ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅನಿಬದ್ಧಪ್ರಲಾಪಾದಿರುನ್ಮಾದೋ ಮದನಾದಿಭಿಃ । ತತ್ವಜ್ಞಾನಾದಿನಾ ಚೇತಃಕಷಾಯೋಪರಮಃ ಶಮಃ ।। ೩೩೯.

ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾತು ಮತ್ತು ಇತರ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಉನ್ಮಾದ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ ದೂರವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಶಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕವಿಭಿರ್ಯೋಜನೀಯಾ ವೈ ಭಾವಾಃ ಕಾವ್ಯಾದಿಕೇ ರಸಾಃ । ವಿಭಾವ್ಯತೇ ಹಿ ರತ್ಯಾದಿರ್ಯತ್ರ ಯೇನ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಕವಿಗಳು ಬಳಸುವ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ರಸಗಳು, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಯಾವುದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆವೋ ಅದರಿಂದಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.

ವಿಭಾವೋ ನಾಮ ಸ ದ್ವೇಧಾಲಮ್ಬನೋದ್ದೀಪನಾತ್ಮಕಃ । ರತ್ಯಾದಿಭಾವವರ್ಗೋಽಯಂ ಯಮಾಜೀವ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಈದು 'ವಿಭಾವ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಉದೀಪನ. ಪ್ರೀತಿ ಮೊದಲಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಗುಂಪು ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವೋಽಸೌ ನಾಯಕಾದಿಭವಸ್ತಥಾ । ಧೀರೋದಾತ್ತೋ ಧೀರೋದ್ಧತಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೀರಲಲಿತಸ್ತಥಾ ।। ೩೩೯.

ಆಧಾರ ವಿಭಾವವೆಂದರೆ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದು. ನಾಯಕನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿರುತ್ತಾನೆ: ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ಉದಾತ್ತ, ಗರ್ವಿತ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಸೊಗಸಾದ, ಮತ್ತು ಶಾಂತ.

ಧೀರಪ್ರಶಾನ್ತ ಇತ್ಯೇವಂ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ನಾಯಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಅನುಕೂಲೋ ದಕ್ಷಇಣಶ್ಚ ಶಠೋ ಧೃಷ್ಟಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೩೯.

ಹೀಗಾಗಿ ನಾಯಕನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಅನುಕೂಲ, ಕುಶಲ, ಕುತಂತ್ರಿ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಚಟುವಟಿಕೆಗೈಯುವವನು.

ಪೀಠಮರ್ದ್ದೋ ವಿಟಶ್ಚೈವ ವಿದೂಷಕ ಇತಿ ತ್ರಯಃ । ಶ್ರೃಡ್ಗಾರೇ ನರ್ಮ್ಮಸಚಿವಾ ನಾಯಕಸ್ಯಾನುನಾಯಕಾ ।। ೩೩೯.

ಪೀಠಮರ್ಧ, ವಿಟ ಮತ್ತು ವಿದುಷಕ—ಈ ಮೂವರು ನಾಯಕನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ಗೆಳೆಯರು ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪೀಠಮರ್ದ್ದಃ ಸಮ್ಬಲಕಃ ಶ್ರೀಮಾಂಸ್ತದ್ವೇಶಜೋ ವಿಟಃ । ವಿದೂಷಕೋ ವೈಹಸಿಕಸ್ತ್ವಷ್ಟನಾಯಕನಾಯಿಕಾಃ ।। ೩೩೯.

ಪೀಠಮರ್ಧನು ಸಹಚರ, ವಿಟನು ಸ್ಪರ್ಧಿ, ವಿದುಷಕನು ಹಾಸ್ಯಮಯ. ಇವರು ಉಪನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಉಪನಾಯಿಕೆಯರು.

ಸ್ವಕೀಯಾ ಪರಕೀಯಾ ಚ ಪುನರ್ಭೂರಿತಿ ಕೌಶಿಕಾಃ । ಸಾಮಾನ್ಯಾ ನ ಪುನರ್ಭೂರಿರಿತ್ಯಾದ್ಯಾ ಬಹುಭೇದತಃ ।। ೩೩೯.

ನಾಯಿಕೆಯನ್ನು ತಾವುಗಳಾದವರು, ಪರರಾದವರು ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಿವಾಹವಾದವರು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಂಡಿತರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಿವಾಹವಾಗದವರು ಎಂದು ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ.

ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವಾಸ್ತೇ ಸಂಸ್ಕಾರೈರ್ವಿವಿಧೈಃ ಸ್ಥಿತೈಃ । ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವೇಷು ಭಾವಾನುದ್ದೀಪಯನ್ತಿ ಯೇ ।। ೩೩೯.

ಉದೀಪನ ವಿಭಾವಗಳು ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಆಧಾರ ವಿಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಚತುಃಷಷ್ಟಿಕಲಾ ದ್ವೇಧಾ ಕರ್ಮ್ಮಾದ್ಯೈರ್ಗೀತಿಕಾದಿಭಿಃ । ಕುಹಕಂ ಸ್ಮೃತಿರಪ್ಯೇಷಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ಹಾಸೋಪಹಾರಕಃ ।। ೩೩೯.

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಕಲೆಗಳು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ—ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಳು. ಅವುಗಳ ಚಾತುರ್ಯ ಮತ್ತು ನೆನಪು ಬಹುಪಾಲು ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವಸ್ಯ ಭಾವೈರುದ್ವುದ್ಧಸಂಸ್ಕೃತೈಃ । ಮನೋವಾಗ್‌ಬುದ್ಧಿವಪುಷಾಂ ಸ್ಮೃತೀಚ್ಛಾದ್ವೇಷಯತ್ನತ ।। ೩೩೯.

ಆಧಾರ ವಿಭಾವಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದೇಹವು ನೆನಪು, ಆಸೆ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಆರಮ್ಭ ಏವ ವಿದುಷಾಮನುಭಾವ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಸ ಚಾನುಭೂಯತೇ ಚಾತ್ರ ಭವತ್ಯುತ ನಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಜ್ಞಾನಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವೇ ಅನುಭವ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಮನ ಆರಮ್ಭ ಉಚ್ಯತೇ । ದ್ವಿವಿಧಃ ಪೌರುಷಸ್ತ್ರೈಣ ಈಟ್ಟಶೋಽಪಿ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತಿ ।। ೩೩೯.

ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಮನೋಚಟುವಟಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮನುಷ್ಯನ ಮೂರು ಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಶೋಭಾ ವಿಲಾಸೋ ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಂ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಮೇವ ಚ । ಲಲಿತಞ್ಚ ತಥೌದಾರ್ಯ್ಯನ್ತೇಜೋಽಷ್ಟಾವಿತಿ ಪೌರುಷಾಃ ।। ೩೩೯.

ಶೋಭೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಮಧುರತೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಗಂಭೀರತೆ, ಚಪಲತೆ, ಉದಾರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ—ಈ ಎಂಟು ಪುರುಷ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ.

ನೀಚನಿನ್ದೋತ್ತಮಸ್ಪರ್ದ್ಧಾ ಶೌರ್ಯ್ಯಂ ದಾಕ್ಷಾದಿಕಾರಣಂ । ಮನೋಧರ್ಮ್ಮೇ ಭವೇಚ್ಛೋಭಾ ಶೋಭತೇ ಭವನಂ ಯಥಾ ।। ೩೩೯.

ಹೀನ, ನಿಂದಿತ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಶೌರ್ಯ, ಕುಶಲತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳು—ಮನಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಭೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಲುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾವೋ ಹಾವಶ್ಚ ಹೇಲಾ ಚ ಶೋಭಾ ಕಾನ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ । ದೀಪ್ತಿರ್ಮ್ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಶೌರ್ಯ್ಯೇ ಚ ಪ್ರಾಗಲೂಭ್ಯಂ ಸ್ಯಾದುದಾರತಾ ।। ೩೩೯.

ಭಾವನೆ, ಹಾವಭಾವ, ಆಟದ ವರ್ತನೆ, ಶೋಭೆ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರಕಾಶ, ಮಧುರತೆ, ಶೌರ್ಯ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉದಾರತೆ ಇವುಗಳಿವೆ.

ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಂ ಗಮ್ಭೀರತಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಿಭಾವಾ ದ್ವಾದಶೇರಿತಾಃ । ಭಾವೋ ವಿಲಾಸೋ ಹಾವಃ ಸ್ಯಾದ್ಭಾವಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಹರ್ಷಜಃ ।। ೩೩೯.

ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರತೆ ಮಹಿಳೆಯರ ವಿಭಾವಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವು ಹನ್ನೆರಡು. ಭಾವನೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಹಾವಭಾವ ಭಾವಗಳಾಗಿವೆ, ಕೆಲವು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ವಿಲಾಪೋ ದುಃಖವಚನಮನುಲಾಪೋಽಸಕೃದ್ವಚಃ । ಸಂಲಾಪ ಉಕ್ತಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಮಪಲಾಪೋಽನ್ಯಥಾವಚಃ ।। ೩೩೯.

ವಿಲಾಪವೆಂದರೆ ದುಃಖದ ಮಾತು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದು ಅನುಲಾಪ, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಸಂಲಾಪ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದ ಮಾತು ಅಪಲಾಪ.

ವಾರ್ತ್ತಾಪ್ರಯಾಣಂ ಸನ್ದೇಶೋ ನಿರ್ದೇಶಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ । ತತ್ತ್ವದೇಶೋಽತಿದೇಶೋಽಯಮಪದೇಶೋಽನ್ಯವರ್ಣನಮ್ ।। ೩೩೯.

ವಾರ್ತೆ, ಪ್ರಯಾಣ, ಸಂದೇಶ, ಸೂಚನೆ, ವಿವರ, ಸತ್ಯದ ಹೇಳಿಕೆ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಮಾತು—ಇವು ವಿವಿಧ ಮಾತಿನ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ.

ಉಪದೇಶಶ್ಚ ಶಿಕ್ಷಾವಾಕ್ ವ್ಯಾಜೋಕ್ತಿರ್ವ್ಯಪದೇಶಕಃ । ವೋಧಾಯ ಏಷ ವ್ಯಾಪಾರಃ ಸುಬುದ್ಧ್ಯಾರಮ್ಭ ಇಷ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಉಪದೇಶ, ಬೋಧನೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮಾತು, ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಸೂಚಿಸುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅರಿವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಮಗಳಾಗಿವೆ.

ತಸ್ಯ ಭೇದಾಸ್ತ್ರಯಸ್ತೇ ಚ ರೀತಿವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ।। ೩೩೯.

ಇದಕ್ಕೆ ಮೂರು ವಿಭಜನೆಗಳಿವೆ—ಅವು ಶೈಲಿ, ನಡೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಪದ್ಧತಿ ಎಂಬುವುವು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಾಗ್ವಿದ್ಯಾಸಮ್ಪ್ರತಿಜ್ಞನೇ ರೀತಿಃ ಸಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಾ । ಪಾಞ್ಚಲೀ ಗೌಡ಼ದೇಶೀಯಾ ವೈದರ್ಭೀ ಲಾಟಜಾ ತಥಾ ।। ೩೪೦.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಮಾತಿನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಶೈಲಿ ಕೂಡ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ—ಪಾಂಚಾಲಿ, ಗೌಡೀ, ವೈದರ್ಭಿ ಮತ್ತು ಲಾಟಿ ಎಂಬುವುವು.

ಉಪಚಾರಯುತಾ ಮೃದ್ವೀ ಪಾಞ್ಚಾಲೀ ಹ್ರಸ್ವವಿಗ್ರಹಾ । ಅನವಸ್ಥಿತಸನ್ದರ್ಭಾ ಗೌಡೀಯಾ ದೀರ್ಘವಿಗ್ರಹಾ ।। ೩೪೦.

ಪಾಂಚಾಲಿ ಶೈಲಿ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿವೆ; ಗೌಡೀ ಶೈಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರದೆ, ವಾಕ್ಯಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿವೆ.

ಉಪಚಾರೈರ್ನ್ನ ಬಹುಭಿರುಪಚಾರೈರ್ವಿವರ್ಜ್ಜಿತಾ । ನಾತಿಕೋಮಲಸನ್ದರ್ಭಾ ವೈದರ್ಭೀ ಮುಕ್ತವಿಂಗ್ರಹಾ ।। ೩೪೦.

ವೈದರ್ಭಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲ; ಅದರ ವಾಕ್ಯಗಳು ತುಂಬಾ ಮೃದುವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಹರಡಿವೆ.

ಲಾಜೀಯಾ ಸ್ಫುಜಸನ್ದರ್ಭಾ ನಾತಿವಿಸ್ಫುರವಿಗ್ರಾಹಾ । ಪರಿತ್ಯಕ್ತಾಪಿ ಭೂಯೋಭಿರುಪಚಾರೈರುದಾಹೃತಾ ।। ೩೪೦.

ಲಾಟಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ವಾಕ್ಯಗಳು ಅತಿಯಾಗಿ ಜಟಿಲವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಹಳ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬಹುದು.

ಕ್ರಿಯಾಸ್ವವಿಷಮಾ ವೃತ್ತಿರ್ಭಾರತ್ಯಾರಭಟೀ ತಥಾ । ಕೌಶಿಕೀ ಸಾತ್ವತೀ ಚೈತಿ ಸಾ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ।। ೩೪೦.

ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನ ಇರುವಂತೆ ನಡೆಯಬೇಕು; ಭಾರತಿ, ಆರಭಟಿ, ಕೌಶಿಕಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವತಿ—ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ.

ವಾಕ್‌ಪ್ರಧಾನಾ ನರಪ್ರಾಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯುಕ್ತಾ ಪ್ರಾಕೃತೋಕ್ತಿತಾ । ಭರತೇನ ಪ್ರಣೀತತ್ವಾತ್ ಭಾರತೀ ರೀತಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೪೦.

ಭಾರತಿ ಶೈಲಿ ಮಾತಿಗೆ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುರುಷರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮಾತುಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ; ಭರತನು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಭಾರತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಚತ್ವಾರ್ಯ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಭಾರತ್ಯಾ ವೀಥೀ ಪ್ರಹಸನನ್ತಥಾ । ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ ನಾಟಕಾದೇರ್ವ್ವೀಥ್ಯಙ್ಗಾಶ್ಚ ತ್ರಯೋದಶ ।। ೩೪೦.

ಭಾರತಿ ಶೈಲಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿವೆ: ವೀಥಿ, ಪ್ರಹಸನ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ; ನಾಟಕದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳು, ವೀಥಿಯ ಹದಿಮೂರು ಅಂಗಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಉದ್‌ಘಾತಕಂ ತಥೈವ ಸ್ಯಾಲ್ಲಪಿತಂ ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ವಿತೀಯಕಮ್ । ಅಸತ್ಪ್ರಲಾಪೋ ವಾಕ್‌ಶ್ರೇಣೀ ನಾಂನಿಕಾ ವಿಪಣನ್ತಥಾ ।। ೩೪೦.

ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಉದ್ಘಾತಕ, ಎರಡನೆಯದು ಲಪಿತ, ಅಸತ್ಪ್ರಲಾಪ, ವಾಕ್ಶ್ರೇಣಿ, ನಾಮ್ನಿಕಾ ಮತ್ತು ವಿಪಣ.