ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತಾಪಸಾದೇಃ ಪ್ರಹಸನಂ ಪರಿಹಾಸಪರಂ ವಚಃ । ಮಾಯೇನ್ದ್ರಜಾಲಯುದ್ಧಾದಿಬಹುಲಾರಭಟೀ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೪೦.

ಪ್ರಹಸನ ಎಂಬುದು ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರ ಹಾಸ್ಯಭರಿತ ಮಾತುಗಳು; ಆರಭಟಿ ಶೈಲಿ ಮಾಯಾಜಾಲ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಙ್‌ಕ್ಷಿಪ್ತಕಾರಪಾತೌ ಚ ವಸ್ತೂತ್ಥಾಪನಮೇವ ಚ ।। ೩೪೦.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಕಾರಪಾತ ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಚೇಷ್ಟಾವಿಶೇಷಮಪ್ಯಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇ ಕರ್ಮ್ಮ ಚಾನಯೋಃ । ಶರೀರಾರಮ್ಭಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವ್ವೋಽವಲಾಶ್ರಯಃ ।। ೩೪೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅಂಗ ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳ ವಿಶೇಷ ಚಲನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ ಚಲನೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವು ಸಹಾಯಕ ಅಂಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಲೀಲಾ ವಿಲಾಸೋ ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿರ್ವಿಭ್ರಮಂ ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತಂ । ಮೋಟ್ಟಾಯಿತಂ ಕುಟ್ಟಮಿತಂ ವಿವ್ವೋಕೋ ಲಲಿತನ್ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಲೀಲೆ, ವಿಲಾಸ, ವೈವಿಧ್ಯ, ಗೊಂದಲ, ಕಿಲಕಿಂಚಿತ, ಮೊಟ್ಟಾಯಿತ, ಕುಟ್ಟಮಿತ, ವಿವ್ವೋಕ ಮತ್ತು ಲಲಿತ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿವೆ.

ವಿಕೃತಂ ಕ್ರೀಡ಼ಿತಂ ಕೇಲಿರಿತಿ ದ್ವಾದಶಧೈವ ಸಃ । ಲೀಲೇಷ್ಟಜನಚೇಷ್ಟಾನುಕರಣಂ ಸಂವೃತಕ್ಷಯೇ ।। ೩೪೧.

ವಿಕೃತ, ಕ್ರೂರ, ಕ್ರೀಡೆ—ಹೀಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಆಟವಾಡುವವರ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದೂ, ಕ್ರಿಯೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವಾಗ ಸೇರಿದೆ.

ವಿಶೇಷಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಲಾಸಃ ಸದ್ಭಿರಿಷ್ಯತೇ । ಹಸಿತಕ್ರನ್ದಿತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕರಃ ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತಂ ।। ೩೪೧.

ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ವಿಲಾಸವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಗುವು, ಅಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಿಶ್ರಣವೇ ಕಿಲಕಿಂಚಿತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಕಾರಃ ಕೋಪಿ ವಿವ್ವೋಕೋ ಲಲಿತಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯ್ಯತಃ । ಶಿರಃ ಪಾಣಿರುಪಃ ಪಾರ್ಶ್ವಙ್ಗಟಿರಙ್‌ಘ್ರಿರಿತಿ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೪೧.

ವಿಕಾರವೆಂದರೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಬದಲಾವಣೆ; ವಿವ್ವೋಕ ಮತ್ತು ಲಲಿತವು ಸೌಮ್ಯತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ತಲೆಯು, ಕೈ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ನಡು ಮತ್ತು ಕಾಲು—ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಙ್ಗನಿ ಭ್ರೂಲತಾದೀನಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಭಿಜಾನತೇ । ಅಡ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಯೋಃ ಕರ್ಮ್ಮ ಪ್ರಯಲಜನಿತಂ ವಿನಾ ।। ೩೪೧.

ಕೈ, ಕಣ್ಣು, ಭ್ರೂ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳು, ಅವುಗಳ ಉಪಾಂಗಗಳನ್ನು ಜನರು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ಈ ಅಂಗಗಳ ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕ್ಕಚಿನ್ಮುಖ್ಯನ್ತಿರಶ್ಚೀನಞ್ಚ ತತ್ ಕ್ಕಚಿಚ್ । ಆಕಮ್ಪಿತಂ ಕಮ್ಪಿತಞ್ಚ೧ ಧೂತಂ ವಿಧೂತಮೇವ ಚ ।। ೩೪೧.

ಯಾವುದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾದ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಬದಿಗೆ ವಾಲುತ್ತದೆ. ಕಂಪಿಸುವುದು, ನಡುಗುವುದು, ಅಲುಗುವುದು, ಬಲವಾಗಿ ಅಲುಗುವುದು ಇವುಗಳೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿವಾಹಿನಮಾಧೂತಮವಧೂತಮಥಾಚಿತಂ । ನಿಕುಞ್ಚಿತಂ ಪರವೃತ್ತಮುತ್‌ಕ್ಷಿಪ್ತಞ್ಚಾಪ್ಯಧೋಗತಮ್ ।। ೩೪೧.

ಸರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವುದು, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಲುಗುವುದು, ಬಲವಾಗಿ ಅಲುಗುವುದು, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವುದು; ಕುಗ್ಗಿಸುವುದು, ಬದಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು, ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವುದು ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಸುವುದೂ ಇದೆ.

ಲಲಿತಞ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಂ ಶಿರಃ । ಭ್ರೂಕರ್ಮ್ಮ ಸಪ್ತಧಾ ಜ್ಞೇಯಂ ಪಾತನಂ ಭ್ರೂಕುಟೀಮುಖಂ ।। ೩೪೧.

ಹೀಗೆ, ತಲೆಗೆ ಹದಿಮೂರು ವಿಧದ ಚಲನೆಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭ್ರೂಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಏಳು ರೀತಿಯದು: ಕೆಳಗೆ ಬಾಗುವುದು, ಕೋಪದಿಂದ ಭ್ರೂಕುಟಿ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳು.

ದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ರಿಧಾ ರಸಸ್ಥಾಯಿಸಞ್ಚಾರಿಪ್ರತಿಬನ್ಧನಾ । ಷಟ್‌ತ್ರಿಂಶದ್‌ಭೇದವಿಧುರಾ ರಸಜಾ ತತ್ರ ಚಾಷ್ಟಧಾ ।। ೩೪೧.

ನೋಟವು ಮೂರು ವಿಧ: ಸ್ಥಿರ ಭಾವ, ಚಲಿಸುವ ಭಾವ ಮತ್ತು ತಡೆಯಾದ ಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು. ಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಭಾವಪ್ರಕಟನೆಗಳು ಮೂವತ್ತಾರು ವಿಧ, ಮತ್ತು ಭಾವದಿಂದ ಬರುವವು ಎಂಟು ವಿಧ.

ನವಧಾ ತಾರಕಾಕರ್ಮ್ಮ ಭ್ರಮಣಞ್ಚಲನಾದಿಕಂ । ಷೋಢ಼ಾ ಚ ನಾಸಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ನಿಶ್ವಾಸೋ ನವದಾ ಮತಃ ।। ೩೪೧.

ಕಣ್ಣಿನ ಮಣಿ ಕ್ರಿಯೆ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ: ಸುತ್ತುವುದು, ಚಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ. ಮೂಗಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಹದಿನಾರು ವಿಧ, ಉಸಿರೆಳೆದುವುದು ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಷೋಢೌಷ್ಠಕರ್ಮ್ಮಕಂ ಪಾಪಂ ಸಪ್ತಧಾ ಚಿವುಕಕ್ರಿಯಾ । ಕಲುಷಾದಿಮುಖಂ ಷೋಢ಼ಾ ಗ್ರೀವಾ ನವವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೪೧.

ಒಠದ ಕ್ರಿಯೆ ಆರು ವಿಧ, ನಾಲಿಗೆಯ ಚಲನೆ ಏಳು ವಿಧ. ಮೂಖದಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧತೆ ಮೊದಲಾದವು ಆರು ವಿಧ, ಕುತ್ತಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಸಂಯುತಃ ಸಂಯುತಶ್ಚ ಭೂಮ್ನಾ ಹಸ್ತಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪತಾಕಸ್ತ್ರಿಪತಾಕಶ್ಚ ತಥಾ ವೈ ಕರ್ತ್ತರೀಮುಖಃ ।। ೩೪೧.

ಕೈಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಬಹುದು: ಬೇರ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮತ್ತು ಸೇರಿಸಿದಂತೆ, ಹಲವಾರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ. ಪತಾಕಾ, ತ್ರಿಪತಾಕಾ, ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿ ಮುಖವೂ ಇದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಚನ್ದ್ರೋತ್ಕರಾಲಶ್ಚ ಶುಕ್ತುಣ್ಡಸ್ತಥೈವ ಚ । ಮುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಶಿಖರಶ್ಚೈವ ಕಪಿತ್ಥಃ ಖೇಟಕಾಮುಖಃ ।। ೩೪೧.

ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಉತ್ಕರಾಳ, ಶುಕತುಂಡ, ಮುಷ್ಟಿ, ಶಿಖರ, ಕಪಿತ್ಥ, ಖೇಟಕಮುಖ ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಸೂಚ್ಯಾಸ್ಯಃ ಪದ್ಮಕೋಷೋ ಹಿ ಶಿರಾಃ ಸಮೃಗಶೀರ್ಷಕಾಃ । ಕಾಂಮೂಲಕಾಲಪದ್ಮೌ ಚ ಚತುರಭ್ರಮರೌ ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಸೂಚ್ಯಾಸ್ಯ, ಪದ್ಮಕೋಶ, ಶಿರಾ, ಮೃಗಶೀರ್ಷ; ಕಾಮ್ಮೂಲ, ಆಲಪದ್ಮ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಭ್ರಮರಗಳು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಹಂಸಾಸ್ಯಹಂಸಪಕ್ಷೌ ಚ ಸನ್ದಂಶಮುಕುಲೌ ತಥಾ । ಉರ್ಣನಾಭಸ್ತಾತ್ರಚೂಡಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಮೀ ।। ೩೪೧.

ಹಂಸಾಸ್ಯ, ಹಂಸಪಕ್ಷ, ಸಂಡಂಶ, ಮುಕುಲ; ಉರ್ಣನಾಭ, ತಾತ್ರಚೂಡ—ಇವು ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳು.

ಅಸಂಯುತಕರಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸಂಯುತಾಸ್ತು ತ್ರಯೋದಶ । ಅಞ್ಜಲಿಶ್ಚ ಕಪೋತಶ್ಚ ಕರ್ಕಟಃ ಸ್ವಸ್ತಿಕಸ್ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಇವುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಕೈಮುದ್ರೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸೇರಿಸಿದವುಗಳು ಹದಿಮೂರು: ಅಂಜಲಿ, ಕಪೋತ, ಕರ್ಕಟ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ.

ಕಟಕೋ ವರ್ದ್ಧಮಾನಶ್ಚಾಪ್ಯಸಙ್ಗೋ ನಿಷಧಸ್ತಥಾ । ದೋಲಃ ಪುಷ್ಪಪುಟಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಮಕರ ಏವ ಚ ।। ೩೪೧.

ಕಟಕ, ವರ್ಧಮಾನ, ಅಸಂಗ, ನಿಷಧ; ದೊಲ, ಪುಷ್ಪಪುಟ ಮತ್ತು ಮಕರ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಗಜದನ್ತೋ ವಹಿಸ್ತಮ್ಭೋ ವರ್ದ್ಧಮಾನೋಽಪರೇ ಕರಾಃ । ಉರಃ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಸ್ಯಾತ್ತು ಆಭುಗ್ನನರ್ತ್ತನಾದಿಕಮ್ ।। ೩೪೧.

ಗಜದಂತ, ವಹಿಸ್ತಂಭ, ವರ್ಧಮಾನ—ಇವು ಇನ್ನಿತರ ಕೈಮುದ್ರೆಗಳು. ಉರು (ಮೆಲುಕು) ಐದು ವಿಧ: ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೃತ್ಯಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ.

ಉದರನ್ದುರತಿಕ್ಷಾಮಂ ಖಣ್ಡಂ ಪೂರ್ಣಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾ । ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮ್ಮಾಣಿ ಜಙ್ಘಾಕರ್ಮ ಚ ಪಞ್ಚವಾ ।। ೩೪೧.

ಉದರವು ಮೂರು ವಿಧ: ಕುಸಿದಿರುವುದು, ಬಹಳ ಹಗುರಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ತುಂಬಿರುವುದು. ಪಾರ್ಶ್ವಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಐದು ವಿಧ, ಜಂಘೆಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಐದು ವಿಧ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಆಭಿಮುಖ್ಯನ್ನಯನ್ನರ್ಥಾನ್ವಿಜ್ಞೇಯೋಽಭಿನಯೋ ಬುಧೈಃ । ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಸಮ್ಭವಃ ಸತ್ತ್ವಾವಾಗಙ್ಗಾಹರಣಾಶ್ರಯಃ ।। ೩೪೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು: ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅಭಿನಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದು ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ: ಭಾವದಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ, ದೇಹದಿಂದ ಮತ್ತು ಅಳವಡಿಕೆಯಿಂದ.

ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ವಾಗಾರಮ್ಭೋ ವಾಚಿಕ ಆಙ್ಗಿಕಃ । ಶರೀರಾರಮ್ಭ ಆಹಾರ್ಯ್ಯೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾರಮ್ಭಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ।। ೩೪೨.

ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಭಿನಯವು ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯವು ಮಾತಿನಿಂದ, ಆಂಗಿಕ ಅಭಿನಯವು ದೇಹದ ಚಲನೆಯಿಂದ, ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯವು ಬುದ್ಧಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಸಾದಿವಿನಿಯೋಗೋಽಥ ಕಥ್ಯತೇ ಹ್ಯಭಿಮಾನತಃ । ತಮನ್ತರೇಣ ಸರ್ವ್ವೇಷಾಮಪಾರ್ಥೈವ ಸ್ವತನ್ತ್ರತಾ ।। ೩೪೨.

ಭಾವ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ.

ಸಮ್ಭೋಗೋ ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಶ್ಚ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಃ ಸ ಚತುರ್ವಿಧಃ । ಪೂರ್ವ್ವಾನುರಾಗಮಾನಾಖ್ಯಃ ಪ್ರವಾಸಕರುಣಾತ್ಮಕಃ ।। ೩೪೨.

ಸಂಭೋಗ ಮತ್ತು ವಿಪ್ರಲಂಭ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ ಇದೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಮೊದಲದು ಪೂರ್ವ ಅನುರಾಗ, ಎರಡದು ಮಾನ, ಮೂರನೆಯದು ಪ್ರಣಯ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖ.

ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಾಭಿದಾನೋ ಯಃ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರ ಉಪಚೀಯತೇ । ಆಲಮ್ವನವಿಶೇಷೈಶ್ಚ ತದ್ವಿಶೇಷೈರ್ನ್ನಿರನ್ತರಃ ।। ೩೪೨.

ವಿಪ್ರಲಂಭ ಎಂಬ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವನೆ, ವಿಭಿನ್ನ ಆಧಾರಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಏತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯತರಂ ಜಾಯಮಾನಸಮ್ಭೋಗಲಕ್ಷಣಮ್ । ವಿವರ್ತ್ತತೇ ಚತುರ್ದ್ಧೈವ ನ ಚ ಪ್ರಾಗತಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೪೨.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದರೂ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ, ಸಂಭೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯದು.

ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋಸ್ತದುದಯಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಿರ್ತ್ತಿಕಾರತಿಃ । ನಿಖಿಲಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಸ್ತತ್ರ ವೈವರ್ಣ್ಯಪ್ರಲಯೌ ವಿನಾ ।। ೩೪೨.

ಹೆಣ್ಣು ಮತ್ತು ಗಂಡಸಿನ ನಡುವೆ ಆ ಭಾವನೆ ಉದಯವಾದಾಗ, ಅದರ ಪೂರ್ಣತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾತ್ವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ಬಣ್ಣ ಹೋದಂತೆಯೂ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಹೋದಂತೆಯೂ ಅಲ್ಲದೆ.