ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವಸ್ಯ ಭಾವೈರುದ್ವುದ್ಧಸಂಸ್ಕೃತೈಃ । ಮನೋವಾಗ್‌ಬುದ್ಧಿವಪುಷಾಂ ಸ್ಮೃತೀಚ್ಛಾದ್ವೇಷಯತ್ನತ ।। ೩೩೯.

ಆಧಾರ ವಿಭಾವಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದೇಹವು ನೆನಪು, ಆಸೆ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಆರಮ್ಭ ಏವ ವಿದುಷಾಮನುಭಾವ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಸ ಚಾನುಭೂಯತೇ ಚಾತ್ರ ಭವತ್ಯುತ ನಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಜ್ಞಾನಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವೇ ಅನುಭವ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಮನ ಆರಮ್ಭ ಉಚ್ಯತೇ । ದ್ವಿವಿಧಃ ಪೌರುಷಸ್ತ್ರೈಣ ಈಟ್ಟಶೋಽಪಿ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತಿ ।। ೩೩೯.

ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಮನೋಚಟುವಟಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮನುಷ್ಯನ ಮೂರು ಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಶೋಭಾ ವಿಲಾಸೋ ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಂ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಮೇವ ಚ । ಲಲಿತಞ್ಚ ತಥೌದಾರ್ಯ್ಯನ್ತೇಜೋಽಷ್ಟಾವಿತಿ ಪೌರುಷಾಃ ।। ೩೩೯.

ಶೋಭೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಮಧುರತೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಗಂಭೀರತೆ, ಚಪಲತೆ, ಉದಾರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ—ಈ ಎಂಟು ಪುರುಷ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ.

ನೀಚನಿನ್ದೋತ್ತಮಸ್ಪರ್ದ್ಧಾ ಶೌರ್ಯ್ಯಂ ದಾಕ್ಷಾದಿಕಾರಣಂ । ಮನೋಧರ್ಮ್ಮೇ ಭವೇಚ್ಛೋಭಾ ಶೋಭತೇ ಭವನಂ ಯಥಾ ।। ೩೩೯.

ಹೀನ, ನಿಂದಿತ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಶೌರ್ಯ, ಕುಶಲತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳು—ಮನಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಭೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಲುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾವೋ ಹಾವಶ್ಚ ಹೇಲಾ ಚ ಶೋಭಾ ಕಾನ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ । ದೀಪ್ತಿರ್ಮ್ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಶೌರ್ಯ್ಯೇ ಚ ಪ್ರಾಗಲೂಭ್ಯಂ ಸ್ಯಾದುದಾರತಾ ।। ೩೩೯.

ಭಾವನೆ, ಹಾವಭಾವ, ಆಟದ ವರ್ತನೆ, ಶೋಭೆ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರಕಾಶ, ಮಧುರತೆ, ಶೌರ್ಯ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉದಾರತೆ ಇವುಗಳಿವೆ.

ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಂ ಗಮ್ಭೀರತಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಿಭಾವಾ ದ್ವಾದಶೇರಿತಾಃ । ಭಾವೋ ವಿಲಾಸೋ ಹಾವಃ ಸ್ಯಾದ್ಭಾವಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಹರ್ಷಜಃ ।। ೩೩೯.

ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರತೆ ಮಹಿಳೆಯರ ವಿಭಾವಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವು ಹನ್ನೆರಡು. ಭಾವನೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಹಾವಭಾವ ಭಾವಗಳಾಗಿವೆ, ಕೆಲವು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ವಿಲಾಪೋ ದುಃಖವಚನಮನುಲಾಪೋಽಸಕೃದ್ವಚಃ । ಸಂಲಾಪ ಉಕ್ತಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಮಪಲಾಪೋಽನ್ಯಥಾವಚಃ ।। ೩೩೯.

ವಿಲಾಪವೆಂದರೆ ದುಃಖದ ಮಾತು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದು ಅನುಲಾಪ, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಸಂಲಾಪ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದ ಮಾತು ಅಪಲಾಪ.

ವಾರ್ತ್ತಾಪ್ರಯಾಣಂ ಸನ್ದೇಶೋ ನಿರ್ದೇಶಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ । ತತ್ತ್ವದೇಶೋಽತಿದೇಶೋಽಯಮಪದೇಶೋಽನ್ಯವರ್ಣನಮ್ ।। ೩೩೯.

ವಾರ್ತೆ, ಪ್ರಯಾಣ, ಸಂದೇಶ, ಸೂಚನೆ, ವಿವರ, ಸತ್ಯದ ಹೇಳಿಕೆ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಮಾತು—ಇವು ವಿವಿಧ ಮಾತಿನ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ.

ಉಪದೇಶಶ್ಚ ಶಿಕ್ಷಾವಾಕ್ ವ್ಯಾಜೋಕ್ತಿರ್ವ್ಯಪದೇಶಕಃ । ವೋಧಾಯ ಏಷ ವ್ಯಾಪಾರಃ ಸುಬುದ್ಧ್ಯಾರಮ್ಭ ಇಷ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಉಪದೇಶ, ಬೋಧನೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮಾತು, ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಸೂಚಿಸುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅರಿವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಮಗಳಾಗಿವೆ.

ತಸ್ಯ ಭೇದಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತೇ ಚ ರೀತಿವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ।। ೩೩೯.

ಇದಕ್ಕೆ ಮೂರು ವಿಭಜನೆಗಳಿವೆ—ಅವು ಶೈಲಿ, ನಡೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಪದ್ಧತಿ ಎಂಬುವುವು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಾಗ್ವಿದ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರತಿಜ್ಞನೇ ರೀತಿಃ ಸಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಾ । ಪಾಞ್ಚಲೀ ಗೌಡ಼ದೇಶೀಯಾ ವೈದರ್ಭೀ ಲಾಟಜಾ ತಥಾ ।। ೩೪೦.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಮಾತಿನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಶೈಲಿ ಕೂಡ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ—ಪಾಂಚಾಲಿ, ಗೌಡೀ, ವೈದರ್ಭಿ ಮತ್ತು ಲಾಟಿ ಎಂಬುವುವು.

ಉಪಚಾರಯುತಾ ಮೃದ್ವೀ ಪಾಞ್ಚಾಲೀ ಹ್ರಸ್ವವಿಗ್ರಹಾ । ಅನವಸ್ಥಿತಸನ್ದರ್ಭಾ ಗೌಡೀಯಾ ದೀರ್ಘವಿಗ್ರಹಾ ।। ೩೪೦.

ಪಾಂಚಾಲಿ ಶೈಲಿ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿವೆ; ಗೌಡೀ ಶೈಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರದೆ, ವಾಕ್ಯಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿವೆ.

ಉಪಚಾರೈರ್ನ್ನ ಬಹುಭಿರುಪಚಾರೈರ್ವಿವರ್ಜ್ಜಿತಾ । ನಾತಿಕೋಮಲಸನ್ದರ್ಭಾ ವೈದರ್ಭೀ ಮುಕ್ತವಿಂಗ್ರಹಾ ।। ೩೪೦.

ವೈದರ್ಭಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲ; ಅದರ ವಾಕ್ಯಗಳು ತುಂಬಾ ಮೃದುವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಹರಡಿವೆ.

ಲಾಜೀಯಾ ಸ್ಫುಜಸನ್ದರ್ಭಾ ನಾತಿವಿಸ್ಫುರವಿಗ್ರಾಹಾ । ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾಪಿ ಭೂಯೋಭಿರುಪಚಾರೈರುದಾಹೃತಾ ।। ೩೪೦.

ಲಾಟಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ವಾಕ್ಯಗಳು ಅತಿಯಾಗಿ ಜಟಿಲವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಹಳ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬಹುದು.

ಕ್ರಿಯಾಸ್ವವಿಷಮಾ ವೃತ್ತಿರ್ಭಾರತ್ಯಾರಭಟೀ ತಥಾ । ಕೌಶಿಕೀ ಸಾತ್ವತೀ ಚೈತಿ ಸಾ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ।। ೩೪೦.

ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನ ಇರುವಂತೆ ನಡೆಯಬೇಕು; ಭಾರತಿ, ಆರಭಟಿ, ಕೌಶಿಕಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವತಿ—ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ.

ವಾಕ್‌ಪ್ರಧಾನಾ ನರಪ್ರಾಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯುಕ್ತಾ ಪ್ರಾಕೃತೋಕ್ತಿತಾ । ಭರತೇನ ಪ್ರಣೀತತ್ವಾತ್ ಭಾರತೀ ರೀತಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೦.

ಭಾರತಿ ಶೈಲಿ ಮಾತಿಗೆ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುರುಷರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮಾತುಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ; ಭರತನು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಭಾರತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚತ್ವಾರ್ಯ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಭಾರತ್ಯಾ ವೀಥೀ ಪ್ರಹಸನನ್ತಥಾ । ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ ನಾಟಕಾದೇರ್ವ್ವೀಥ್ಯಙ್ಗಾಶ್ಚ ತ್ರಯೋದಶ ।। ೩೪೦.

ಭಾರತಿ ಶೈಲಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿವೆ: ವೀಥಿ, ಪ್ರಹಸನ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; ನಾಟಕದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳು, ವೀಥಿಯ ಹದಿಮೂರು ಅಂಗಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಉದ್‌ಘಾತಕಂ ತಥೈವ ಸ್ಯಾಲ್ಲಪಿತಂ ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ವಿತೀಯಕಮ್ । ಅಸತ್ಪ್ರಲಾಪೋ ವಾಕ್‌ಶ್ರೇಣೀ ನಾಂನಿಕಾ ವಿಪಣನ್ತಥಾ ।। ೩೪೦.

ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಉದ್ಘಾತಕ, ಎರಡನೆಯದು ಲಪಿತ, ಅಸತ್ಪ್ರಲಾಪ, ವಾಕ್ಶ್ರೇಣಿ, ನಾಮ್ನಿಕಾ ಮತ್ತು ವಿಪಣ.

ವ್ಯಾಹಾರಸ್ರಿಮತಞ್ಚೈವ ಛಲಾವಸ್ಕನ್ದಿತೇ ತಥಾ । ಗಣ್ಡೋಽಥ ಮೃದವಶ್ಚೈವ ತ್ರಯೋದಶಮಥಾಚಿತಮ್ ।। ೩೪೦.

ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಹಾರ, ಶ್ರೀಮತ, छलಾವಸ್ಕಂದಿತ, ಗಂಡ, ಮೃದು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯದು ಆಚಿತ ಎಂಬುವುವು ಸೇರಿವೆ.

ತಾಪಸಾದೇಃ ಪ್ರಹಸನಂ ಪರಿಹಾಸಪರಂ ವಚಃ । ಮಾಯೇನ್ದ್ರಜಾಲಯುದ್ಧಾದಿಬಹುಲಾರಭಟೀ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೪೦.

ಪ್ರಹಸನ ಎಂಬುದು ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರ ಹಾಸ್ಯಭರಿತ ಮಾತುಗಳು; ಆರಭಟಿ ಶೈಲಿ ಮಾಯಾಜಾಲ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಙ್‌ಕ್ಷಿಪ್ತಕಾರಪಾತೌ ಚ ವಸ್ತೂತ್ಥಾಪನಮೇವ ಚ ।। ೩೪೦.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಕಾರಪಾತ ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಚೇಷ್ಟಾವಿಶೇಷಮಪ್ಯಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೇ ಕರ್ಮ್ಮ ಚಾನಯೋಃ । ಶರೀರಾರಮ್ಭಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವ್ವೋಽವಲಾಶ್ರಯಃ ।। ೩೪೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅಂಗ ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳ ವಿಶೇಷ ಚಲನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶರೀರ ಚಲನೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವು ಸಹಾಯಕ ಅಂಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಲೀಲಾ ವಿಲಾಸೋ ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿರ್ವಿಭ್ರಮಂ ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತಂ । ಮೋಟ್ಟಾಯಿತಂ ಕುಟ್ಟಮಿತಂ ವಿವ್ವೋಕೋ ಲಲಿತನ್ತಥಾ ।। ೩೪೧.

ಲೀಲೆ, ವಿಲಾಸ, ವೈವಿಧ್ಯ, ಗೊಂದಲ, ಕಿಲಕಿಂಚಿತ, ಮೊಟ್ಟಾಯಿತ, ಕುಟ್ಟಮಿತ, ವಿವ್ವೋಕ ಮತ್ತು ಲಲಿತ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿವೆ.

ವಿಕೃತಂ ಕ್ರೀಡ಼ಿತಂ ಕೇಲಿರಿತಿ ದ್ವಾದಶಧೈವ ಸಃ । ಲೀಲೇಷ್ಟಜನಚೇಷ್ಟಾನುಕರಣಂ ಸಂವೃತಕ್ಷಯೇ ।। ೩೪೧.

ವಿಕೃತ, ಕ್ರೂರ, ಕ್ರೀಡೆ—ಹೀಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಆಟವಾಡುವವರ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವುದೂ, ಕ್ರಿಯೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿರುವಾಗ ಸೇರಿದೆ.

ವಿಶೇಷಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಲಾಸಃ ಸದ್ಭಿರಿಷ್ಯತೇ । ಹಸಿತಕ್ರನ್ದಿತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕರಃ ಕಿಲಕಿಞ್ಚಿತಂ ।। ೩೪೧.

ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ವಿಲಾಸವೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಗುವು, ಅಳುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮಿಶ್ರಣವೇ ಕಿಲಕಿಂಚಿತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಕಾರಃ ಕೋಪಿ ವಿವ್ವೋಕೋ ಲಲಿತಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯ್ಯತಃ । ಶಿರಃ ಪಾಣಿರುಪಃ ಪಾರ್ಶ್ವಙ್ಗಟಿರಙ್‌ಘ್ರಿರಿತಿ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೪೧.

ವಿಕಾರವೆಂದರೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಬದಲಾವಣೆ; ವಿವ್ವೋಕ ಮತ್ತು ಲಲಿತವು ಸೌಮ್ಯತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ತಲೆಯು, ಕೈ, ಪಾರ್ಶ್ವ, ನಡು ಮತ್ತು ಕಾಲು—ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಙ್ಗನಿ ಭ್ರೂಲತಾದೀನಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಭಿಜಾನತೇ । ಅಡ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಯೋಃ ಕರ್ಮ್ಮ ಪ್ರಯಲಜನಿತಂ ವಿನಾ ।। ೩೪೧.

ಕೈ, ಕಣ್ಣು, ಭ್ರೂ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳು, ಅವುಗಳ ಉಪಾಂಗಗಳನ್ನು ಜನರು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ, ಈ ಅಂಗಗಳ ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕ್ಕಚಿನ್ಮುಖ್ಯನ್ತಿರಶ್ಚೀನಞ್ಚ ತತ್ ಕ್ಕಚಿಚ್ । ಆಕಮ್ಪಿತಂ ಕಮ್ಪಿತಞ್ಚ೧ ಧೂತಂ ವಿಧೂತಮೇವ ಚ ।। ೩೪೧.

ಯಾವುದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಖ್ಯವಾದ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಬದಿಗೆ ವಾಲುತ್ತದೆ. ಕಂಪಿಸುವುದು, ನಡುಗುವುದು, ಅಲುಗುವುದು, ಬಲವಾಗಿ ಅಲುಗುವುದು ಇವುಗಳೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.