ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತಸ್ಯ ಭೇದಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತೇ ಚ ರೀತಿವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ।। ೩೩೯.

ಇದಕ್ಕೆ ಮೂರು ವಿಭಜನೆಗಳಿವೆ—ಅವು ಶೈಲಿ, ನಡೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಪದ್ಧತಿ ಎಂಬುವುವು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಾಗ್ವಿದ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರತಿಜ್ಞನೇ ರೀತಿಃ ಸಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಾ । ಪಾಞ್ಚಲೀ ಗೌಡ಼ದೇಶೀಯಾ ವೈದರ್ಭೀ ಲಾಟಜಾ ತಥಾ ।। ೩೪೦.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಮಾತಿನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಶೈಲಿ ಕೂಡ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ—ಪಾಂಚಾಲಿ, ಗೌಡೀ, ವೈದರ್ಭಿ ಮತ್ತು ಲಾಟಿ ಎಂಬುವುವು.

ಉಪಚಾರಯುತಾ ಮೃದ್ವೀ ಪಾಞ್ಚಾಲೀ ಹ್ರಸ್ವವಿಗ್ರಹಾ । ಅನವಸ್ಥಿತಸನ್ದರ್ಭಾ ಗೌಡೀಯಾ ದೀರ್ಘವಿಗ್ರಹಾ ।। ೩೪೦.

ಪಾಂಚಾಲಿ ಶೈಲಿ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿವೆ; ಗೌಡೀ ಶೈಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರದೆ, ವಾಕ್ಯಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿವೆ.

ಉಪಚಾರೈರ್ನ್ನ ಬಹುಭಿರುಪಚಾರೈರ್ವಿವರ್ಜ್ಜಿತಾ । ನಾತಿಕೋಮಲಸನ್ದರ್ಭಾ ವೈದರ್ಭೀ ಮುಕ್ತವಿಂಗ್ರಹಾ ।। ೩೪೦.

ವೈದರ್ಭಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲ; ಅದರ ವಾಕ್ಯಗಳು ತುಂಬಾ ಮೃದುವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಹರಡಿವೆ.

ಲಾಜೀಯಾ ಸ್ಫುಜಸನ್ದರ್ಭಾ ನಾತಿವಿಸ್ಫುರವಿಗ್ರಾಹಾ । ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾಪಿ ಭೂಯೋಭಿರುಪಚಾರೈರುದಾಹೃತಾ ।। ೩೪೦.

ಲಾಟಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ವಾಕ್ಯಗಳು ಅತಿಯಾಗಿ ಜಟಿಲವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಹಳ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬಹುದು.

ಕ್ರಿಯಾಸ್ವವಿಷಮಾ ವೃತ್ತಿರ್ಭಾರತ್ಯಾರಭಟೀ ತಥಾ । ಕೌಶಿಕೀ ಸಾತ್ವತೀ ಚೈತಿ ಸಾ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ।। ೩೪೦.

ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನ ಇರುವಂತೆ ನಡೆಯಬೇಕು; ಭಾರತಿ, ಆರಭಟಿ, ಕೌಶಿಕಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವತಿ—ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ.

ವಾಕ್‌ಪ್ರಧಾನಾ ನರಪ್ರಾಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯುಕ್ತಾ ಪ್ರಾಕೃತೋಕ್ತಿತಾ । ಭರತೇನ ಪ್ರಣೀತತ್ವಾತ್ ಭಾರತೀ ರೀತಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೦.

ಭಾರತಿ ಶೈಲಿ ಮಾತಿಗೆ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುರುಷರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮಾತುಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ; ಭರತನು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಭಾರತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚತ್ವಾರ್ಯ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಭಾರತ್ಯಾ ವೀಥೀ ಪ್ರಹಸನನ್ತಥಾ । ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ ನಾಟಕಾದೇರ್ವ್ವೀಥ್ಯಙ್ಗಾಶ್ಚ ತ್ರಯೋದಶ ।। ೩೪೦.

ಭಾರತಿ ಶೈಲಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿವೆ: ವೀಥಿ, ಪ್ರಹಸನ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; ನಾಟಕದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳು, ವೀಥಿಯ ಹದಿಮೂರು ಅಂಗಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಉದ್‌ಘಾತಕಂ ತಥೈವ ಸ್ಯಾಲ್ಲಪಿತಂ ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ವಿತೀಯಕಮ್ । ಅಸತ್ಪ್ರಲಾಪೋ ವಾಕ್‌ಶ್ರೇಣೀ ನಾಂನಿಕಾ ವಿಪಣನ್ತಥಾ ।। ೩೪೦.

ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಉದ್ಘಾತಕ, ಎರಡನೆಯದು ಲಪಿತ, ಅಸತ್ಪ್ರಲಾಪ, ವಾಕ್ಶ್ರೇಣಿ, ನಾಮ್ನಿಕಾ ಮತ್ತು ವಿಪಣ.

ವ್ಯಾಹಾರಸ್ರಿಮತಞ್ಚೈವ ಛಲಾವಸ್ಕನ್ದಿತೇ ತಥಾ । ಗಣ್ಡೋಽಥ ಮೃದವಶ್ಚೈವ ತ್ರಯೋದಶಮಥಾಚಿತಮ್ ।। ೩೪೦.

ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಹಾರ, ಶ್ರೀಮತ, छलಾವಸ್ಕಂದಿತ, ಗಂಡ, ಮೃದು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯದು ಆಚಿತ ಎಂಬುವುವು ಸೇರಿವೆ.

ತಾಪಸಾದೇಃ ಪ್ರಹಸನಂ ಪರಿಹಾಸಪರಂ ವಚಃ । ಮಾಯೇನ್ದ್ರಜಾಲಯುದ್ಧಾದಿಬಹುಲಾರಭಟೀ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೪೦.

ಪ್ರಹಸನ ಎಂಬುದು ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರ ಹಾಸ್ಯಭರಿತ ಮಾತುಗಳು; ಆರಭಟಿ ಶೈಲಿ ಮಾಯಾಜಾಲ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಙ್‌ಕ್ಷಿಪ್ತಕಾರಪಾತೌ ಚ ವಸ್ತೂತ್ಥಾಪನಮೇವ ಚ ।। ೩೪೦.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಕಾರಪಾತ ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಚೇಷ್ಟಾವಿಶೇಷಮಪ್ಯಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇ ಕರ್ಮ್ಮ ಚಾನಯೋಃ । ಶರೀರಾರಮ್ಭಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವ್ವೋಽವಲಾಶ್ರಯಃ ।। ೩೪೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅಂಗ ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳ ವಿಶೇಷ ಚಲನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ ಚಲನೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವು ಸಹಾಯಕ ಅಂಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಲೀಲಾ ವಿಲಾಸೋ ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿರ್ವಿಭ್ರಮಂ ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತಂ । ಮೋಟ್ಟಾಯಿತಂ ಕುಟ್ಟಮಿತಂ ವಿವ್ವೋಕೋ ಲಲಿತನ್ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಲೀಲೆ, ವಿಲಾಸ, ವೈವಿಧ್ಯ, ಗೊಂದಲ, ಕಿಲಕಿಂಚಿತ, ಮೊಟ್ಟಾಯಿತ, ಕುಟ್ಟಮಿತ, ವಿವ್ವೋಕ ಮತ್ತು ಲಲಿತ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿವೆ.

ವಿಕೃತಂ ಕ್ರೀಡ಼ಿತಂ ಕೇಲಿರಿತಿ ದ್ವಾದಶಧೈವ ಸಃ । ಲೀಲೇಷ್ಟಜನಚೇಷ್ಟಾನುಕರಣಂ ಸಂವೃತಕ್ಷಯೇ ।। ೩೪೧.

ವಿಕೃತ, ಕ್ರೂರ, ಕ್ರೀಡೆ—ಹೀಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಆಟವಾಡುವವರ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದೂ, ಕ್ರಿಯೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವಾಗ ಸೇರಿದೆ.

ವಿಶೇಷಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಲಾಸಃ ಸದ್ಭಿರಿಷ್ಯತೇ । ಹಸಿತಕ್ರನ್ದಿತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕರಃ ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತಂ ।। ೩೪೧.

ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ವಿಲಾಸವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಗುವು, ಅಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಿಶ್ರಣವೇ ಕಿಲಕಿಂಚಿತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಕಾರಃ ಕೋಪಿ ವಿವ್ವೋಕೋ ಲಲಿತಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯ್ಯತಃ । ಶಿರಃ ಪಾಣಿರುಪಃ ಪಾರ್ಶ್ವಙ್ಗಟಿರಙ್‌ಘ್ರಿರಿತಿ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೪೧.

ವಿಕಾರವೆಂದರೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಬದಲಾವಣೆ; ವಿವ್ವೋಕ ಮತ್ತು ಲಲಿತವು ಸೌಮ್ಯತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ತಲೆಯು, ಕೈ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ನಡು ಮತ್ತು ಕಾಲು—ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಙ್ಗನಿ ಭ್ರೂಲತಾದೀನಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಭಿಜಾನತೇ । ಅಡ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಯೋಃ ಕರ್ಮ್ಮ ಪ್ರಯಲಜನಿತಂ ವಿನಾ ।। ೩೪೧.

ಕೈ, ಕಣ್ಣು, ಭ್ರೂ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳು, ಅವುಗಳ ಉಪಾಂಗಗಳನ್ನು ಜನರು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ಈ ಅಂಗಗಳ ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕ್ಕಚಿನ್ಮುಖ್ಯನ್ತಿರಶ್ಚೀನಞ್ಚ ತತ್ ಕ್ಕಚಿಚ್ । ಆಕಮ್ಪಿತಂ ಕಮ್ಪಿತಞ್ಚ೧ ಧೂತಂ ವಿಧೂತಮೇವ ಚ ।। ೩೪೧.

ಯಾವುದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾದ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಬದಿಗೆ ವಾಲುತ್ತದೆ. ಕಂಪಿಸುವುದು, ನಡುಗುವುದು, ಅಲುಗುವುದು, ಬಲವಾಗಿ ಅಲುಗುವುದು ಇವುಗಳೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪರಿವಾಹಿನಮಾಧೂತಮವಧೂತಮಥಾಚಿತಂ । ನಿಕುಞ್ಚಿತಂ ಪರವೃತ್ತಮುತ್‌ಕ್ಷಿಪ್ತಞ್ಚಾಪ್ಯಧೋಗತಮ್ ।। ೩೪೧.

ಸರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವುದು, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಲುಗುವುದು, ಬಲವಾಗಿ ಅಲುಗುವುದು, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವುದು; ಕುಗ್ಗಿಸುವುದು, ಬದಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು, ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವುದು ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಸುವುದೂ ಇದೆ.

ಲಲಿತಞ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಂ ಶಿರಃ । ಭ್ರೂಕರ್ಮ್ಮ ಸಪ್ತಧಾ ಜ್ಞೇಯಂ ಪಾತನಂ ಭ್ರೂಕುಟೀಮುಖಂ ।। ೩೪೧.

ಹೀಗೆ, ತಲೆಗೆ ಹದಿಮೂರು ವಿಧದ ಚಲನೆಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭ್ರೂಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಏಳು ರೀತಿಯದು: ಕೆಳಗೆ ಬಾಗುವುದು, ಕೋಪದಿಂದ ಭ್ರೂಕುಟಿ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳು.

ದೃಷ್ಟಿಸ್ತ್ರಿಧಾ ರಸಸ್ಥಾಯಿಸಞ್ಚಾರಿಪ್ರತಿಬನ್ಧನಾ । ಷಟ್‌ತ್ರಿಂಶದ್‌ಭೇದವಿಧುರಾ ರಸಜಾ ತತ್ರ ಚಾಷ್ಟಧಾ ।। ೩೪೧.

ನೋಟವು ಮೂರು ವಿಧ: ಸ್ಥಿರ ಭಾವ, ಚಲಿಸುವ ಭಾವ ಮತ್ತು ತಡೆಯಾದ ಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು. ಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಭಾವಪ್ರಕಟನೆಗಳು ಮೂವತ್ತಾರು ವಿಧ, ಮತ್ತು ಭಾವದಿಂದ ಬರುವವು ಎಂಟು ವಿಧ.

ನವಧಾ ತಾರಕಾಕರ್ಮ್ಮ ಭ್ರಮಣಞ್ಚಲನಾದಿಕಂ । ಷೋಢ಼ಾ ಚ ನಾಸಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾ ನಿಶ್ವಾಸೋ ನವದಾ ಮತಃ ।। ೩೪೧.

ಕಣ್ಣಿನ ಮಣಿ ಕ್ರಿಯೆ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ: ಸುತ್ತುವುದು, ಚಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ. ಮೂಗಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಹದಿನಾರು ವಿಧ, ಉಸಿರೆಳೆದುವುದು ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಷೋಢೌಷ್ಠಕರ್ಮ್ಮಕಂ ಪಾಪಂ ಸಪ್ತಧಾ ಚಿವುಕಕ್ರಿಯಾ । ಕಲುಷಾದಿಮುಖಂ ಷೋಢ಼ಾ ಗ್ರೀವಾ ನವವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೪೧.

ಒಠದ ಕ್ರಿಯೆ ಆರು ವಿಧ, ನಾಲಿಗೆಯ ಚಲನೆ ಏಳು ವಿಧ. ಮೂಖದಲ್ಲಿ ಅಶುದ್ಧತೆ ಮೊದಲಾದವು ಆರು ವಿಧ, ಕುತ್ತಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಎಂದು ನೆನಪಿಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಸಂಯುತಃ ಸಂಯುತಶ್ಚ ಭೂಮ್ನಾ ಹಸ್ತಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪತಾಕಸ್ತ್ರಿಪತಾಕಶ್ಚ ತಥಾ ವೈ ಕರ್ತ್ತರೀಮುಖಃ ।। ೩೪೧.

ಕೈಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಬಹುದು: ಬೇರ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಮತ್ತು ಸೇರಿಸಿದಂತೆ, ಹಲವಾರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ. ಪತಾಕಾ, ತ್ರಿಪತಾಕಾ, ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿ ಮುಖವೂ ಇದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಚನ್ದ್ರೋತ್ಕರಾಲಶ್ಚ ಶುಕ್ತುಣ್ಡಸ್ತಥೈವ ಚ । ಮುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಶಿಖರಶ್ಚೈವ ಕಪಿತ್ಥಃ ಖೇಟಕಾಮುಖಃ ।। ೩೪೧.

ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಉತ್ಕರಾಳ, ಶುಕತುಂಡ, ಮುಷ್ಟಿ, ಶಿಖರ, ಕಪಿತ್ಥ, ಖೇಟಕಮುಖ ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಸೂಚ್ಯಾಸ್ಯಃ ಪದ್ಮಕೋಷೋ ಹಿ ಶಿರಾಃ ಸಮೃಗಶೀರ್ಷಕಾಃ । ಕಾಂಮೂಲಕಾಲಪದ್ಮೌ ಚ ಚತುರಭ್ರಮರೌ ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಸೂಚ್ಯಾಸ್ಯ, ಪದ್ಮಕೋಶ, ಶಿರಾ, ಮೃಗಶೀರ್ಷ; ಕಾಮ್ಮೂಲ, ಆಲಪದ್ಮ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಭ್ರಮರಗಳು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಹಂಸಾಸ್ಯಹಂಸಪಕ್ಷೌ ಚ ಸನ್ದಂಶಮುಕುಲೌ ತಥಾ । ಉರ್ಣನಾಭಸ್ತಾತ್ರಚೂಡಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಮೀ ।। ೩೪೧.

ಹಂಸಾಸ್ಯ, ಹಂಸಪಕ್ಷ, ಸಂಡಂಶ, ಮುಕುಲ; ಉರ್ಣನಾಭ, ತಾತ್ರಚೂಡ—ಇವು ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳು.

ಅಸಂಯುತಕರಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸಂಯುತಾಸ್ತು ತ್ರಯೋದಶ । ಅಞ್ಜಲಿಶ್ಚ ಕಪೋತಶ್ಚ ಕರ್ಕಟಃ ಸ್ವಸ್ತಿಕಸ್ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಇವುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಕೈಮುದ್ರೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸೇರಿಸಿದವುಗಳು ಹದಿಮೂರು: ಅಂಜಲಿ, ಕಪೋತ, ಕರ್ಕಟ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ.