ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸಹಿತಾಃ ಸೂತ್ರಧಾರೇಣ ಸಂಲಾಪಂ ಯತ್ರ ಕುರ್ವ್ವತೇ । ಚಿತ್ರೈರ್ವ್ವಾಕ್ಯೈಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯ್ಯೋತ್ಥೈಃ ಪ್ರಸ್ತುತಾಕ್ಷೇಪಿಭಿರ್ಮಿಥ ।। ೩೩೮.

ಸೂತ್ರಧಾರನ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಆಮುಖಂ ತತ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಬುಧೈಃ ಪ್ರಸ್ತಾವನಾಪಿ ಸಾ । ಪ್ರವೃತ್ತಕಂ ಕಥೋದ್‌ಘಾತಃ ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯಸ್ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ಇದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಆಮುಖ, ಪ್ರವೃತ್ತಕ, ಕಥೋದ್ಘಾತ, ಪ್ರದರ್ಶನ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆಮುಖಸ್ಯ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾ ವೀಜಾಂಶೇಷೂಪಜಾಯತೇ । ಕಾಲಂ ಪ್ರವೃತ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸೂತ್ರಧೃಗ್ಯತ್ರ ವರ್ಣಯೇತ್ ।। ೩೩೮.

ಆಮುಖಕ್ಕೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ; ಬೀಜ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಇತರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆರಂಭವಾದ ಕಾಲವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸೂತ್ರಧಾರನು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ತದಾಶ್ರಯಶ್ಚ ಪಾತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶಸ್ತತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಕಂ । ಸೂತ್ರಧಾರಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮೇವ ವಾ ।। ೩೩೮.

ಆ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸೂತ್ರಧಾರನ ಮಾತಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವಾಗಿರಬಹುದು.

ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪ್ರವಿಶೇತ್ ಪಾತ್ರಂ ಕಥೋದ್‌ಘಾತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಯೋಗೇಷು ಪ್ರಯೋಗನ್ತು ಸೂತ್ರಧೃಗ್ಯತ್ರ ವರ್ಣಯೇತ್ ।। ೩೩೮.

ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಕಥೋದ್ಘಾತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂತ್ರಧಾರನು ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ತತಶ್ಚ ಪ್ರವಿಶೇತ್ ಪಾತ್ರಂ ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯೋ ಹಿ ಸಃ । ಶರೀರಂ ನಾಟಕಾದೀನಾಮಿತಿವೃತ್ತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೩೩೮.

ನಂತರ ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ದೇಹ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಿದ್ಧಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತಞ್ಚೇತಿ ತಸ್ಯ ಭೇದಾಬುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ । ಸಿದ್ಧಮಾಗಮದೃಷ್ಟಞ್ಚ ಸೃಷ್ಟಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಇತಂ ಕವೇಃ ।। ೩೩೮.

ಅದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ—ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಿತ; ಸಿದ್ಧವು ಕೇಳಿದ ಅಥವಾ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ, ಕಲ್ಪಿತವು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ.

ವೀಜಂ ವಿನ್ದುಃ ಪತಾಕಾ ಚ ಪ್ರಕರೀ ಕಾರ್ಯ್ಯಮೇವ ಚ । ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಯಃ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾ ಅಪಿ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೩೮.

ಬೀಜ, ಬಿಂದು, ಪತಾಕಾ, ಪ್ರಕರಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ—ಇವು ಐದು ವಿಷಯಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಐದು ಕ್ರಮಗಳು ಇವೆ.

ಪ್ರಾರಮ್ಭಶ್ಚ ಪ್ರಯತ್ನಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸದ್ಭಾವ ಏವ ಚ । ನಿಯತಾ ಚ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಫಲಯೋಗಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ।। ೩೩೮.

ಆರಂಭ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಖಚಿತ ಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಇವು ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐದು ಭಾಗಗಳು.

ಮುಖಂ ಪ್ರತಿಮುಖಂ ಗರ್ಭೋ ವಿಮರ್ಷಶ್ಚ ತಥೈವ ಚ । ತಥಾ ನಿರ್ವ್ವಹಣಞ್ಚೇತಿ ಕ್ರಮಾತ್ ಪಞ್ಚೈವ ಸನ್ಧಯಃ ।। ೩೩೮.

ಮುಖ, ಪ್ರತಿಮುಖ, ಗರ್ಭ, ವಿಮರ್ಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣ—ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಐದು ವಿಭಾಗಗಳು.

ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಬಹುಧಾ ಯತ್ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ । ಫಲಾವಸಾನಂ ಯಚ್ಚೈವ ವೀಜಂ ತದಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೩೮.

ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾದದ್ದು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತ್ಯ ಫಲದಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ—ಅದನ್ನು ಬೀಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯತ್ರ ವೀಜಸಮುತ್ಪತ್ತಿರ್ನಾನಾರ್ಥರಸಸಮ್ಭವಾ । ಕಾವ್ಯೇ ಶರೀರಾನುಗತಂ ತನ್ಮುಖಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೩೩೮.

ಯಲ್ಲಿ ಬೀಜವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅನೇಕ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ರಸಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಾವ್ಯದ ದೇಹವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮುಖ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಇಷ್ಟಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ರಚನಾ ವೃತ್ತಾನ್ತಸ್ಯಾನುಪಕ್ಷಯಃ । ರಾಗಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಗುಹ್ಯಾನಾಞ್ಚೈವ ಗೂಹನಮ್ ।। ೩೩೮.

ಇಷ್ಟವಾದ ಅರ್ಥದ ರಚನೆ, ಘಟನೆಯ unfold ಆಗುವುದು, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದು.

ಆಸ್ಚರ್ಯ್ಯವದಭಿಖ್ಯಾತಂ ಪ್ರಕಾಶಾನಾಂ ಪ್ರಕಾಶನಮ್ । ಅಙ್ಗಹೀನಂ ನರೋ ಯದ್ವನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕಾವ್ಯಮೇಚ ಚ ।। ೩೩೮.

ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು; ಅಂಗವಿಲ್ಲದವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದಂತೆ, ಕಾವ್ಯವೂ ಹಾಗೆ.

ದೇಶಕಾಲೌ ವಿನಾ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನೇತಿವೃತ್ತಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಅತಸ್ತಯೋರುಪಾದಾನನಿಯಮಾತ್ ಪದಭುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೮.

ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕಥಾವಸ್ತು ನಡೆಯದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಅಗತ್ಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ನೆಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೇಶೇಷು ಭಾರತಂ ವರ್ಷಂ ಕಾಲೇ ಕೃತಯುಗತ್ರಯಂ । ನರ್ತ್ತೇ ತಾಮ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಸುಖದುಃಖೋದಯಃ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೮.

ಭಾರತವರ್ಷದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಕೃತಯುಗಗಳ ಕಾಲವು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಖವನ್ನೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ಗೇ ಸಾರ್ಗಾದಿವಾರ್ತ್ತಾ ಚ ಪ್ರಸಜ್ಜನ್ತೀ ನ ದುಷ್ಯತಿ ।। ೩೩೮.

ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ, ಅವು ದುಷ್ಠಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ಬ್ರ್ಹ್ಮ ಸನಾತನಮಜಂ ವಿಭುಂ । ವೇದಾನ್ತೇಷು ವದನ್ತ್ಯೇಕಂ ಚೈತನ್ಯಂ ಜ್ಯೋತಿರೀಶ್ವರಮ್ ।। ೩೩೯.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅವಿನಾಶವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಶಾಶ್ವತ, ಜನನರಹಿತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು. ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಒಂದೇ ಚೈತನ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೇವರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆನನ್ದಃ ಸಹಜಸ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಸ ಕದಾಚನ । ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಸಾ ತಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಚಮತ್‌ಕಾರರಸಾಹ್ವಯಾ ।। ೩೩೯.

ಅದರ ಆನಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಚೈತನ್ಯದ ಆಶ್ಚರ್ಯರೂಪವಾದ ಆನಂದದ ರಸವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಆದ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ವಿಕಾರೋ ಯಃ ಸೋಽಹಙ್ಕಾರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ತತೋಽಭಿಮಾನಸ್ತತ್ರೇದಂ ಸಮಾಪ್ತಂ ಭುವನತ್ರಯಂ ।। ೩೩೯.

ಅದರ ಮೊದಲ ಬದಲಾವಣೆ ಅಹಂಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಭಿಮಾನಾದ್ರತಿಃ ಸಾ ಚ ಪರಿಪೋಷಮುಪೇಯುಷೀ । ವ್ಯಭಿಚಾರ್ಯ್ಯಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರ ಇತಿ ಗೀಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಪೋಷಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಅದು ಪ್ರೇಮವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ತದ್ಭೇದಾಃ ಕಾಮಮಿತರೇ ಹಾಸ್ಯಾದ್ಯಾ ಅಪ್ಯನೇಕಶಃ । ಸ್ವಸ್ವಸ್ಥಾದಿವಿಶೇಷೋತ್ಥಪರಿಘೋಷಸ್ವಲಕ್ಷಣಾಃ ।। ೩೩೯.

ಅದರ ವಿಭಾಗಗಳು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯAdi ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅದರದೇ ಆದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವೆ, ಅವು ತಾನು ತಾನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಸನ್ತಾನಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ರಾಗಾದ್ಬವತಿ ಶ್ರೃಙ್ಗಾರೋ ರೌದ್ರಸ್ತೈಕ್ಷಣಾತ್ ಪ್ರಜಾಯತೇ ।। ೩೩೯.

ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ ಗುಣಗಳ ಕ್ರಮದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿವಿಧ ಭಾವನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ರಾಗದಿಂದ ಪ್ರೇಮ, ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವೀರೋಽವಷ್ಟಮ್ಭಜಃ ಸಙ್ಕೋಚಭೂರ್ವ್ವೀಭತ್ಸ ಇಷ್ಯತೇ । ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಹಾಸ್ಯಕರುಣಾ ರೌದ್ರವೀರಭಯಾನಕಾಃ ।। ೩೩೯.

ಧೈರ್ಯದಿಂದ ವೀರಭಾವ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಸಂಕೋಚದಿಂದ ವಿಕ್ರುಷ್ಟ ಭಾವನೆ (ವಿಭತ್ಸ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣೆ, ಕ್ರೋಧ, ವೀರ, ಭಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಇವೆ.

ವೀರಾಚ್ಚಾದ್ಭುತನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವೀಭತ್ಸಾದ್ಭಯಾನಕಃ । ಶ್ರೃಙ್ಗಾರಹಾಸ್ಯಕರುಣಾ ರೌದ್ರವೀರಭಯಾನಕಾಃ ।। ೩೩೯.

ವೀರಭಾವದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ವಿಭತ್ಸದಿಂದ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಮ, ಹಾಸ್ಯ, ಕರುಣೆ, ಕ್ರೋಧ, ವೀರ, ಭಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಇವೆ.

ವೀಭತ್ಸಾದ್ಭುತಶಾನ್ತಾಖ್ಯಾಃ ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚತುರೋ ರಸಾಃ । ಲಕ್ಷ್ಮೀರಿವ ವಿನಾ ತ್ಯಾಗಾನ್ನ ವಾಣೀ ಭಾತಿ ನೀರಸಾ ।। ೩೩೯.

ವಿಭತ್ಸದಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ನಾಲ್ಕು ಭಾವಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಾಣಿ ಹೇಗೆ ರಸವಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತು ರಸವಿಲ್ಲದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಅಪಾರೇ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರೇ ಕವಿರೇವ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಯಥಾ ವೈ ರೋಚತೇ ವಿಶ್ವಂ ತಥೇವಂ ಪರಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೩೯.

ಅಪಾರವಾದ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಕವಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು. ಅವನು ಹೇಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೋ, ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಪಾರೇ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರೇ ಕವಿರೇವ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಯಥಾ ವೈ ರೋಚತೇ ವಿಶ್ವಂ ತಥೇದಂ ಪರಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೩೩೯.

ಅಪಾರವಾದ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಕವಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು. ಅವನು ಹೇಗೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೋ, ಈ ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ನ ಭಾವಹೀನೋಽಸ್ತಿ ರಸೋ ನ ಭಾವೋ ರಸವರ್ಜ್ಜಿತಃ । ಭಾವಯನ್ತಿ ರಸಾನೇಭಿರ್ಭಾವ್ಯನ್ತೇ ಚ ರಸಾ ಇತಿ ।। ೩೩೯.

ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ರಸವಿಲ್ಲ, ರಸವಿಲ್ಲದೆ ಭಾವವೂ ಇಲ್ಲ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ರಸಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.