚ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರ ಉಪಚೀಯತೇ । ಆಲಮ್ವನವಿಶೇಷೈಶ್ಚ ತದ್ವಿಶೇಷೈರ್ನ್ನಿರನ್ತರಃ ।। ೩೪೨.

ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಭಿನ್ನ ಆಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಾಙ್‌ನೇಪಥ್ಯಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಮ್ । ಹಾಸಶ್ಚತುರ್ವ್ವಿಧೋಽಲಕ್ಷಯದನ್ತಃ ಸ್ಮಿತ ಇತೀರಿತಃ ।। ೩೪೨.

ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ. ನಗುವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ಮಿತ, ಹಾಸ, ವಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಉಪಹಾಸ.

ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲಕ್ಷಿತದನ್ತಾಗ್ರಂ ಹಸಿತಂ ಫುಲ್ಲಲೋಚನಮ್ । ವಿಹಸಿತಂ ಸಸ್ವನಂ ಸ್ಯಾಜ್ಜಿಹ್ಮೋಪಹಸಿತನ್ತು ತತ್ ।। ೩೪೨.

ಹಲ್ಲಿನ ತುದಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುವ ನಗು ಸ್ಮಿತ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೂವಂತೆ ಅರಳಿದ ನಗು ಹಾಸ; ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಗುವುದು ವಿಹಾಸ; ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ವಕ್ರವಾಗಿ ನಗುವುದು ಉಪಹಾಸ.

ಸಶಬ್ದಂ ಪಾಪಹಸಿತಮಶಬ್ದಮತಿಹಾಸಿತಂ । ಯಶ್ಚಾಸೌ ಕರುಣೋ ನಾಮ ಸ ರಸಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವೇತ್ ।। ೩೪೨.

ಪಾಪ ನಗು ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅತಿ ನಗು ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರుణ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ.

ಧರ್ಮ್ಮೋಪಘಾತಜಶ್ಚಿತ್ತವಿಲಾಸಜನಿತಸ್ತಥಾ । ಶೋಕಃ ಶೋಕಾದ್ಭವೇತ್ ಸ್ಥಾಯೀಕಃ ಕ್ರೋಧಃ ಸ್ವೇದೋ ರೋಮಾಞ್ಚವೇಪಥುಃ ।। ೩೪೨.

ಧರ್ಮ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಟದಿಂದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ಭಾವನೆ, ಕೋಪ, ಬೆವರು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಙ್ಕನೇಪಥ್ಯವಾಕ್ಯೈಶ್ಚ ರೌದ್ರೋಽಪಿ ತ್ರಿವಿಧೋ ರಸಃ । ತಸ್ಯ ನಿರ್ವರ್ತ್ತಕಃ ಕ್ರೋಧಃ ಸ್ವೇದೋ ರೋಮಾಞ್ಚವೇಪಥುಃ ।। ೩೪೨.

ಅಂಗಸಂಖ್ಯೆ, ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಳಿಂದ ರೌದ್ರ ಭಾವವೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಕೋಪ, ಜೊತೆಗೆ ಬೆವರು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಂಪನ.

ದಾನವೀರೋ ಧರ್ಮವೀರೋ ಯುದ್ಧವೀರ ಇತಿ ತ್ರಯಮ್ । ವೀರಸ್ತಸ್ಯ ಚ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಹೇತುರುತ್ಸಾಹ ಇಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ದಾನವೀರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಯುದ್ಧವೀರ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳ ವೀರ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ ಉತ್ಸಾಹವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆರಮ್ಭೇಷು ಭವೇದ್ಯತ್ರ ವೀರಮೇವಾನುವರ್ತ್ತತೇ । ಭಯಾನಕೋ ನಾಮ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ವರ್ತಕಂ ಭಯಂ ।। ೩೪೨.

ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವೀರ ಭಾವನೆ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ವೀರ ಭಾವನೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಯಾನಕ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಭಯವೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಉದ್ವೇಜನಃ ಕ್ಷೋಭಣಶ್ಯ ವೀಭತ್ಸೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಉದ್ವೇಜನಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ಲುತ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಕ್ಷೋಭಣೋ ರುಧಿರಾದಿಭಿಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಬತ್ಸ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು. ಉದ್ವೇಗವು ಅಶುಚಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ, ಕಳವಳವು ರಕ್ತ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜುಗುಪ್ಸಾರಮ್ಭಿಕಾ ತಸ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಂಶೋ ನಿವರ್ತ್ತತೇ । ಕಾವ್ಯಶೋಭಾಕರಾನ್ ಧರ್ಮ್ಮಾನಲಙ್ಕಾರಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ಅದರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಶೋಭೆ ನೀಡುವ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲಙ್ಕರಿಷ್ಣವಸ್ತೇ ಚ ಶಬ್ದಮರ್ಥಮುಭೌ ತ್ರಿಧಾ । ಯೇ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಶಬ್ದಮಲಙ್ಕರ್ತ್ತುಮಿಹ ಕ್ಷಮಾಃ ।। ೩೪೨.

ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಎರಡನ್ನೂ ಅಲಂಕರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿದ್ಯೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಶಬ್ದವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾಗಿರುವವರು ಇದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಶಬ್ದಾಲಙ್ಕಾರಮಾಹುಸ್ತಾನ್ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕಾ ವಿದಃ । ಛಾಯಾ ಮುದ್ರಾ ತಥೋಕ್ತಿಶ್ಚ ಯುಕ್ತಿರ್ಗುಮ್ಫನಯಾ ಸಹ ।। ೩೪೨.

ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕರು ಶಬ್ದದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ: ಛಾಯೆ, ಮುದ್ರೆ, ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿ, ಜೊತೆಗೆ ಗೂಡಿಸುವಿಕೆ.

ವಾಕೋವಾಕ್ಯಮನುಪ್ರಾಸಶ್ಚಿತ್ರಂ ದುಷ್ಕರಮೇವ ಚ । ಕ್ಷೇಯಾ ನವಾಲಙ್ಕೃತಯಃ ಶಬ್ದಾನಾಮಿತ್ಯಸಙ್ಕರಾತ್ ।। ೩೪೨.

ವಾಕ್ಯ, ವಾಕ್ಯಕ್ರಮ, ಅನುಪ್ರಾಸ, ಚಿತ್ರ, ದುಷ್ಕರತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಶಬ್ದಗಳ ಒಂಬತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಮಿಶ್ರವಾಗದೆ.

ತತ್ರಾನ್ಯೋಕ್ತೇರನುಕೃತಿಶ್ಛಾಯಾ ಸಾಪಿ ಚತುರ್ವ್ವಿಧಾ । ಲೋಕಚ್ಛೇಕಾರ್ಭಕೋಕ್ತೀನಾಮೇಕೋಕ್ತೇರನುಕಾರತಃ ।। ೩೪೨.

ಇಲ್ಲಿ, ಇತರರ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದನ್ನು ಛಾಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ: ಲೋಕದ ಮಾತು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾತು, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅನುಕರಣ.

ಆಭಾಣಕೋಕ್ತಿರ್ಲೋಕೋಕ್ತಿಃ ಸರ್ವ್ವಸಾಮಾನ್ಯ ಏವ ತಾಃ । ಯಾನುಧಾವತಿ ಲೋಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತಾಂ ಬುಧಾಃ ।। ೩೪೨.

ಜನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಚಲಿತ ಮಾತು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ರೀತಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾತುಗಳ ನೆರಳನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಛೇಕಾ ವಿದಗ್ಧಾ ವೈದಗ್ಧಯಂ ಕಲಾಸು ಕುಶಲಾ ಮತಿಃ । ತಾಮುಲ್ಲಿಖನ್ತೀ ಛೇಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾ ಕವಿಭಿರಿಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ಚತುರ ಮತ್ತು ಕಲೆಯಲ್ಲಿ片ಪಟು ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿರುವವರು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕವಿಗಳು ಇಂತಹ ಚಾತುರ್ಯಮಯ ಮಾತಿನ ನೆರಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯುತ್ಪನ್ನೋಕ್ತಿರಖಿಲೈರರ್ಭಕೋಕ್ತ್ಯೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ತೇನಾರ್ಭಕೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯಾ ತನ್ಮಾತ್ರೋಕ್ತಿಮನುಕುರ್ವ್ಯತೀ ।। ೩೪೨.

ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಿಯದವರ ಮಾತು, ಮಕ್ಕಳ ಮಾತಿನಂತೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಮಾತು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳ ಮಾತಿನ ನೆರಳು ಕೂಡ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷರಮಶ್ಲೀಲಂ ವಚೋ ಮತ್ತಸ್ಯ ತಾದೃಶೀ । ಯಾ ಸಾ ಭವತಿ ಮತ್ತೋಕ್ತಿಶ್ಛಾಯೋಕ್ತಾಪ್ಯತಿಶೋಭತೇ ।। ೩೪೨.

ಅಕ್ಷರಗಳು ಗೊಂದಲವಾಗಿರುವುದು, ಅಶ್ಲೀಲ ಮಾತುಗಳು, ಮತ್ತು ಮದಮತ್ತನವರ ಮಾತಿನಂತಹವುಗಳನ್ನು ಮದಮತ್ತನ ಮಾತು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮಾತಿನ ನೆರಳೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದಾಗ ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿಶೇಷೇಣ ಕವಿಶಕ್ತಿಂ ವಿವೃಣ್ವತೀ । ಮುತ್‌ಪ್ರದಾಯಿನೀತಿ ಸಾ ಮುದ್ರಾ ಸೈವ ಶಯ್ಯಾಪಿ ನೋ ಮತೇ ।। ೩೪೨.

ಕವಿಯ ವಿಶೇಷ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವುದು 'ಮುದ್ರೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಮುದ್ರೆ ನಮಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಉಕ್ತಿಃ ಸಾ ಕಥ್ಯತೇ ಯಸ್ವಾಮರ್ಥಕೋಽಪ್ಯುಪಪತ್ತಿಮಾನ್ । ಲೋಕಯಾತ್ರಾರ್ಥವಿಧಿನಾ ಧಿನೋತಿ ಹೃದಯಂ ಸತಾಂ ।। ೩೪೨.

ಸ್ವತಃ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ನಿಯಮವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಾತನ್ನು 'ಉಕ್ತಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮಾತು ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.