ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಕ್ರಿಯಾತಿಶಯಜನ್ಮಾನ್ತಃಶರೀರೋತ್ಥಕ್ಲಮಃ ಶ್ರಮಃ । ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಾದಿಕ್ರಿಯಾದ್ವೇಷಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದಣಿವು ಬರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಶ್ರಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಲಸ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಇದನ್ನು ಆಲಸ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ದೈನ್ಯಂ ಸತ್ತ್ವಾದಪಭ್ರಂಶಶ್ಚಿನ್ತಾರ್ಥಪರಿಭಾವನಂ । ಇತಿಕರ್ತ್ತವ್ಯತೋಪಾಯಾದರ್ಶನಂ ಮೋಹ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ದೈನ್ಯ ಎಂದರೆ ಚೈತನ್ಯ ಕುಗ್ಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ. ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದನ್ನು ಮೋಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಮೃತಿಃ ಸ್ಯಾದನುಭೂತಸ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ಪ್ರತಿವಿಮ್ಬನಂ । ಮತಿರರ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೋಪನಾಯಿತಃ ।। ೩೩೯.

ಅನುಭವಿಸಿದ ವಸ್ತುವಿನ ನೆನಪು ಸ್ಮೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುವಿನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಗ್ರಹಿಸುವುದನ್ನು ಮತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವ್ರೀಡಾನುರಾಗಾದಿಭವಃ ಸಙ್ಕೋಚಃ ಕೋಪಿ ಚೇತಸಃ । ಭವೇಚ್ಚಪಲತಾಽಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಹರ್ಷಶ್ಚಿತ್ತಪ್ರಸನ್ನತಾ ।। ೩೩೯.

ಲಜ್ಜೆ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು ಸಂಕೋಚ. ಚಂಚಲತೆ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು; ಸಂತೋಷ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುವುದು.

ಆವೇಶಶ್ಚ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ಶಯೋ ವೈಧುರ್ಯ್ಯಮಾತ್ಮನಃ । ಕರ್ತ್ತವ್ಯೇ ಪ್ರತಿಭಾಭ್ರಂಶೋ ಜಡ಼ತೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಆವೇಶ, ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ—allವು ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿಯ ರೂಪಗಳು. ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಕಳೆದುಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ಜರತ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತೇರುಪಚಿತಃ ಸಮ್ಪದಾಭ್ಯುದಯೋ ಧೃತಿಃ । ಗರ್ವ್ವಃ ಪರೇಷ್ವವಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನ್ಯುತ್ಕರ್ಷಭಾವಾನಾ ।। ೩೩೯.

ಇಷ್ಟವಾದದ್ದನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿ ಆಗುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಧೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇತರರಿಗಿಂತ ತಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂಬ ಭಾವನೆ ಗರ್ವ.

ಭವೇದ್ವಿಷಾದೋ ದೈವಾದೇರ್ವಿಘಾತೋಽಭೀಷ್ಟವಸ್ತುನಿ । ಔಸ್ಸುಕ್ಯಮೀಷ್ಸಿತಾಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವಾಞ್ಛಯಾ ತರಲಾ ಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೩೩೯.

ದೈವ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಡಚಣೆಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟ ವಸ್ತು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ವಿಷಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಬಯಸಿದದ್ದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಉಂಟಾಗುವ ಆತುರ ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಆಸುಕ್ತಿಯು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಚಿತ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಪಸ್ಮಾರೋಽಚಲಾ ಸ್ಥಿತಿಃ । ಯುದ್‌ಧೇ ಬಾಧಾದಿಭೀಸ್ತ್ರಾಸೋ ವೀಪ್ಸಾ ಚಿತ್ತಚಮತ್ಕೃತಿಃ ।। ೩೩೯.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅಪಸ್ಮಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ. ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ವೀಪ್ಸಾ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಶ್ಚರ್ಯ.

ಕ್ರೋಧಸ್ಯಾಪ್ರಶಮೋಽಮರ್ಷಃ ಪ್ರಬೋಧಶ್ತೇಚನೋದಯಃ । ಅವಹಿತ್ಥಂ ಭವೇದ್‌ಗುಪ್ತಿರಿಙ್ಗಿತಾಕಾರಗೋಚರಾ ।। ೩೩೯.

ಕೋಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಅಮರ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ತೀವ್ರ ಎಚ್ಚರತೆ ಪ್ರಬೋಧ. ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇಡುವುದನ್ನು ಅವಹಿತ್ಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಸಂಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಮುಖಭಾವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ರೋಷತೋ ಗುರುವಾಗ್ದಣ್ಡಪಾರುಷ್ಯಂ ವಿದುರುಗ್ರತಾಂ । ಊಹೋ ವಿತರ್ಕಃ ಸ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿರ್ಮನೋವಪುರವಗ್ರಹಃ ।। ೩೩೯.

ಗುರುವಿನ ಕೋಪದಿಂದ ಬರುವ ಕಠಿಣ ಮಾತು ಉಗ್ರತೆ. ಊಹ ಎಂದರೆ ಊಹೆ, ವಿತರ್ಕ ಎಂದರೆ ತರ್ಕ; ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೇಹಕ್ಕೆ ಬಾಧೆ ಆಗುವುದು ರೋಗ.

ಅನಿಬದ್ಧಪ್ರಲಾಪಾದಿರುನ್ಮಾದೋ ಮದನಾದಿಭಿಃ । ತತ್ವಜ್ಞಾನಾದಿನಾ ಚೇತಃಕಷಾಯೋಪರಮಃ ಶಮಃ ।। ೩೩೯.

ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾತು ಮತ್ತು ಇತರ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಉನ್ಮಾದ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ ದೂರವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಶಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕವಿಭಿರ್ಯೋಜನೀಯಾ ವೈ ಭಾವಾಃ ಕಾವ್ಯಾದಿಕೇ ರಸಾಃ । ವಿಭಾವ್ಯತೇ ಹಿ ರತ್ಯಾದಿರ್ಯತ್ರ ಯೇನ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಕವಿಗಳು ಬಳಸುವ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ರಸಗಳು, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಯಾವುದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆವೋ ಅದರಿಂದಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.

ವಿಭಾವೋ ನಾಮ ಸ ದ್ವೇಧಾಲಮ್ಬನೋದ್ದೀಪನಾತ್ಮಕಃ । ರತ್ಯಾದಿಭಾವವರ್ಗೋಽಯಂ ಯಮಾಜೀವ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಈದು 'ವಿಭಾವ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಉದೀಪನ. ಪ್ರೀತಿ ಮೊದಲಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಗುಂಪು ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವೋಽಸೌ ನಾಯಕಾದಿಭವಸ್ತಥಾ । ಧೀರೋದಾತ್ತೋ ಧೀರೋದ್ಧತಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೀರಲಲಿತಸ್ತಥಾ ।। ೩೩೯.

ಆಧಾರ ವಿಭಾವವೆಂದರೆ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದು. ನಾಯಕನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿರುತ್ತಾನೆ: ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ಉದಾತ್ತ, ಗರ್ವಿತ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಸೊಗಸಾದ, ಮತ್ತು ಶಾಂತ.

ಧೀರಪ್ರಶಾನ್ತ ಇತ್ಯೇವಂ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ನಾಯಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಅನುಕೂಲೋ ದಕ್ಷಇಣಶ್ಚ ಶಠೋ ಧೃಷ್ಟಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೩೯.

ಹೀಗಾಗಿ ನಾಯಕನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಅನುಕೂಲ, ಕುಶಲ, ಕುತಂತ್ರಿ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಚಟುವಟಿಕೆಗೈಯುವವನು.

ಪೀಠಮರ್ದ್ದೋ ವಿಟಶ್ಚೈವ ವಿದೂಷಕ ಇತಿ ತ್ರಯಃ । ಶ್ರೃಡ್ಗಾರೇ ನರ್ಮ್ಮಸಚಿವಾ ನಾಯಕಸ್ಯಾನುನಾಯಕಾ ।। ೩೩೯.

ಪೀಠಮರ್ಧ, ವಿಟ ಮತ್ತು ವಿದುಷಕ—ಈ ಮೂವರು ನಾಯಕನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ಗೆಳೆಯರು ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪೀಠಮರ್ದ್ದಃ ಸಮ್ಬಲಕಃ ಶ್ರೀಮಾಂಸ್ತದ್ವೇಶಜೋ ವಿಟಃ । ವಿದೂಷಕೋ ವೈಹಸಿಕಸ್ತ್ವಷ್ಟನಾಯಕನಾಯಿಕಾಃ ।। ೩೩೯.

ಪೀಠಮರ್ಧನು ಸಹಚರ, ವಿಟನು ಸ್ಪರ್ಧಿ, ವಿದುಷಕನು ಹಾಸ್ಯಮಯ. ಇವರು ಉಪನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಉಪನಾಯಿಕೆಯರು.

ಸ್ವಕೀಯಾ ಪರಕೀಯಾ ಚ ಪುನರ್ಭೂರಿತಿ ಕೌಶಿಕಾಃ । ಸಾಮಾನ್ಯಾ ನ ಪುನರ್ಭೂರಿರಿತ್ಯಾದ್ಯಾ ಬಹುಭೇದತಃ ।। ೩೩೯.

ನಾಯಿಕೆಯನ್ನು ತಾವುಗಳಾದವರು, ಪರರಾದವರು ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಿವಾಹವಾದವರು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಂಡಿತರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಿವಾಹವಾಗದವರು ಎಂದು ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ.

ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವಾಸ್ತೇ ಸಂಸ್ಕಾರೈರ್ವಿವಿಧೈಃ ಸ್ಥಿತೈಃ । ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವೇಷು ಭಾವಾನುದ್ದೀಪಯನ್ತಿ ಯೇ ।। ೩೩೯.

ಉದೀಪನ ವಿಭಾವಗಳು ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಆಧಾರ ವಿಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಚತುಃಷಷ್ಟಿಕಲಾ ದ್ವೇಧಾ ಕರ್ಮ್ಮಾದ್ಯೈರ್ಗೀತಿಕಾದಿಭಿಃ । ಕುಹಕಂ ಸ್ಮೃತಿರಪ್ಯೇಷಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ಹಾಸೋಪಹಾರಕಃ ।। ೩೩೯.

ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಕಲೆಗಳು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ—ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಳು. ಅವುಗಳ ಚಾತುರ್ಯ ಮತ್ತು ನೆನಪು ಬಹುಪಾಲು ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವಸ್ಯ ಭಾವೈರುದ್ವುದ್ಧಸಂಸ್ಕೃತೈಃ । ಮನೋವಾಗ್‌ಬುದ್ಧಿವಪುಷಾಂ ಸ್ಮೃತೀಚ್ಛಾದ್ವೇಷಯತ್ನತ ।। ೩೩೯.

ಆಧಾರ ವಿಭಾವಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದೇಹವು ನೆನಪು, ಆಸೆ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಆರಮ್ಭ ಏವ ವಿದುಷಾಮನುಭಾವ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಸ ಚಾನುಭೂಯತೇ ಚಾತ್ರ ಭವತ್ಯುತ ನಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಜ್ಞಾನಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವೇ ಅನುಭವ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಭೂಯಿಷ್ಠೋ ಮನ ಆರಮ್ಭ ಉಚ್ಯತೇ । ದ್ವಿವಿಧಃ ಪೌರುಷಸ್ತ್ರೈಣ ಈಟ್ಟಶೋಽಪಿ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತಿ ।। ೩೩೯.

ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಮನೋಚಟುವಟಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮನುಷ್ಯನ ಮೂರು ಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಶೋಭಾ ವಿಲಾಸೋ ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಂ ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಂ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯ್ಯಮೇವ ಚ । ಲಲಿತಞ್ಚ ತಥೌದಾರ್ಯ್ಯನ್ತೇಜೋಽಷ್ಟಾವಿತಿ ಪೌರುಷಾಃ ।। ೩೩೯.

ಶೋಭೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ, ಮಧುರತೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಗಂಭೀರತೆ, ಚಪಲತೆ, ಉದಾರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ—ಈ ಎಂಟು ಪುರುಷ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ.

ನೀಚನಿನ್ದೋತ್ತಮಸ್ಪರ್ದ್ಧಾ ಶೌರ್ಯ್ಯಂ ದಾಕ್ಷಾದಿಕಾರಣಂ । ಮನೋಧರ್ಮ್ಮೇ ಭವೇಚ್ಛೋಭಾ ಶೋಭತೇ ಭವನಂ ಯಥಾ ।। ೩೩೯.

ಹೀನ, ನಿಂದಿತ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಶೌರ್ಯ, ಕುಶಲತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳು—ಮನಸ್ಸಿನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಭೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಲುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾವೋ ಹಾವಶ್ಚ ಹೇಲಾ ಚ ಶೋಭಾ ಕಾನ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ । ದೀಪ್ತಿರ್ಮ್ಮಾಧುರ್ಯ್ಯಶೌರ್ಯ್ಯೇ ಚ ಪ್ರಾಗಲೂಭ್ಯಂ ಸ್ಯಾದುದಾರತಾ ।। ೩೩೯.

ಭಾವನೆ, ಹಾವಭಾವ, ಆಟದ ವರ್ತನೆ, ಶೋಭೆ, ಆಕರ್ಷಣೆ, ಪ್ರಕಾಶ, ಮಧುರತೆ, ಶೌರ್ಯ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉದಾರತೆ ಇವುಗಳಿವೆ.

ಸ್ಥೈರ್ಯ್ಯಂ ಗಮ್ಭೀರತಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಿಭಾವಾ ದ್ವಾದಶೇರಿತಾಃ । ಭಾವೋ ವಿಲಾಸೋ ಹಾವಃ ಸ್ಯಾದ್ಭಾವಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚ ಹರ್ಷಜಃ ।। ೩೩೯.

ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರತೆ ಮಹಿಳೆಯರ ವಿಭಾವಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವು ಹನ್ನೆರಡು. ಭಾವನೆ, ಲಾಲಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಹಾವಭಾವ ಭಾವಗಳಾಗಿವೆ, ಕೆಲವು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ವಿಲಾಪೋ ದುಃಖವಚನಮನುಲಾಪೋಽಸಕೃದ್ವಚಃ । ಸಂಲಾಪ ಉಕ್ತಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಮಪಲಾಪೋಽನ್ಯಥಾವಚಃ ।। ೩೩೯.

ವಿಲಾಪವೆಂದರೆ ದುಃಖದ ಮಾತು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದು ಅನುಲಾಪ, ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಸಂಲಾಪ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದ ಮಾತು ಅಪಲಾಪ.

ವಾರ್ತ್ತಾಪ್ರಯಾಣಂ ಸನ್ದೇಶೋ ನಿರ್ದೇಶಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ । ತತ್ತ್ವದೇಶೋಽತಿದೇಶೋಽಯಮಪದೇಶೋಽನ್ಯವರ್ಣನಮ್ ।। ೩೩೯.

ವಾರ್ತೆ, ಪ್ರಯಾಣ, ಸಂದೇಶ, ಸೂಚನೆ, ವಿವರ, ಸತ್ಯದ ಹೇಳಿಕೆ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಮಾತು—ಇವು ವಿವಿಧ ಮಾತಿನ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ.