ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಬಹುಧಾ ಯತ್ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ । ಫಲಾವಸಾನಂ ಯಚ್ಚೈವ ವೀಜಂ ತದಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೩೮.

ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾದದ್ದು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತ್ಯ ಫಲದಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ—ಅದನ್ನು ಬೀಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯತ್ರ ವೀಜಸಮುತ್ಪತ್ತಿರ್ನಾನಾರ್ಥರಸಸಮ್ಭವಾ । ಕಾವ್ಯೇ ಶರೀರಾನುಗತಂ ತನ್ಮುಖಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೩೩೮.

ಯಲ್ಲಿ ಬೀಜವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅನೇಕ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ರಸಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಾವ್ಯದ ದೇಹವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮುಖ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಇಷ್ಟಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ರಚನಾ ವೃತ್ತಾನ್ತಸ್ಯಾನುಪಕ್ಷಯಃ । ರಾಗಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಗುಹ್ಯಾನಾಞ್ಚೈವ ಗೂಹನಮ್ ।। ೩೩೮.

ಇಷ್ಟವಾದ ಅರ್ಥದ ರಚನೆ, ಘಟನೆಯ unfold ಆಗುವುದು, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದು.

ಆಸ್ಚರ್ಯ್ಯವದಭಿಖ್ಯಾತಂ ಪ್ರಕಾಶಾನಾಂ ಪ್ರಕಾಶನಮ್ । ಅಙ್ಗಹೀನಂ ನರೋ ಯದ್ವನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕಾವ್ಯಮೇಚ ಚ ।। ೩೩೮.

ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು; ಅಂಗವಿಲ್ಲದವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದಂತೆ, ಕಾವ್ಯವೂ ಹಾಗೆ.

ದೇಶಕಾಲೌ ವಿನಾ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನೇತಿವೃತ್ತಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಅತಸ್ತಯೋರುಪಾದಾನನಿಯಮಾತ್ ಪದಭುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೮.

ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕಥಾವಸ್ತು ನಡೆಯದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಅಗತ್ಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ನೆಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೇಶೇಷು ಭಾರತಂ ವರ್ಷಂ ಕಾಲೇ ಕೃತಯುಗತ್ರಯಂ । ನರ್ತ್ತೇ ತಾಮ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಸುಖದುಃಖೋದಯಃ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೮.

ಭಾರತವರ್ಷದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಕೃತಯುಗಗಳ ಕಾಲವು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಖವನ್ನೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ಗೇ ಸಾರ್ಗಾದಿವಾರ್ತ್ತಾ ಚ ಪ್ರಸಜ್ಜನ್ತೀ ನ ದುಷ್ಯತಿ ।। ೩೩೮.

ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ, ಅವು ದುಷ್ಠಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ಬ್ರ್ಹ್ಮ ಸನಾತನಮಜಂ ವಿಭುಂ । ವೇದಾನ್ತೇಷು ವದನ್ತ್ಯೇಕಂ ಚೈತನ್ಯಂ ಜ್ಯೋತಿರೀಶ್ವರಮ್ ।। ೩೩೯.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅವಿನಾಶವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಶಾಶ್ವತ, ಜನನರಹಿತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು. ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಒಂದೇ ಚೈತನ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೇವರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆನನ್ದಃ ಸಹಜಸ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಸ ಕದಾಚನ । ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಸಾ ತಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಚಮತ್‌ಕಾರರಸಾಹ್ವಯಾ ।। ೩೩೯.

ಅದರ ಆನಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಚೈತನ್ಯದ ಆಶ್ಚರ್ಯರೂಪವಾದ ಆನಂದದ ರಸವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಆದ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ವಿಕಾರೋ ಯಃ ಸೋಽಹಙ್ಕಾರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ತತೋಽಭಿಮಾನಸ್ತತ್ರೇದಂ ಸಮಾಪ್ತಂ ಭುವನತ್ರಯಂ ।। ೩೩೯.

ಅದರ ಮೊದಲ ಬದಲಾವಣೆ ಅಹಂಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಭಿಮಾನಾದ್ರತಿಃ ಸಾ ಚ ಪರಿಪೋಷಮುಪೇಯುಷೀ । ವ್ಯಭಿಚಾರ್ಯ್ಯಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರ ಇತಿ ಗೀಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಪೋಷಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅದು ಪ್ರೇಮವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ತದ್ಭೇದಾಃ ಕಾಮಮಿತರೇ ಹಾಸ್ಯಾದ್ಯಾ ಅಪ್ಯನೇಕಶಃ । ಸ್ವಸ್ವಸ್ಥಾದಿವಿಶೇಷೋತ್ಥಪರಿಘೋಷಸ್ವಲಕ್ಷಣಾಃ ।। ೩೩೯.

ಅದರ ವಿಭಾಗಗಳು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯAdi ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅದರದೇ ಆದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವೆ, ಅವು ತಾನು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಸನ್ತಾನಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ರಾಗಾದ್ಬವತಿ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರೋ ರೌದ್ರಸ್ತೈಕ್ಷಣಾತ್ ಪ್ರಜಾಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ ಗುಣಗಳ ಕ್ರಮದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿವಿಧ ಭಾವನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ರಾಗದಿಂದ ಪ್ರೇಮ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವೀರೋಽವಷ್ಟಮ್ಭಜಃ ಸಙ್ಕೋಚಭೂರ್ವ್ವೀಭತ್ಸ ಇಷ್ಯತೇ । ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಹಾಸ್ಯಕರುಣಾ ರೌದ್ರವೀರಭಯಾನಕಾಃ ।। ೩೩೯.

ಧೈರ್ಯದಿಂದ ವೀರಭಾವ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಸಂಕೋಚದಿಂದ ವಿಕ್ರುಷ್ಟ ಭಾವನೆ (ವಿಭತ್ಸ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣೆ, ಕ್ರೋಧ, ವೀರ, ಭಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಇವೆ.

ವೀರಾಚ್ಚಾದ್ಭುತನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವೀಭತ್ಸಾದ್ಭಯಾನಕಃ । ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಹಾಸ್ಯಕರುಣಾ ರೌದ್ರವೀರಭಯಾನಕಾಃ ।। ೩೩೯.

ವೀರಭಾವದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ವಿಭತ್ಸದಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣೆ, ಕ್ರೋಧ, ವೀರ, ಭಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಇವೆ.

ವೀಭತ್ಸಾದ್ಭುತಶಾನ್ತಾಖ್ಯಾಃ ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚತುರೋ ರಸಾಃ । ಲಕ್ಷ್ಮೀರಿವ ವಿನಾ ತ್ಯಾಗಾನ್ನ ವಾಣೀ ಭಾತಿ ನೀರಸಾ ।। ೩೩೯.

ವಿಭತ್ಸದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ನಾಲ್ಕು ಭಾವಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಾಣಿ ಹೇಗೆ ರಸವಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತು ರಸವಿಲ್ಲದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಅಪಾರೇ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರೇ ಕವಿರೇವ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಯಥಾ ವೈ ರೋಚತೇ ವಿಶ್ವಂ ತಥೇವಂ ಪರಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೩೯.

ಅಪಾರವಾದ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಕವಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು. ಅವನು ಹೇಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೋ, ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಪಾರೇ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರೇ ಕವಿರೇವ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಯಥಾ ವೈ ರೋಚತೇ ವಿಶ್ವಂ ತಥೇದಂ ಪರಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೩೯.

ಅಪಾರವಾದ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಕವಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು. ಅವನು ಹೇಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೋ, ಈ ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ನ ಭಾವಹೀನೋಽಸ್ತಿ ರಸೋ ನ ಭಾವೋ ರಸವರ್ಜ್ಜಿತಃ । ಭಾವಯನ್ತಿ ರಸಾನೇಭಿರ್ಭಾವ್ಯನ್ತೇ ಚ ರಸಾ ಇತಿ ।। ೩೩೯.

ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ರಸವಿಲ್ಲ, ರಸವಿಲ್ಲದೆ ಭಾವವೂ ಇಲ್ಲ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ರಸಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಾಯಿತನೋಽಷ್ಟೌ ರತಿಮುಖಾಃ ಸ್ತಮ್ಭಾದ್ಯಾ ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಃ । ಮನೋಽನುಕೂಲೇಽನುಭವಃ ಸುಖಸ್ಯ ರತಿರಿಷ್ಯ್ತೇ ।। ೩೩೯.

ಸ್ಥಿರವಾದ ಎಂಟು ಭಾವಗಳು, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಮತ್ತು ಸ್ಥಂಭಾದಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಭಾವಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮನಸ್ಸು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಾಗ, ಆನಂದದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪ್ರೇಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹರ್ವಾದಿಭಿಶ್ಚ ಮನಸೋ ವಿಕಾಶೋ ಹಾಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಚಿತ್ರಾದಿದರ್ಶನಾಚ್ಚೇತೋವೈಕ್ಲವ್ಯಂ ಬ್ರುವತೇ ಭಯಮ್ ।। ೩೩೯.

ಹರ್ಷAdiಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದು ಹಾಸ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಚಿತ್ರವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುವುದು ಭಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಜುಗುಪ್ಸಾ ಚ ಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ನಿನ್ದಾ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯವಾಹಿನಾಂ । ವಿಸ್ಮಯೋಽತಿಶಯೇನಾರ್ಥದರ್ಶನಾಚ್ಚಿತ್ತವಿಸ್ತೃತಿಃ ।। ೩೩೯.

ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ತಿರಸ್ಕಾರವು ಜುಗುಪ್ಸೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪಯಶಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಂದೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದ್ಭುತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟೌ ಸ್ತಮ್ಭಾದಯಃ ಸತ್ತ್ವಾದ್ರಜಸಸ್ತಮಸಃ ಪರಮ್ । ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚೇಷ್ಟಾಪ್ರತೀಘಾತೋ ಭಯರಾಗಾದ್ಯುಪಾಹಿತಃ ।। ೩೩೯.

ಸ್ಥಂಭAdi ಎಂಟು ಭಾವಗಳು ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್‍ನ ಪಾರವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥಂಭವು ಕ್ರಿಯೆಯ ನಿಲ್ಲುವಿಕೆ, ಅದು ಭಯ ಅಥವಾ ರಾಗAdiಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರಮರಾಗಾದ್ಯುಪೇತಾನ್ತಃಕ್ಷೋಭಜನ್ಮ ವಪುರ್ಜ್ಜಲಂ । ಸ್ವೇದೋ ಹರ್ಷಾದಿಭಿರ್ದ್ದೇಹೋಚ್ಛಾಸಾಽನ್ತಃಪುಲಕೋದ್‌ಗಮಃ ।। ೩೩೯.

ಶ್ರಮ, ರಾಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವಗಳಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ತೇವತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಬೆವರು ಬರುತ್ತದೆ, ಆಳವಾದ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ರೋಮಾಂಚನವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹರ್ಷಾದಿಜನ್ಮವಾಕ್ಸಙ್ಗಃ ಸ್ವರಭೇದೋ ಭಯಾದಿಭಿಃ । ಮನೋವೈಕ್ಲವ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಶೋಕಮಿಷ್ಟಕ್ಷಯಾದಿಭಿಃ ।। ೩೩೯.

ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮಾತು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಭಯದಿಂದ ಧ್ವನಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದುಃಖ ಬಂದಾಗ ಚಿಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇಷ್ಟವಾದದ್ದು ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರೋಧಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣಪ್ರಬೋಧಶ್ಚ ಪ್ರತಿಕೂ ಲಾನುಕಾರಿಣಿ । ಪುರುಷಾರ್ಥಸಮಾಪ್ತ್ಯಾರ್ಥೋ ಯಃ ಸ ಉತ್ಸಾಹ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಕೋಪ ಬಂದಾಗ ಮನಸ್ಸು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗುತ್ತದೆ, ಎದುರಾಳಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವನ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಸಾಹವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭಭವೋತ್ತಮ್ಭೋ ವೇಪಥುಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ವೈವರ್ಣ್ಯಞ್ಚ ವಿಚಷಾದಾದಿಜನ್ಮಾ ಕಾನ್ತಿವಿಪರ್ಯ್ಯಯಃ ।। ೩೩೯.

ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ದೇಹದ ಕಂಪನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ವೇಪಥು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮುಖದ ವರ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಇದನ್ನು ವಿಕಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದುಃಖಾನನ್ದಾದಿಜನ್ನೇತ್ರಜಲಮಶ್ರು ಚ ವಿಶ್ರುತಮ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಸ್ತಮಯಃ ಪ್ರಲಯೋ ಲಙ್ಘನಾದಿಭಿಃ ।। ೩೩೯.

ದುಃಖ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಿಲ್ಲುವುದು, ಅಚೇತನವಾಗುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಲಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವೈರಾಗ್ಯಾದಿರ್ಮ್ಮನಃ ಖೇದೋ ನಿರ್ವೇದ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ । ಮನಃ ಪೀಡ಼ದಿಜನ್ಮಾ ಚ ಸಾದೋ ಗ್ಲಾನಿಃ ಶರೀರಗಾ ।। ೩೩೯.

ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದಣಿವು ಬರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ನಿರ್ವೇದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೋವು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಗ್ಲಾನಿ ಉಂಟಾಗುವುದು.