ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಹರ್ವಾದಿಭಿಶ್ಚ ಮನಸೋ ವಿಕಾಶೋ ಹಾಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಚಿತ್ರಾದಿದರ್ಶನಾಚ್ಚೇತೋವೈಕ್ಲವ್ಯಂ ಬ್ರುವತೇ ಭಯಮ್ ।। ೩೩೯.

ಹರ್ಷAdiಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದು ಹಾಸ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಚಿತ್ರವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುವುದು ಭಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಜುಗುಪ್ಸಾ ಚ ಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ನಿನ್ದಾ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯವಾಹಿನಾಂ । ವಿಸ್ಮಯೋಽತಿಶಯೇನಾರ್ಥದರ್ಶನಾಚ್ಚಿತ್ತವಿಸ್ತೃತಿಃ ।। ೩೩೯.

ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ತಿರಸ್ಕಾರವು ಜುಗುಪ್ಸೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪಯಶಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಂದೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದ್ಭುತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟೌ ಸ್ತಮ್ಭಾದಯಃ ಸತ್ತ್ವಾದ್ರಜಸಸ್ತಮಸಃ ಪರಮ್ । ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚೇಷ್ಟಾಪ್ರತೀಘಾತೋ ಭಯರಾಗಾದ್ಯುಪಾಹಿತಃ ।। ೩೩೯.

ಸ್ಥಂಭAdi ಎಂಟು ಭಾವಗಳು ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್‍ನ ಪಾರವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥಂಭವು ಕ್ರಿಯೆಯ ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ, ಅದು ಭಯ ಅಥವಾ ರಾಗAdiಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರಮರಾಗಾದ್ಯುಪೇತಾನ್ತಃಕ್ಷೋಭಜನ್ಮ ವಪುರ್ಜ್ಜಲಂ । ಸ್ವೇದೋ ಹರ್ಷಾದಿಭಿರ್ದ್ದೇಹೋಚ್ಛಾಸಾಽನ್ತಃಪುಲಕೋದ್‌ಗಮಃ ।। ೩೩೯.

ಶ್ರಮ, ರಾಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವಗಳಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ತೇವತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಬೆವರು ಬರುತ್ತದೆ, ಆಳವಾದ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ರೋಮಾಂಚನವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹರ್ಷಾದಿಜನ್ಮವಾಕ್ಸಙ್ಗಃ ಸ್ವರಭೇದೋ ಭಯಾದಿಭಿಃ । ಮನೋವೈಕ್ಲವ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಶೋಕಮಿಷ್ಟಕ್ಷಯಾದಿಭಿಃ ।। ೩೩೯.

ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮಾತು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಭಯದಿಂದ ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದುಃಖ ಬಂದಾಗ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟವಾದದ್ದು ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರೋಧಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣಪ್ರಬೋಧಶ್ಚ ಪ್ರತಿಕೂ ಲಾನುಕಾರಿಣಿ । ಪುರುಷಾರ್ಥಸಮಾಪ್ತ್ಯಾರ್ಥೋ ಯಃ ಸ ಉತ್ಸಾಹ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಕೋಪ ಬಂದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತದೆ, ಎದುರಾಳಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವನ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಸಾಹವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭಭವೋತ್ತಮ್ಭೋ ವೇಪಥುಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ವೈವರ್ಣ್ಯಞ್ಚ ವಿಚಷಾದಾದಿಜನ್ಮಾ ಕಾನ್ತಿವಿಪರ್ಯ್ಯಯಃ ।। ೩೩೯.

ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ದೇಹದ ಕಂಪನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ವೇಪಥು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮುಖದ ವರ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಇದನ್ನು ವಿಕಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದುಃಖಾನನ್ದಾದಿಜನ್ನೇತ್ರಜಲಮಶ್ರು ಚ ವಿಶ್ರುತಮ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಸ್ತಮಯಃ ಪ್ರಲಯೋ ಲಙ್ಘನಾದಿಭಿಃ ।। ೩೩೯.

ದುಃಖ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಿಲ್ಲುವುದು, ಅಚೇತನವಾಗುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಲಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವೈರಾಗ್ಯಾದಿರ್ಮ್ಮನಃ ಖೇದೋ ನಿರ್ವೇದ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ಮನಃ ಪೀಡ಼ದಿಜನ್ಮಾ ಚ ಸಾದೋ ಗ್ಲಾನಿಃ ಶರೀರಗಾ ।। ೩೩೯.

ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದಣಿವು ಬರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ನಿರ್ವೇದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೋವು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಗ್ಲಾನಿ ಉಂಟಾಗುವುದು.

ಶಙ್ಕಾನಿಷ್ಟಾಗಮೋತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಾ ಸ್ಯಾದಸೂಯಾ ಚ ಮತ್ಸರಃ । ಮದಿರಾದ್ಯುಪಯೋಗೋತ್ಥಂ ಮನಃ ಸಂಮೋಹನಂ ಮದಃ ।। ೩೩೯.

ಶಂಕೆ, ಕೆಟ್ಟದು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಊಹೆ—allವು ಸಂಶಯದ ರೂಪಗಳು; ಅಸೂಯೆ ಎಂದರೆ ಮತ್ಸರ. ಮಾದಕಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೋಹವನ್ನು ಮದ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕ್ರಿಯಾತಿಶಯಜನ್ಮಾನ್ತಃಶರೀರೋತ್ಥಕ್ಲಮಃ ಶ್ರಮಃ । ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಾದಿಕ್ರಿಯಾದ್ವೇಷಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದಣಿವು ಬರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಶ್ರಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಲಸ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಇದನ್ನು ಆಲಸ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ದೈನ್ಯಂ ಸತ್ತ್ವಾದಪಭ್ರಂಶಶ್ಚಿನ್ತಾರ್ಥಪರಿಭಾವನಂ । ಇತಿಕರ್ತ್ತವ್ಯತೋಪಾಯಾದರ್ಶನಂ ಮೋಹ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ದೈನ್ಯ ಎಂದರೆ ಚೈತನ್ಯ ಕುಗ್ಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ. ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದನ್ನು ಮೋಹ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಮೃತಿಃ ಸ್ಯಾದನುಭೂತಸ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ಪ್ರತಿವಿಮ್ಬನಂ । ಮತಿರರ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೋಪನಾಯಿತಃ ।। ೩೩೯.

ಅನುಭವಿಸಿದ ವಸ್ತುವಿನ ನೆನಪು ಸ್ಮೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಸ್ತುವಿನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಗ್ರಹಿಸುವುದನ್ನು ಮತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವ್ರೀಡಾನುರಾಗಾದಿಭವಃ ಸಙ್ಕೋಚಃ ಕೋಪಿ ಚೇತಸಃ । ಭವೇಚ್ಚಪಲತಾಽಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಹರ್ಷಶ್ಚಿತ್ತಪ್ರಸನ್ನತಾ ।। ೩೩೯.

ಲಜ್ಜೆ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುವುದು ಸಂಕೋಚ. ಚಂಚಲತೆ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು; ಸಂತೋಷ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುವುದು.

ಆವೇಶಶ್ಚ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ಶಯೋ ವೈಧುರ್ಯ್ಯಮಾತ್ಮನಃ । ಕರ್ತ್ತವ್ಯೇ ಪ್ರತಿಭಾಭ್ರಂಶೋ ಜಡ಼ತೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಆವೇಶ, ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ—allವು ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿಯ ರೂಪಗಳು. ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ವಿವೇಕ ಕಳೆದುಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ಜರತ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತೇರುಪಚಿತಃ ಸಮ್ಪದಾಭ್ಯುದಯೋ ಧೃತಿಃ । ಗರ್ವ್ವಃ ಪರೇಷ್ವವಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನ್ಯುತ್ಕರ್ಷಭಾವಾನಾ ।। ೩೩೯.

ಇಷ್ಟವಾದದ್ದನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿ ಆಗುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಧೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇತರರಿಗಿಂತ ತಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂಬ ಭಾವನೆ ಗರ್ವ.

ಭವೇದ್ವಿಷಾದೋ ದೈವಾದೇರ್ವಿಘಾತೋಽಭೀಷ್ಟವಸ್ತುನಿ । ಔಸ್ಸುಕ್ಯಮೀಷ್ಸಿತಾಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವಾಞ್ಛಯಾ ತರಲಾ ಸ್ಥಿತಿಃ ।। ೩೩೯.

ದೈವ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಡಚಣೆಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟ ವಸ್ತು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ ವಿಷಾದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಬಯಸಿದದ್ದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಉಂಟಾಗುವ ಆತುರ ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಆಸುಕ್ತಿಯು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಚಿತ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಪಸ್ಮಾರೋಽಚಲಾ ಸ್ಥಿತಿಃ । ಯುದ್‌ಧೇ ಬಾಧಾದಿಭೀಸ್ತ್ರಾಸೋ ವೀಪ್ಸಾ ಚಿತ್ತಚಮತ್ಕೃತಿಃ ।। ೩೩೯.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅಪಸ್ಮಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ. ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ವೀಪ್ಸಾ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಶ್ಚರ್ಯ.

ಕ್ರೋಧಸ್ಯಾಪ್ರಶಮೋಽಮರ್ಷಃ ಪ್ರಬೋಧಶ್ತೇಚನೋದಯಃ । ಅವಹಿತ್ಥಂ ಭವೇದ್‌ಗುಪ್ತಿರಿಙ್ಗಿತಾಕಾರಗೋಚರಾ ।। ೩೩೯.

ಕೋಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಅಮರ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ತೀವ್ರ ಎಚ್ಚರತೆ ಪ್ರಬೋಧ. ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇಡುವುದನ್ನು ಅವಹಿತ್ಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಸಂಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಮುಖಭಾವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ರೋಷತೋ ಗುರುವಾಗ್ದಣ್ಡಪಾರುಷ್ಯಂ ವಿದುರುಗ್ರತಾಂ । ಊಹೋ ವಿತರ್ಕಃ ಸ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿರ್ಮನೋವಪುರವಗ್ರಹಃ ।। ೩೩೯.

ಗುರುವಿನ ಕೋಪದಿಂದ ಬರುವ ಕಠಿಣ ಮಾತು ಉಗ್ರತೆ. ಊಹ ಎಂದರೆ ಊಹೆ, ವಿತರ್ಕ ಎಂದರೆ ತರ್ಕ; ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ದೇಹಕ್ಕೆ ಬಾಧೆ ಆಗುವುದು ರೋಗ.

ಅನಿಬದ್ಧಪ್ರಲಾಪಾದಿರುನ್ಮಾದೋ ಮದನಾದಿಭಿಃ । ತತ್ವಜ್ಞಾನಾದಿನಾ ಚೇತಃಕಷಾಯೋಪರಮಃ ಶಮಃ ।। ೩೩೯.

ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಮಾತು ಮತ್ತು ಇತರ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಉನ್ಮಾದ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ ದೂರವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಶಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕವಿಭಿರ್ಯೋಜನೀಯಾ ವೈ ಭಾವಾಃ ಕಾವ್ಯಾದಿಕೇ ರಸಾಃ । ವಿಭಾವ್ಯತೇ ಹಿ ರತ್ಯಾದಿರ್ಯತ್ರ ಯೇನ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಕವಿಗಳು ಬಳಸುವ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ರಸಗಳು, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಯಾವುದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆವೋ ಅದರಿಂದಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.

ವಿಭಾವೋ ನಾಮ ಸ ದ್ವೇಧಾಲಮ್ಬನೋದ್ದೀಪನಾತ್ಮಕಃ । ರತ್ಯಾದಿಭಾವವರ್ಗೋಽಯಂ ಯಮಾಜೀವ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಈದು 'ವಿಭಾವ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಉದೀಪನ. ಪ್ರೀತಿ ಮೊದಲಾದ ಭಾವನೆಗಳ ಗುಂಪು ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವೋಽಸೌ ನಾಯಕಾದಿಭವಸ್ತಥಾ । ಧೀರೋದಾತ್ತೋ ಧೀರೋದ್ಧತಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೀರಲಲಿತಸ್ತಥಾ ।। ೩೩೯.

ಆಧಾರ ವಿಭಾವವೆಂದರೆ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದು. ನಾಯಕನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿರುತ್ತಾನೆ: ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ಉದಾತ್ತ, ಗರ್ವಿತ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಸೊಗಸಾದ, ಮತ್ತು ಶಾಂತ.

ಧೀರಪ್ರಶಾನ್ತ ಇತ್ಯೇವಂ ಚತುರ್ದ್ಧಾ ನಾಯಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಅನುಕೂಲೋ ದಕ್ಷಇಣಶ್ಚ ಶಠೋ ಧೃಷ್ಟಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೩೯.

ಹೀಗಾಗಿ ನಾಯಕನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಅನುಕೂಲ, ಕುಶಲ, ಕುತಂತ್ರಿ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಚಟುವಟಿಕೆಗೈಯುವವನು.

ಪೀಠಮರ್ದ್ದೋ ವಿಟಶ್ಚೈವ ವಿದೂಷಕ ಇತಿ ತ್ರಯಃ । ಶ್ರೃಡ್ಗಾರೇ ನರ್ಮ್ಮಸಚಿವಾ ನಾಯಕಸ್ಯಾನುನಾಯಕಾ ।। ೩೩೯.

ಪೀಠಮರ್ಧ, ವಿಟ ಮತ್ತು ವಿದುಷಕ—ಈ ಮೂವರು ನಾಯಕನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ಗೆಳೆಯರು ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪೀಠಮರ್ದ್ದಃ ಸಮ್ಬಲಕಃ ಶ್ರೀಮಾಂಸ್ತದ್ವೇಶಜೋ ವಿಟಃ । ವಿದೂಷಕೋ ವೈಹಸಿಕಸ್ತ್ವಷ್ಟನಾಯಕನಾಯಿಕಾಃ ।। ೩೩೯.

ಪೀಠಮರ್ಧನು ಸಹಚರ, ವಿಟನು ಸ್ಪರ್ಧಿ, ವಿದುಷಕನು ಹಾಸ್ಯಮಯ. ಇವರು ಉಪನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಉಪನಾಯಿಕೆಯರು.

ಸ್ವಕೀಯಾ ಪರಕೀಯಾ ಚ ಪುನರ್ಭೂರಿತಿ ಕೌಶಿಕಾಃ । ಸಾಮಾನ್ಯಾ ನ ಪುನರ್ಭೂರಿರಿತ್ಯಾದ್ಯಾ ಬಹುಭೇದತಃ ।। ೩೩೯.

ನಾಯಿಕೆಯನ್ನು ತಾವುಗಳಾದವರು, ಪರರಾದವರು ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಿವಾಹವಾದವರು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಂಡಿತರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಿವಾಹವಾಗದವರು ಎಂದು ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ.

ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವಾಸ್ತೇ ಸಂಸ್ಕಾರೈರ್ವಿವಿಧೈಃ ಸ್ಥಿತೈಃ । ಆಲಮ್ಬನವಿಭಾವೇಷು ಭಾವಾನುದ್ದೀಪಯನ್ತಿ ಯೇ ।। ೩೩೯.

ಉದೀಪನ ವಿಭಾವಗಳು ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಆಧಾರ ವಿಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.