ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತಮಸಾ ಮರುತಾಪ್ಯನ್ಯೈವಿಭಾವೈರತಿನಿರ್ಭರೈಃ । ಸರ್ವ್ವವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಞ್ಚ ಸರ್ವ್ವಭಾವಪ್ರಭಾವಿತಮ್ ।। ೩೩೭.

ಕತ್ತಲೆ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಲವಾದ ರೂಪಗಳು, ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ—allವು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ಸರ್ವ್ವರೀತಿರಸೈಃ ಪುಷ್ಟಂ ಪುಷ್ಟಙ್ಗುಣವಿಭೂಣೈಃ । ಅತ ಏವ ಮಹಾಕಾವ್ಯಂ ತತ್ಕರ್ತ್ತಾ ಚ ಮಹಾಕವಿಃ ।। ೩೩೭.

ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಭಾವನೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಈ ಕಾವ್ಯವೇ ಮಹಾಕಾವ್ಯ; ಇದನ್ನು ರಚಿಸಿದವನೇ ಮಹಾಕವಿ.

ವಾಗ್ವೈದಗ್ಧ್ಯಪ್ರಧಾನೇಪಿ ರಸ ಏವಾತ್ರ ಜೀವಿತಮ್ । ಪೃಥಕ್ಪ್ರಯತ್ನನಿರ್ವ್ವರ್ತ್ಯಂ ವಾಗ್ವಕ್ರಿಮ್ನಿ ರಸಾದ್ವಪುಃ ।। ೩೩೭.

ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆ ಮುಖ್ಯವಾದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಜೀವವೆಂದರೆ ಭಾವನೆ. ಮಾತಿನ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರೂ, ಅದರ ನಿಜವಾದ ದೇಹವೇ ಭಾವನೆ.

ಚತುರ್ವ್ವರ್ಗಫಲಂ ವಿಶ್ವಗ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ನಾಯಕಾಖ್ಯಯಾ । ಸಮಾನವೃತ್ತಿನಿರ್ವ್ಯೂಢಃ ಕೌಶಿಕೀವೃತ್ತಿಕೋಮಲಃ ।। ೩೩೭.

ಇದರಿಂದ ಚತುರ್ವಿಧ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ನಾಯಕನ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕೌಶಿಕೀ ಶೈಲಿಯ ಮೃದುತನದಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕಲಾಪೋಽತ್ರ ಪ್ರವಾಸಃ ಪ್ರಾಗನುರಾಗಾಹ್ವಯೋ ರಸಃ । ಸವಿಶೇಷಕಞ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತೇನೇತರೇಣ ಚ ।। ೩೩೭.

ಇಲ್ಲಿ ಹಾರೆಯೆಂದರೆ ವಿದೇಶ ವಾಸ, ಪ್ರಾಗನುರಾಗ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇದೆ; ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಶ್ಲೋಕೈರನೇಕೈಃ ಕುಲಕಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸನ್ದಾನಿತಕಾನಿ ತತ್। ಮುಕ್ತಕಂ ಶ್ಲೋಕ ಏಕೈಕಶ್ಚಮತ್ಕಾರಕ್ಷಮಃ ಸತಾಂ ।। ೩೩೭.

ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಕುಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇರುವ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮುಕ್ತಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸೂಕ್ತಿಭಿಃ ಕವಿಸಿಂಹಾನಾಂ ಸುನ್ದರೀಭಿಃ ಸಮನ್ವಿತಃ . ಕೋಷೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಃ ಸ ವಿದಗ್ಧಾಯ ರೋಚತೇ ।। ೩೩೭.

ಕವಿಸಿಂಹರ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಗಳು ಹಾಗೂ ಸುಂದರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಿದ, ಬ್ರಹ್ಮನಂತದಂತೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಈ ಭಂಡಾರವು ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಆಭಾಸೋಪಮಶಕ್ತಿಶ್ಚ ಸರ್ಗೇ ಯದ್ಭಿನ್ನವೃತ್ತತಾ । ಮಿಶ್ರಂ ವಪುರಿತಿ ಖ್ಯಾತಂ ಪ್ರಕೀರ್ಣಮಿತಿ ಚ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೩೭.

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಶಕ್ತಿ, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಬಳಕೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನು ಮಿಶ್ರರೂಪ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೀರ್ಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರವ್ಯಞ್ಚೈವಾಬಿನೇಯಞ್ಚ ಪ್ರಕೀರ್ಣಂ ಸಕಲೋಕ್ತಿಭಿಃ ।। ೩೩೭.

ಓದುವದಕ್ಕೂ, ಅಭಿನಯಿಸುವದಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುವ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳಿರುವದು ಪ್ರಕೀರ್ಣ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ನಾಟಕಂ ಸಪ್ರಕರಣಂ ಡಿಮ ಈಹಾಮೃಗೋಽಪಿ ವಾ । ಜ್ಞೇಯಃ ಸಮವಕಾರಶ್ಚ ಭವೇತ್ ಪ್ರಹಸನನ್ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾಟಕ, ಪ್ರಕರಣ, ಡಿಮ, ಇಹಾಮೃಗ, ಸಮವಕಾರ, ಪ್ರಹಸನ—ಇವೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವುಗಳು.

ವ್ಯಾಯೋಗಭಾಣವೀಥ್ಯಙ್ಗತ್ರೋಟಕಾನ್ಯಥ ನಾಟಿಕಾ । ಸಟ್ಟಕಂ ಶಿಲ್ಪಕಃ ಕರ್ಣಾ ಏಕೋ ದುರ್ಮ್ಮಲ್ಲಿಕಾ ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ವ್ಯಾಯೋಗ, ಭಾಣ, ವೀಥಿ, ಅಂಗ, ತ್ರೋಟಕ, ನಾಟಿಕಾ, ಸಟ್ಟಕ, ಶಿಲ್ಪಕ, ಕರ್ಣ, ಏಕ, ದುರ್ಮಲ್ಲಿಕಾ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಪ್ರಸ್ಥಾನಂ ಭಾಣಿಕಾ ಭಾಣೀ ಗೋಷ್ಠೀ ಹಲ್ಲೀಶಕಾನಿ ಚ । ಕಾವ್ಯಂ ಶ್ರೀಗದಿತಂ ನಾಟ್ಯರಾಸಕಂ ರಾಸಕಂ ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ಪ್ರಸ್ಥಾನ, ಭಾಣಿಕಾ, ಭಾಣಿ, ಗೋಷ್ಟಿ, ಹಳ್ಳೀಶಕ, ಕಾವ್ಯ, ಶ್ರೀಗದಿತ, ನಾಟ್ಯರಾಸಕ, ರಾಸಕ ಕೂಡ ಇವೆ.

ಉಲ್ಲಾಪ್ಯಕಂ ಪ್ರೇಙ್‌ಕ್ಷಣಞ್ಚ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿರೇವ ತತ್ । ಸಾಮಾನ್ಯಞ್ಚ ವಿಶೇಷಶ್ಚ ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ದ್ವಯೀ ಗತಿಃ ।। ೩೩೮.

ಉಲ್ಲಾಪ್ಯಕ, ಪ್ರೇಂಕ್ಷಣ ಸೇರಿ ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ವಿಧಗಳಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧದ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಇವೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವ್ವವಿಷಯಂ ಶೇಷಃ ಕ್ಕಾಪಿ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ । ಪೂರ್ವ್ವರಙ್ಗೇ ನಿವೃತೇ ದ್ವೌ ದೇಶಕಾಲಾವುಭಾವಪಿ ।। ೩೩೮.

ಸಾಮಾನ್ಯವು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಉಳಿದವುಗಳು ಕೆಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಪೂರ್ವರಂಗ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲ ಎರಡೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ರಸಭಾವಮಿಭಾವಾನುಭಾವಾ ಅಭಿನಯಾಸ್ತಥಾ । ಅಙ್ಕಃ ಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವ್ವತ್ರೈವೋಪಸರ್ಪಣಾತ್ ।। ೩೩೮.

ರಸ, ಭಾವ, ಉದೀಪನ, ಅನುಭಾವ, ಅಭಿನಯ, ಅಂಕ, ಸ್ಥಿತಿ—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಮಾನ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಇದೆ.

ವಿಶೇಷೋಽವಸರೇ ವಾಚ್ಯಃ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪೂರ್ವ್ವಮುಚ್ಯತೇ । ತ್ರಿವರ್ಗಸಾಧನನ್ನಾಟ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ ಕರಣಞ್ಚ ಯತ್ ।। ೩೩೮.

ವಿಶೇಷವನ್ನು ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕು; ಸಾಮಾನ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಟಕವು ಮೂರು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಾಧನ, ಹೀಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಇತಿಕರ್ತ್ತವ್ಯ್ತಾ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವ್ವರಙ್ಗೋ ಯಥಾವಿಧಿ । ನಾನ್ದೀಮುಖಾನಿ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗಾನಿ ಪೂರ್ವ್ವರಙ್ಗಕೇ ।। ೩೩೮.

ಅದರ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಪ್ರಕಾರ ನಡೆಸಬೇಕು; ಪೂರ್ವರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಂದಿ ಮುಂತಾದ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಅಂಗಗಳಿವೆ.

ದೇವತಾನಾಂ ನಮಸ್ಕಾರೋ ಗುರೂಣಾಮಪಿ ಚ ಸ್ತುತಿಃ । ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣನೃಪಾದೀನಾಮಾಶೀರ್ವಾದಾದಿ ಗೀಯತೇ ।। ೩೩೮.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಗುರುಗಳಿಗೆ ಸ್ತುತಿ, ಹಸುವುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ರಾಜರು ಮತ್ತು ಇತರರ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಾನ್ದ್ಯನ್ತೇ ಸೂತ್ರಧಾರೋಽಸೌ ರುಪಕೇಷು ನಿಬಧ್ಯತೇ । ಗುರುಪೂರ್ವಕ್ರಮಂ ವಂಶಪ್ರಶಂಸಾ ಪೌರುಷಂ ಕವೇಃ ।। ೩೩೮.

ನಾಂದಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸೂತ್ರಧಾರನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೊದಲಿಗೆ ಗುರುನಿಗೆ ಗೌರವ, ನಂತರ ವಂಶದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ನಂತರ ಕವಿಯ ಶ್ಲಾಘನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಸಮ್ಬಮ್ಧಾರ್ಥೌ ಚ ಕಾವ್ಯ್ಸ್ಯ ಪಞ್ಚೈತಾನೇಷ ನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್ । ನಟೀ ವಿದೂಷಕೋ ವಾಪಿ ಪಾರಿಪಾರ್ಶ್ವಿಕ ಏವ ವಾ ।। ೩೩೮.

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ—ಈ ಐದು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಟಿ, ವಿದೂಷಕ ಅಥವಾ ಸಹಾಯಕನೊಬ್ಬನು ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ಸಹಿತಾಃ ಸೂತ್ರಧಾರೇಣ ಸಂಲಾಪಂ ಯತ್ರ ಕುರ್ವ್ವತೇ । ಚಿತ್ರೈರ್ವ್ವಾಕ್ಯೈಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯ್ಯೋತ್ಥೈಃ ಪ್ರಸ್ತುತಾಕ್ಷೇಪಿಭಿರ್ಮಿಥ ।। ೩೩೮.

ಸೂತ್ರಧಾರನ ಜೊತೆಗೆ, ಅವರು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ, ಪರಸ್ಪರ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಆಮುಖಂ ತತ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಬುಧೈಃ ಪ್ರಸ್ತಾವನಾಪಿ ಸಾ । ಪ್ರವೃತ್ತಕಂ ಕಥೋದ್‌ಘಾತಃ ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯಸ್ತಥಾ ।। ೩೩೮.

ಇದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಆಮುಖ, ಪ್ರವೃತ್ತಕ, ಕಥೋದ್ಘಾತ, ಪ್ರದರ್ಶನ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆಮುಖಸ್ಯ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾ ವೀಜಾಂಶೇಷೂಪಜಾಯತೇ । ಕಾಲಂ ಪ್ರವೃತ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸೂತ್ರಧೃಗ್ಯತ್ರ ವರ್ಣಯೇತ್ ।। ೩೩೮.

ಆಮುಖಕ್ಕೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ; ಬೀಜ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಇತರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆರಂಭವಾದ ಕಾಲವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಸೂತ್ರಧಾರನು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ತದಾಶ್ರಯಶ್ಚ ಪಾತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶಸ್ತತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಕಂ । ಸೂತ್ರಧಾರಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ಯತ್ರ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮೇವ ವಾ ।। ೩೩೮.

ಆ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸೂತ್ರಧಾರನ ಮಾತಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಮಾತಿನ ಅರ್ಥವಾಗಿರಬಹುದು.

ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪ್ರವಿಶೇತ್ ಪಾತ್ರಂ ಕಥೋದ್‌ಘಾತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಯೋಗೇಷು ಪ್ರಯೋಗನ್ತು ಸೂತ್ರಧೃಗ್ಯತ್ರ ವರ್ಣಯೇತ್ ।। ೩೩೮.

ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಕಥೋದ್ಘಾತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ, ಸೂತ್ರಧಾರನು ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ತತಶ್ಚ ಪ್ರವಿಶೇತ್ ಪಾತ್ರಂ ಪ್ರಯೋಗಾತಿಶಯೋ ಹಿ ಸಃ । ಶರೀರಂ ನಾಟಕಾದೀನಾಮಿತಿವೃತ್ತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೩೩೮.

ನಂತರ ಪಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳ ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ದೇಹ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಿದ್ಧಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತಞ್ಚೇತಿ ತಸ್ಯ ಭೇದಾಬುಭೌ ಸ್ಮೃತೌ । ಸಿದ್ಧಮಾಗಮದೃಷ್ಟಞ್ಚ ಸೃಷ್ಟಮುತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಇತಂ ಕವೇಃ ।। ೩೩೮.

ಅದಕ್ಕೆ ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ—ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಿತ; ಸಿದ್ಧವು ಕೇಳಿದ ಅಥವಾ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ, ಕಲ್ಪಿತವು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ.

ವೀಜಂ ವಿನ್ದುಃ ಪತಾಕಾ ಚ ಪ್ರಕರೀ ಕಾರ್ಯ್ಯಮೇವ ಚ । ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಯಃ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾ ಅಪಿ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೩೮.

ಬೀಜ, ಬಿಂದು, ಪತಾಕಾ, ಪ್ರಕರಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ—ಇವು ಐದು ವಿಷಯಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಐದು ಕ್ರಮಗಳು ಇವೆ.

ಪ್ರಾರಮ್ಭಶ್ಚ ಪ್ರಯತ್ನಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸದ್ಭಾವ ಏವ ಚ । ನಿಯತಾ ಚ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಫಲಯೋಗಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ।। ೩೩೮.

ಆರಂಭ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಖಚಿತ ಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಇವು ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐದು ಭಾಗಗಳು.