ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ವ್ಯಾಯೋಗಭಾಣವೀಥ್ಯಙ್ಗತ್ರೋಟಕಾನ್ಯಥ ನಾಟಿಕಾ । ಸಟ್ಟಕಂ ಶಿಲ್ಪಕಃ ಕರ್ಣಾ ಏಕೋ ದುರ್ಮ್ಮಲ್ಲಿಕಾ ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ವ್ಯಾಯೋಗ, ಭಾಣ, ವೀಥಿ, ಅಂಗ, ತ್ರೋಟಕ, ನಾಟಿಕಾ, ಸಟ್ಟಕ, ಶಿಲ್ಪಕ, ಕರ್ಣ, ಏಕ, ದುರ್ಮಲ್ಲಿಕಾ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಪ್ರಸ್ಥಾನಂ ಭಾಣಿಕಾ ಭಾಣೀ ಗೋಷ್ಠೀ ಹಲ್ಲೀಶಕಾನಿ ಚ । ಕಾವ್ಯಂ ಶ್ರೀಗದಿತಂ ನಾಟ್ಯರಾಸಕಂ ರಾಸಕಂ ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಭಾಣಿಕಾ, ಭಾಣಿ, ಗೋಷ್ಟಿ, ಹಳ್ಳೀಶಕ, ಕಾವ್ಯ, ಶ್ರೀಗದಿತ, ನಾಟ್ಯರಾಸಕ, ರಾಸಕ ಕೂಡ ಇವೆ.

ಉಲ್ಲಾಪ್ಯಕಂ ಪ್ರೇಙ್‌ಕ್ಷಣಞ್ಚ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿರೇವ ತತ್ । ಸಾಮಾನ್ಯಞ್ಚ ವಿಶೇಷಶ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ದ್ವಯೀ ಗತಿಃ ।। ೩೩೮.

ಉಲ್ಲಾಪ್ಯಕ, ಪ್ರೇಂಕ್ಷಣ ಸೇರಿ ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧದ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇವೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವ್ವವಿಷಯಂ ಶೇಷಃ ಕ್ಕಾಪಿ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಪೂರ್ವ್ವರಙ್ಗೇ ನಿವೃತೇ ದ್ವೌ ದೇಶಕಾಲಾವುಭಾವಪಿ ।। ೩೩೮.

ಸಾಮಾನ್ಯವು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಉಳಿದವುಗಳು ಕೆಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಪೂರ್ವರಂಗ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲ ಎರಡೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ರಸಭಾವಮಿಭಾವಾನುಭಾವಾ ಅಭಿನಯಾಸ್ತಥಾ । ಅಙ್ಕಃ ಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವ್ವತ್ರೈವೋಪಸರ್ಪಣಾತ್ ।। ೩೩೮.

ರಸ, ಭಾವ, ಉದೀಪನ, ಅನುಭಾವ, ಅಭಿನಯ, ಅಂಕ, ಸ್ಥಿತಿ—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಮಾನ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಇದೆ.

ವಿಶೇಷೋಽವಸರೇ ವಾಚ್ಯಃ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪೂರ್ವ್ವಮುಚ್ಯತೇ । ತ್ರಿವರ್ಗಸಾಧನನ್ನಾಟ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ ಕರಣಞ್ಚ ಯತ್ ।। ೩೩೮.

ವಿಶೇಷವನ್ನು ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕು; ಸಾಮಾನ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಟಕವು ಮೂರು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಾಧನ, ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಇತಿಕರ್ತ್ತವ್ಯ್ತಾ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವ್ವರಙ್ಗೋ ಯಥಾವಿಧಿ । ನಾನ್ದೀಮುಖಾನಿ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗಾನಿ ಪೂರ್ವ್ವರಙ್ಗಕೇ ।। ೩೩೮.

ಅದರ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಪ್ರಕಾರ ನಡೆಸಬೇಕು; ಪೂರ್ವರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಂದಿ ಮುಂತಾದ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಅಂಗಗಳಿವೆ.

ದೇವತಾನಾಂ ನಮಸ್ಕಾರೋ ಗುರೂಣಾಮಪಿ ಚ ಸ್ತುತಿಃ । ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣನೃಪಾದೀನಾಮಾಶೀರ್ವಾದಾದಿ ಗೀಯತೇ ।। ೩೩೮.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಗುರುಗಳಿಗೆ ಸ್ತುತಿ, ಹಸುವುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ರಾಜರು ಮತ್ತು ಇತರರ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾನ್ದ್ಯನ್ತೇ ಸೂತ್ರಧಾರೋಽಸೌ ರುಪಕೇಷು ನಿಬಧ್ಯತೇ । ಗುರುಪೂರ್ವಕ್ರಮಂ ವಂಶಪ್ರಶಂಸಾ ಪೌರುಷಂ ಕವೇಃ ।। ೩೩೮.

ನಾಂದಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸೂತ್ರಧಾರನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲಿಗೆ ಗುರುನಿಗೆ ಗೌರವ, ನಂತರ ವಂಶದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ನಂತರ ಕವಿಯ ಶ್ಲಾಘನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಮ್ಬಮ್ಧಾರ್ಥೌ ಚ ಕಾವ್ಯ್ಸ್ಯ ಪಞ್ಚೈತಾನೇಷ ನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್ । ನಟೀ ವಿದೂಷಕೋ ವಾಪಿ ಪಾರಿಪಾರ್ಶ್ವಿಕ ಏವ ವಾ ।। ೩೩೮.

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ—ಈ ಐದು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಟಿ, ವಿದೂಷಕ ಅಥವಾ ಸಹಾಯಕನೊಬ್ಬನು ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ಸಹಿತಾಃ ಸೂತ್ರಧಾರೇಣ ಸಂಲಾಪಂ ಯತ್ರ ಕುರ್ವ್ವತೇ । ಚಿತ್ರೈರ್ವ್ವಾಕ್ಯೈಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯ್ಯೋತ್ಥೈಃ ಪ್ರಸ್ತುತಾಕ್ಷೇಪಿಭಿರ್ಮಿಥ ।। ೩೩೮.

ಸೂತ್ರಧಾರನ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಆಮುಖಂ ತತ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಬುಧೈಃ ಪ್ರಸ್ತಾವನಾಪಿ ಸಾ । ಪ್ರವೃತ್ತಕಂ ಕಥೋದ್‌ಘಾತಃ ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯಸ್ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ಇದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಆಮುಖ, ಪ್ರವೃತ್ತಕ, ಕಥೋದ್ಘಾತ, ಪ್ರದರ್ಶನ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆಮುಖಸ್ಯ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾ ವೀಜಾಂಶೇಷೂಪಜಾಯತೇ । ಕಾಲಂ ಪ್ರವೃತ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸೂತ್ರಧೃಗ್ಯತ್ರ ವರ್ಣಯೇತ್ ।। ೩೩೮.

ಆಮುಖಕ್ಕೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ; ಬೀಜ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಇತರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆರಂಭವಾದ ಕಾಲವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸೂತ್ರಧಾರನು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ತದಾಶ್ರಯಶ್ಚ ಪಾತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶಸ್ತತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಕಂ । ಸೂತ್ರಧಾರಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮೇವ ವಾ ।। ೩೩೮.

ಆ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸೂತ್ರಧಾರನ ಮಾತಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವಾಗಿರಬಹುದು.

ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪ್ರವಿಶೇತ್ ಪಾತ್ರಂ ಕಥೋದ್‌ಘಾತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಯೋಗೇಷು ಪ್ರಯೋಗನ್ತು ಸೂತ್ರಧೃಗ್ಯತ್ರ ವರ್ಣಯೇತ್ ।। ೩೩೮.

ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಕಥೋದ್ಘಾತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂತ್ರಧಾರನು ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ತತಶ್ಚ ಪ್ರವಿಶೇತ್ ಪಾತ್ರಂ ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯೋ ಹಿ ಸಃ । ಶರೀರಂ ನಾಟಕಾದೀನಾಮಿತಿವೃತ್ತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೩೩೮.

ನಂತರ ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ದೇಹ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಿದ್ಧಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತಞ್ಚೇತಿ ತಸ್ಯ ಭೇದಾಬುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ । ಸಿದ್ಧಮಾಗಮದೃಷ್ಟಞ್ಚ ಸೃಷ್ಟಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಇತಂ ಕವೇಃ ।। ೩೩೮.

ಅದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ—ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಿತ; ಸಿದ್ಧವು ಕೇಳಿದ ಅಥವಾ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ, ಕಲ್ಪಿತವು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ.

ವೀಜಂ ವಿನ್ದುಃ ಪತಾಕಾ ಚ ಪ್ರಕರೀ ಕಾರ್ಯ್ಯಮೇವ ಚ । ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಯಃ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾ ಅಪಿ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೩೮.

ಬೀಜ, ಬಿಂದು, ಪತಾಕಾ, ಪ್ರಕರಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ—ಇವು ಐದು ವಿಷಯಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಐದು ಕ್ರಮಗಳು ಇವೆ.

ಪ್ರಾರಮ್ಭಶ್ಚ ಪ್ರಯತ್ನಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸದ್ಭಾವ ಏವ ಚ । ನಿಯತಾ ಚ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಫಲಯೋಗಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ।। ೩೩೮.

ಆರಂಭ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಖಚಿತ ಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಇವು ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐದು ಭಾಗಗಳು.

ಮುಖಂ ಪ್ರತಿಮುಖಂ ಗರ್ಭೋ ವಿಮರ್ಷಶ್ಚ ತಥೈವ ಚ । ತಥಾ ನಿರ್ವ್ವಹಣಞ್ಚೇತಿ ಕ್ರಮಾತ್ ಪಞ್ಚೈವ ಸನ್ಧಯಃ ।। ೩೩೮.

ಮುಖ, ಪ್ರತಿಮುಖ, ಗರ್ಭ, ವಿಮರ್ಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣ—ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಐದು ವಿಭಾಗಗಳು.

ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಬಹುಧಾ ಯತ್ ಪ್ರಸರ್ಪತಿ । ಫಲಾವಸಾನಂ ಯಚ್ಚೈವ ವೀಜಂ ತದಭಿಧೀಯತೇ ।। ೩೩೮.

ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾದದ್ದು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತ್ಯ ಫಲದಲ್ಲಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ—ಅದನ್ನು ಬೀಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯತ್ರ ವೀಜಸಮುತ್ಪತ್ತಿರ್ನಾನಾರ್ಥರಸಸಮ್ಭವಾ । ಕಾವ್ಯೇ ಶರೀರಾನುಗತಂ ತನ್ಮುಖಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೩೩೮.

ಯಲ್ಲಿ ಬೀಜವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅನೇಕ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ರಸಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಾವ್ಯದ ದೇಹವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮುಖ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಇಷ್ಟಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ರಚನಾ ವೃತ್ತಾನ್ತಸ್ಯಾನುಪಕ್ಷಯಃ । ರಾಗಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಗುಹ್ಯಾನಾಞ್ಚೈವ ಗೂಹನಮ್ ।। ೩೩೮.

ಇಷ್ಟವಾದ ಅರ್ಥದ ರಚನೆ, ಘಟನೆಯ unfold ಆಗುವುದು, ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಗುಪ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡುವುದು.

ಆಸ್ಚರ್ಯ್ಯವದಭಿಖ್ಯಾತಂ ಪ್ರಕಾಶಾನಾಂ ಪ್ರಕಾಶನಮ್ । ಅಙ್ಗಹೀನಂ ನರೋ ಯದ್ವನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕಾವ್ಯಮೇಚ ಚ ।। ೩೩೮.

ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು; ಅಂಗವಿಲ್ಲದವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಲ್ಲದಂತೆ, ಕಾವ್ಯವೂ ಹಾಗೆ.

ದೇಶಕಾಲೌ ವಿನಾ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನೇತಿವೃತ್ತಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಅತಸ್ತಯೋರುಪಾದಾನನಿಯಮಾತ್ ಪದಭುಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೮.

ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕಥಾವಸ್ತು ನಡೆಯದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಅಗತ್ಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ನೆಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೇಶೇಷು ಭಾರತಂ ವರ್ಷಂ ಕಾಲೇ ಕೃತಯುಗತ್ರಯಂ । ನರ್ತ್ತೇ ತಾಮ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಸುಖದುಃಖೋದಯಃ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೮.

ಭಾರತವರ್ಷದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಕೃತಯುಗಗಳ ಕಾಲವು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಖವನ್ನೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುಃಖವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ಗೇ ಸಾರ್ಗಾದಿವಾರ್ತ್ತಾ ಚ ಪ್ರಸಜ್ಜನ್ತೀ ನ ದುಷ್ಯತಿ ।। ೩೩೮.

ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ, ಅವು ದುಷ್ಠಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ಬ್ರ್ಹ್ಮ ಸನಾತನಮಜಂ ವಿಭುಂ । ವೇದಾನ್ತೇಷು ವದನ್ತ್ಯೇಕಂ ಚೈತನ್ಯಂ ಜ್ಯೋತಿರೀಶ್ವರಮ್ ।। ೩೩೯.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಅವಿನಾಶವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಶಾಶ್ವತ, ಜನನರಹಿತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು. ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಒಂದೇ ಚೈತನ್ಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೇವರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆನನ್ದಃ ಸಹಜಸ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಸ ಕದಾಚನ । ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಸಾ ತಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಚಮತ್‌ಕಾರರಸಾಹ್ವಯಾ ।। ೩೩೯.

ಅದರ ಆನಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಚೈತನ್ಯದ ಆಶ್ಚರ್ಯರೂಪವಾದ ಆನಂದದ ರಸವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.