ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಲಲಿತಞ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಂ ಶಿರಃ । ಭ್ರೂಕರ್ಮ್ಮ ಸಪ್ತಧಾ ಜ್ಞೇಯಂ ಪಾತನಂ ಭ್ರೂಕುಟೀಮುಖಂ ।। ೩೪೧.

ಹೀಗೆ, ತಲೆಗೆ ಹದಿಮೂರು ವಿಧದ ಚಲನೆಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭ್ರೂಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಏಳು ರೀತಿಯದು: ಕೆಳಗೆ ಬಾಗುವುದು, ಕೋಪದಿಂದ ಭ್ರೂಕುಟಿ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳು.

ದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ರಿಧಾ ರಸಸ್ಥಾಯಿಸಞ್ಚಾರಿಪ್ರತಿಬನ್ಧನಾ । ಷಟ್‌ತ್ರಿಂಶದ್‌ಭೇದವಿಧುರಾ ರಸಜಾ ತತ್ರ ಚಾಷ್ಟಧಾ ।। ೩೪೧.

ನೋಟವು ಮೂರು ವಿಧ: ಸ್ಥಿರ ಭಾವ, ಚಲಿಸುವ ಭಾವ ಮತ್ತು ತಡೆಯಾದ ಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು. ಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಭಾವಪ್ರಕಟನೆಗಳು ಮೂವತ್ತಾರು ವಿಧ, ಮತ್ತು ಭಾವದಿಂದ ಬರುವವು ಎಂಟು ವಿಧ.

ನವಧಾ ತಾರಕಾಕರ್ಮ್ಮ ಭ್ರಮಣಞ್ಚಲನಾದಿಕಂ । ಷೋಢ಼ಾ ಚ ನಾಸಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ನಿಶ್ವಾಸೋ ನವದಾ ಮತಃ ।। ೩೪೧.

ಕಣ್ಣಿನ ಮಣಿ ಕ್ರಿಯೆ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ: ಸುತ್ತುವುದು, ಚಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ. ಮೂಗಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಹದಿನಾರು ವಿಧ, ಉಸಿರೆಳೆದುವುದು ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಷೋಢೌಷ್ಠಕರ್ಮ್ಮಕಂ ಪಾಪಂ ಸಪ್ತಧಾ ಚಿವುಕಕ್ರಿಯಾ । ಕಲುಷಾದಿಮುಖಂ ಷೋಢ಼ಾ ಗ್ರೀವಾ ನವವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೪೧.

ಒಠದ ಕ್ರಿಯೆ ಆರು ವಿಧ, ನಾಲಿಗೆಯ ಚಲನೆ ಏಳು ವಿಧ. ಮೂಖದಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧತೆ ಮೊದಲಾದವು ಆರು ವಿಧ, ಕುತ್ತಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಸಂಯುತಃ ಸಂಯುತಶ್ಚ ಭೂಮ್ನಾ ಹಸ್ತಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪತಾಕಸ್ತ್ರಿಪತಾಕಶ್ಚ ತಥಾ ವೈ ಕರ್ತ್ತರೀಮುಖಃ ।। ೩೪೧.

ಕೈಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಬಹುದು: ಬೇರ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮತ್ತು ಸೇರಿಸಿದಂತೆ, ಹಲವಾರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ. ಪತಾಕಾ, ತ್ರಿಪತಾಕಾ, ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿ ಮುಖವೂ ಇದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಚನ್ದ್ರೋತ್ಕರಾಲಶ್ಚ ಶುಕ್ತುಣ್ಡಸ್ತಥೈವ ಚ । ಮುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಶಿಖರಶ್ಚೈವ ಕಪಿತ್ಥಃ ಖೇಟಕಾಮುಖಃ ।। ೩೪೧.

ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಉತ್ಕರಾಳ, ಶುಕತುಂಡ, ಮುಷ್ಟಿ, ಶಿಖರ, ಕಪಿತ್ಥ, ಖೇಟಕಮುಖ ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಸೂಚ್ಯಾಸ್ಯಃ ಪದ್ಮಕೋಷೋ ಹಿ ಶಿರಾಃ ಸಮೃಗಶೀರ್ಷಕಾಃ । ಕಾಂಮೂಲಕಾಲಪದ್ಮೌ ಚ ಚತುರಭ್ರಮರೌ ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಸೂಚ್ಯಾಸ್ಯ, ಪದ್ಮಕೋಶ, ಶಿರಾ, ಮೃಗಶೀರ್ಷ; ಕಾಮ್ಮೂಲ, ಆಲಪದ್ಮ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಭ್ರಮರಗಳು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಹಂಸಾಸ್ಯಹಂಸಪಕ್ಷೌ ಚ ಸನ್ದಂಶಮುಕುಲೌ ತಥಾ । ಉರ್ಣನಾಭಸ್ತಾತ್ರಚೂಡಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಮೀ ।। ೩೪೧.

ಹಂಸಾಸ್ಯ, ಹಂಸಪಕ್ಷ, ಸಂಡಂಶ, ಮುಕುಲ; ಉರ್ಣನಾಭ, ತಾತ್ರಚೂಡ—ಇವು ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳು.

ಅಸಂಯುತಕರಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸಂಯುತಾಸ್ತು ತ್ರಯೋದಶ । ಅಞ್ಜಲಿಶ್ಚ ಕಪೋತಶ್ಚ ಕರ್ಕಟಃ ಸ್ವಸ್ತಿಕಸ್ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಇವುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಕೈಮುದ್ರೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸೇರಿಸಿದವುಗಳು ಹದಿಮೂರು: ಅಂಜಲಿ, ಕಪೋತ, ಕರ್ಕಟ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ.

ಕಟಕೋ ವರ್ದ್ಧಮಾನಶ್ಚಾಪ್ಯಸಙ್ಗೋ ನಿಷಧಸ್ತಥಾ । ದೋಲಃ ಪುಷ್ಪಪುಟಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಮಕರ ಏವ ಚ ।। ೩೪೧.

ಕಟಕ, ವರ್ಧಮಾನ, ಅಸಂಗ, ನಿಷಧ; ದೊಲ, ಪುಷ್ಪಪುಟ ಮತ್ತು ಮಕರ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಗಜದನ್ತೋ ವಹಿಸ್ತಮ್ಭೋ ವರ್ದ್ಧಮಾನೋಽಪರೇ ಕರಾಃ । ಉರಃ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಸ್ಯಾತ್ತು ಆಭುಗ್ನನರ್ತ್ತನಾದಿಕಮ್ ।। ೩೪೧.

ಗಜದಂತ, ವಹಿಸ್ತಂಭ, ವರ್ಧಮಾನ—ಇವು ಇನ್ನಿತರ ಕೈಮುದ್ರೆಗಳು. ಉರು (ಮೆಲುಕು) ಐದು ವಿಧ: ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೃತ್ಯಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಉದರನ್ದುರತಿಕ್ಷಾಮಂ ಖಣ್ಡಂ ಪೂರ್ಣಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾ । ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮ್ಮಾಣಿ ಜಙ್ಘಾಕರ್ಮ ಚ ಪಞ್ಚವಾ ।। ೩೪೧.

ಉದರವು ಮೂರು ವಿಧ: ಕುಸಿದಿರುವುದು, ಬಹಳ ಹಗುರಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ತುಂಬಿರುವುದು. ಪಾರ್ಶ್ವಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಐದು ವಿಧ, ಜಂಘೆಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಐದು ವಿಧ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಭಿಮುಖ್ಯನ್ನಯನ್ನರ್ಥಾನ್ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಭಿನಯೋ ಬುಧೈಃ । ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಸಮ್ಭವಃ ಸತ್ತ್ವಾವಾಗಙ್ಗಾಹರಣಾಶ್ರಯಃ ।। ೩೪೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅಭಿನಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದು ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ: ಭಾವದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ, ದೇಹದಿಂದ ಮತ್ತು ಅಳವಡಿಕೆಯಿಂದ.

ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ವಾಗಾರಮ್ಭೋ ವಾಚಿಕ ಆಙ್ಗಿಕಃ । ಶರೀರಾರಮ್ಭ ಆಹಾರ್ಯ್ಯೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾರಮ್ಭಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ।। ೩೪೨.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಭಿನಯವು ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯವು ಮಾತಿನಿಂದ, ಆಂಗಿಕ ಅಭಿನಯವು ದೇಹದ ಚಲನೆಯಿಂದ, ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯವು ಬುದ್ಧಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಸಾದಿವಿನಿಯೋಗೋಽಥ ಕಥ್ಯತೇ ಹ್ಯಭಿಮಾನತಃ । ತಮನ್ತರೇಣ ಸರ್ವ್ವೇಷಾಮಪಾರ್ಥೈವ ಸ್ವತನ್ತ್ರತಾ ।। ೩೪೨.

ಭಾವ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ.

ಸಮ್ಭೋಗೋ ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಶ್ಚ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಃ ಸ ಚತುರ್ವಿಧಃ । ಪೂರ್ವ್ವಾನುರಾಗಮಾನಾಖ್ಯಃ ಪ್ರವಾಸಕರುಣಾತ್ಮಕಃ ।। ೩೪೨.

ಸಂಭೋಗ ಮತ್ತು ವಿಪ್ರಲಂಭ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಮೊದಲದು ಪೂರ್ವ ಅನುರಾಗ, ಎರಡದು ಮಾನ, ಮೂರನೆಯದು ಪ್ರಣಯ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖ.

ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಾಭಿದಾನೋ ಯಃ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರ ಉಪಚೀಯತೇ । ಆಲಮ್ವನವಿಶೇಷೈಶ್ಚ ತದ್ವಿಶೇಷೈರ್ನ್ನಿರನ್ತರಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಪ್ರಲಂಭ ಎಂಬ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ, ವಿಭಿನ್ನ ಆಧಾರಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಏತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯತರಂ ಜಾಯಮಾನಸಮ್ಭೋಗಲಕ್ಷಣಮ್ । ವಿವರ್ತ್ತತೇ ಚತುರ್ದ್ಧೈವ ನ ಚ ಪ್ರಾಗತಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೪೨.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದರೂ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ, ಸಂಭೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯದು.

ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಸ್ತದುದಯಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಿರ್ತ್ತಿಕಾರತಿಃ । ನಿಖಿಲಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಸ್ತತ್ರ ವೈವರ್ಣ್ಯಪ್ರಲಯೌ ವಿನಾ ।। ೩೪೨.

ಹೆಣ್ಣು ಮತ್ತು ಗಂಡಸಿನ ನಡುವೆ ಆ ಭಾವನೆ ಉದಯವಾದಾಗ, ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾತ್ವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ಬಣ್ಣ ಹೋದಂತೆಯೂ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋದಂತೆಯೂ ಅಲ್ಲದೆ.

ಧರ್ಮ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷೈಶ್ಚ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರ ಉಪಚೀಯತೇ । ಆಲಮ್ವನವಿಶೇಷೈಶ್ಚ ತದ್ವಿಶೇಷೈರ್ನ್ನಿರನ್ತರಃ ।। ೩೪೨.

ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷಗಳಿಂದ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಭಿನ್ನ ಆಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಾಙ್‌ನೇಪಥ್ಯಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಮ್ । ಹಾಸಶ್ಚತುರ್ವ್ವಿಧೋಽಲಕ್ಷಯದನ್ತಃ ಸ್ಮಿತ ಇತೀರಿತಃ ।। ೩೪೨.

ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ. ನಗುವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಸ್ಮಿತ, ಹಾಸ, ವಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಉಪಹಾಸ.

ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲಕ್ಷಿತದನ್ತಾಗ್ರಂ ಹಸಿತಂ ಫುಲ್ಲಲೋಚನಮ್ । ವಿಹಸಿತಂ ಸಸ್ವನಂ ಸ್ಯಾಜ್ಜಿಹ್ಮೋಪಹಸಿತನ್ತು ತತ್ ।। ೩೪೨.

ಹಲ್ಲಿನ ತುದಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುವ ನಗು ಸ್ಮಿತ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಹೂವಂತೆ ಅರಳಿದ ನಗು ಹಾಸ; ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಗುವುದು ವಿಹಾಸ; ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಅಥವಾ ವಕ್ರವಾಗಿ ನಗುವುದು ಉಪಹಾಸ.

ಸಶಬ್ದಂ ಪಾಪಹಸಿತಮಶಬ್ದಮತಿಹಾಸಿತಂ । ಯಶ್ಚಾಸೌ ಕರುಣೋ ನಾಮ ಸ ರಸಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವೇತ್ ।। ೩೪೨.

ಪಾಪ ನಗು ಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅತಿ ನಗು ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕರుణ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ.

ಧರ್ಮ್ಮೋಪಘಾತಜಶ್ಚಿತ್ತವಿಲಾಸಜನಿತಸ್ತಥಾ । ಶೋಕಃ ಶೋಕಾದ್ಭವೇತ್ ಸ್ಥಾಯೀಕಃ ಕ್ರೋಧಃ ಸ್ವೇದೋ ರೋಮಾಞ್ಚವೇಪಥುಃ ।। ೩೪೨.

ಧರ್ಮ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಟದಿಂದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ಭಾವನೆ, ಕೋಪ, ಬೆವರು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಙ್ಕನೇಪಥ್ಯವಾಕ್ಯೈಶ್ಚ ರೌದ್ರೋಽಪಿ ತ್ರಿವಿಧೋ ರಸಃ । ತಸ್ಯ ನಿರ್ವರ್ತ್ತಕಃ ಕ್ರೋಧಃ ಸ್ವೇದೋ ರೋಮಾಞ್ಚವೇಪಥುಃ ।। ೩೪೨.

ಅಂಗಸಂಖ್ಯೆ, ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮಾತುಗಳಿಂದ ರೌದ್ರ ಭಾವವೂ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಕೋಪ, ಜೊತೆಗೆ ಬೆವರು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಂಪನ.

ದಾನವೀರೋ ಧರ್ಮವೀರೋ ಯುದ್ಧವೀರ ಇತಿ ತ್ರಯಮ್ । ವೀರಸ್ತಸ್ಯ ಚ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಹೇತುರುತ್ಸಾಹ ಇಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ದಾನವೀರ, ಧರ್ಮವೀರ, ಯುದ್ಧವೀರ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳ ವೀರ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಇದರ ಕಾರಣ ಉತ್ಸಾಹವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆರಮ್ಭೇಷು ಭವೇದ್ಯತ್ರ ವೀರಮೇವಾನುವರ್ತ್ತತೇ । ಭಯಾನಕೋ ನಾಮ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ವರ್ತಕಂ ಭಯಂ ।। ೩೪೨.

ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ವೀರ ಭಾವನೆ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ವೀರ ಭಾವನೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಯಾನಕ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಭಯವೇ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಉದ್ವೇಜನಃ ಕ್ಷೋಭಣಶ್ಯ ವೀಭತ್ಸೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಉದ್ವೇಜನಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ಲುತ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಕ್ಷೋಭಣೋ ರುಧಿರಾದಿಭಿಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಬತ್ಸ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ: ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕಳವಳ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು. ಉದ್ವೇಗವು ಅಶುಚಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ, ಕಳವಳವು ರಕ್ತ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಜುಗುಪ್ಸಾರಮ್ಭಿಕಾ ತಸ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಂಶೋ ನಿವರ್ತ್ತತೇ । ಕಾವ್ಯಶೋಭಾಕರಾನ್ ಧರ್ಮ್ಮಾನಲಙ್ಕಾರಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೩೪೨.

ಅದರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜುಗುಪ್ಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾಗವು ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಶೋಭೆ ನೀಡುವ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.