ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಭವೇನ್ಮಧ್ಯಮಸನ್ದರ್ಭನ್ನಾತಿಕುತ್ಸಿತವಿಗ್ರಹಮ್ । ವೃತ್ತಚ್ಛಾಯಾಹರಂ ವೃತ್ತಂ ಗನ್ಧಿನೈತತ್ ಕಿಲೋತ್‌ಕಟಮ್ ।। ೩೩೭.

ಮಧ್ಯಮ ಸಂಧರ್ಭ, ಅತಿ ಕೆಟ್ಟ ಸಂರಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಛಾಯೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಗಂಧಿ ಎಂದು, ಇದನ್ನೇ ಉತ್ಕಟ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ ಕಥಾ ಖಣ್ಡಕಥಾ ಪರಿಕಥಾ ತಥಾ । ಕಥಾನಿಕೇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯಞ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ ।। ೩೩೭.

ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆ, ಕಥೆ, ತುಂಡು ಕಥೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಕಥೆ — ಇವುಗಳನ್ನು ಐದು ರೀತಿಯ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ತೃವಂಶಪ್ರಶಂಸಾ ಸ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ಗದ್ಯೇನ ವಿಸ್ತರಾತ್ । ಕನ್ಯಾಹರಣಸಂಗ್ರಾಮವಿಪ್ರಲಮ್ಭವಿಪತ್ತಯಃ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಂಶದ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಿವರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕನ್ಯಾ ಅಪಹರಣ, ಯುದ್ಧ, ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಗಳೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಭವನ್ತಿ ಯತ್ರ ದೀಪ್ತಾಶ್ಚ ರೀತಿವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಯಃ । ಉಚ್ಛಾಸೈಶ್ಚ ಚಪರಿಚ್ಛೇಜೋ ಯತ್ರ ಯಾ ಚೂರ್ಣಕೋತ್ತರಾ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆಚರಣೆ, ನಡೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉತ್ಸಾಹದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ, ಹಠಾತ್ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ತುಂಡು ಉತ್ತರಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ.

. ವಕ್ತ್ರಂ ವಾಪರವಕ್ತ್ರಂ ವಾ ಯತ್ರ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಶ್ಲೋಕೈಃ ಸ್ವವಂಶಂ ಸಂಕ್ಷೇಪಾತ್ ಕವಿರ್ಯತ್ರ ಪ್ರಶಂಸತಿ ।। ೩೩೭.

ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕವಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹೇಳುವಾಗ ಅದು ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿ ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ.

ಮುಖ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಾವತಾರಾಯ ಭವೇದ್ಯತ್ರ ಕಥಾನ್ತರಮ್ । ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ಯತ್ರ ಸ್ಯಾದ್ಭವೇದ್ವಾಲಮ್ಭಕೈಃ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೭.

ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವಾಗ, ಮತ್ತು ಭಾಗವಿಭಾಗವಿಲ್ಲದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಪಕಥೆಗಳು ಇರುವಾಗ ಅದು ಕಥೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾ ಕಥಾ ನಾಮ ತದ್‌ಗರ್ಭೇ ನಿಬಧ್ನೀಯಾಚ್ಚತುಷ್ಪದೀಂ । ಭವೇತ್ ಖಣ್ಡಕಥಾ ಯಾಸೌ ಪರಿಕಥಾ ತಯೋಃ ।। ೩೩೭.

ಅದು ಕಥೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು, ಅದರೊಳಗೆ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು; ತುಂಡಾಗಿ ಇರುವದು ಖಂಡಕಥೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದದು ಪರಿಕಥೆ.

ಅಮಾತ್ಯಂ ಸಾರ್ಥಕಂ ವಾಪಿ ದ್ವಿಜಂ ವಾ ನಾಯಕಂ ವಿದುಃ । ಸ್ಯಾತ್ತಯೋಃ ಕರುಣಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಶ್ಚ ತುರ್ವ್ವಿಧಃ ।। ೩೩೭.

ಅಲ್ಲಿ ಅಮಾತ್ಯ, ವ್ಯಾಪಾರಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ನಾಯಕನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ಎರಡು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ.

. ಸಮಾಪ್ಯತೇ ತಯೋರ್ನ್ನಾದ್ಯಾ ಸಾ ಕಥಾಮನುಧಾವತಿ । ಕಥಾಖ್ಯಾಥಿಕಯೋರ್ಮ್ಮಿಶ್ರಮಾವಾತ್ ಪರಿಕಥಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೩೭.

ಆ ಎರಡು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಥೆಯ ಮಿಶ್ರ ರೂಪವೇ ಪರಿಕಥೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಯಾನಕಂ ಸುಖಪರಂ ಗರ್ಬೇ ಚ ಕರುಣೋ ರಸಃ । ಅದ್ಭುತೋಽನ್ತೇ ಸುಕ್ಲೃಪ್ತಾರ್ಥೋ ನೋದಾತ್ತಾ ಸಾ ಕಥಾನಿಕಾ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಭಯ ಅಥವಾ ಸುಖಭಾವನೆ, ಒಳಗೆ ದುಃಖ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅರ್ಥವಿದ್ದರೂ, ಉನ್ನತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಕಥಾನಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯಂ ಚತುಷ್ಪದೀ ತಚ್ಚ ವೃತ್ತಂ ಜಾತಿರಿತಿತ್ರಿಧಾ । ವೃತ್ತಮಕ್ಷರಸಂಖ್ಯೇಯಮುಕ್ಥಂ ತತ್ ಕೃತಿಶೇಷಜಮ್ ।। ೩೩೭.

ಪದ್ಯವು ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿದೆ: ಛಂದಸ್ಸು, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ರೂಪ. ಛಂದಸ್ಸು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಾವ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮಾತ್ರಾಭಿರ್ಗಣನಾ ಯತ್ರ ಸಾ ಜಾತಿರಿತಿ ಕಾಶ್ಯಪಃ । ಸಮಮರ್ದ್ಧಸಮಂ ವೃತ್ತಂ ವಿಷಮಂ ಪೈಙ್ಗಲಂ ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಮಾಟ್ರೆಗಳ ಎಣಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಜಾತಿ ಎಂದು ಕಾಶ್ಯಪರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಛಂದಸ್ಸು ಮೂರು ವಿಧ: ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ ಮತ್ತು ವೈಷಮ್ಯ, ಪೈಂಗಳ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಾ ವಿದ್ಯಾ ನೌಸ್ತಿತೀರ್ಷೂಣಾಂ ಗಭೀರಂ ಕಾವ್ಯಸಾಗರಂ । ಮಹಾಕಾವ್ಯಂ ಕಲಾಪಶ್ಚ ಪರ್ಯ್ಯಾಬನ್ಧೋ ವಿಶೇಷಕಮ್ ।। ೩೩೭.

ಆ ವಿದ್ಯೆ ಕಾವ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ. ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ಸಂಕಲನ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಇವು ಅದರ ವಿಶೇಷ ರೂಪಗಳು.

ಕುಲಕಂ ಮುಕ್ತಕ ಕೋಷ ಇತಿ ಪದ್ಯಕುಟುಮ್ಬಕಮ್ . ಸರ್ಗಬನ್ಧೋ ಮಹಾಕಾವ್ಯಮಾರಬ್ಧಂ ಸಂಸ್ಕೃತೇನ ಯತ್ ।। ೩೩೭.

ಕುಲಕ, ಮುಕ್ತಕ ಮತ್ತು ಕೋಶ — ಇವು ಪದ್ಯಗಳ ಕುಟುಂಬ; ಸರ್ಗಬಂಧವು ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ಅದು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ತಾದಾತ್ಮ್ಯಮಜಹತ್ತತ್ರ ತತ್ಸಮಂ ನಾತಿ ದುಷ್ಯತಿ । ಇತಿಹಾಸಕಥೋದ್‌ಭೂತಮಿತರದ್ವಾ ಸದಾಶ್ರಯಂ ।। ೩೩೭.

ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮಾನವಾದುದು ಹೆಚ್ಚು ದೋಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಇತಿಹಾಸಕಥೆಯಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಮೂಲದಿಂದಲೂ ಇರಬಹುದು, ಯಾವಾಗಲೂ ಆಧಾರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮನ್ತ್ರ್ದೂತಪ್ರಯಾಣಾಜಿನಿಯತಂ ನಾತಿವಿಸ್ತರಮ್ । ಶಕ್ಕರ್ಯ್ಯಾತಿಜಗತ್ಯಾತಿಶಕ್ಕರ್ಯ್ಯಾ ತ್ರಿಷ್ಟುಭಾ ತಥಾ ।। ೩೩೭.

ದೂತನ ಕಳುಹಿಸುವಿಕೆ, ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದು ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಶಕ್ಕರಿ, ಅತಿಜಗತಿ, ಅತಿಶಕ್ಕರಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸುಗಳೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾದಿಭಿರ್ವ್ವಕ್ರಾಭಿಜನೈಶ್ಚಾರುಭಿಃ ಸಮೈಃ । ಮುಕ್ತಾ ತು ಭಿಮ್ನವೃತ್ತಾನ್ತಾ ನಾತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ರ್ಗಕಮ್ ।। ೩೩೭.

ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ಸುಂದರ, ಸಮಾನ ಪದ್ಯಗಳಿಂದ, ಉತ್ತಮ ಕವಿಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಮುಕ್ತಕವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಘಟನೆಗಳ ಕಥೆಗಳಿಗೆ, ತುಂಬಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಲ್ಲದ ಸರ್ಗವಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ.

ಅತಿಶಕ್ವರಿಕಾಷ್ಟಿಭ್ಯಾಮೇಕಸಙ್ಕೀರ್ಣಕೈಃ ಪರರಃ । ಮಾತ್ರಯಾಪ್ಯಪರಃ ಸರ್ಗಃ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯೇಷು ಚ ಪಶ್ಚಿಮಃ ।। ೩೩೭.

ಅತಿಶಕ್ವರಿ, ಅಷ್ಟಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಮಿಶ್ರ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮಾಟ್ರೆಯಿಂದ, ಕೊನೆಯದು ಉತ್ತಮವಾದದ್ದು ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಲ್ಪೋಽತಿನಿನ್ದಿತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ವಿಶೇಷಾನಾದರಃ ಸತಾಂ । ನಗರಾರ್ಣವಶೈಲರ್ತ್ತು ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾಶ್ರಮಪಾದಪೈಃ ।। ೩೩೭.

ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ದೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಗರ, ಸಾಗರ, ಪರ್ವತ, ಋತುಗಳು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಮರಗಳೊಂದಿಗೆ.

ಉದ್ಯಾನಸಲಿಲಕ್ರೀಡ಼ಾಮಧುಪಾನರತೋತ್ಸವೈಃ । ದೂತೀವಚನವಿನ್ಯಾಸೈರಸತೀಚರಿತಾದ್‌ಭುತೈಃ ।। ೩೩೭.

ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಾಡಿ ಆಟವಾಡುವುದು, ಮಧುಪಾನದ ಹಬ್ಬಗಳು, ದೂತಿಯರು ತಂದ ಸಂದೇಶಗಳು, ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಠೆ ಇಲ್ಲದ ಮಹಿಳೆಯರ ವಿಚಿತ್ರ ವರ್ತನೆಗಳು—allವು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ತಮಸಾ ಮರುತಾಪ್ಯನ್ಯೈವಿಭಾವೈರತಿನಿರ್ಭರೈಃ । ಸರ್ವ್ವವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಞ್ಚ ಸರ್ವ್ವಭಾವಪ್ರಭಾವಿತಮ್ ।। ೩೩೭.

ಕತ್ತಲೆ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಲವಾದ ರೂಪಗಳು, ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ—allವು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.

ಸರ್ವ್ವರೀತಿರಸೈಃ ಪುಷ್ಟಂ ಪುಷ್ಟಙ್ಗುಣವಿಭೂಣೈಃ । ಅತ ಏವ ಮಹಾಕಾವ್ಯಂ ತತ್ಕರ್ತ್ತಾ ಚ ಮಹಾಕವಿಃ ।। ೩೩೭.

ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಭಾವನೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಈ ಕಾವ್ಯವೇ ಮಹಾಕಾವ್ಯ; ಇದನ್ನು ರಚಿಸಿದವನೇ ಮಹಾಕವಿ.

ವಾಗ್ವೈದಗ್ಧ್ಯಪ್ರಧಾನೇಪಿ ರಸ ಏವಾತ್ರ ಜೀವಿತಮ್ । ಪೃಥಕ್ಪ್ರಯತ್ನನಿರ್ವ್ವರ್ತ್ಯಂ ವಾಗ್ವಕ್ರಿಮ್ನಿ ರಸಾದ್ವಪುಃ ।। ೩೩೭.

ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆ ಮುಖ್ಯವಾದರೂ, ಇಲ್ಲಿ ಜೀವವೆಂದರೆ ಭಾವನೆ. ಮಾತಿನ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರೂ, ಅದರ ನಿಜವಾದ ದೇಹವೇ ಭಾವನೆ.

ಚತುರ್ವ್ವರ್ಗಫಲಂ ವಿಶ್ವಗ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ನಾಯಕಾಖ್ಯಯಾ । ಸಮಾನವೃತ್ತಿನಿರ್ವ್ಯೂಢಃ ಕೌಶಿಕೀವೃತ್ತಿಕೋಮಲಃ ।। ೩೩೭.

ಇದರಿಂದ ಚತುರ್ವಿಧ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ನಾಯಕನ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕೌಶಿಕೀ ಶೈಲಿಯ ಮೃದುತನದಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕಲಾಪೋಽತ್ರ ಪ್ರವಾಸಃ ಪ್ರಾಗನುರಾಗಾಹ್ವಯೋ ರಸಃ । ಸವಿಶೇಷಕಞ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತೇನೇತರೇಣ ಚ ।। ೩೩೭.

ಇಲ್ಲಿ ಹಾರೆಯೆಂದರೆ ವಿದೇಶ ವಾಸ, ಪ್ರಾಗನುರಾಗ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇದೆ; ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಶ್ಲೋಕೈರನೇಕೈಃ ಕುಲಕಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸನ್ದಾನಿತಕಾನಿ ತತ್। ಮುಕ್ತಕಂ ಶ್ಲೋಕ ಏಕೈಕಶ್ಚಮತ್ಕಾರಕ್ಷಮಃ ಸತಾಂ ।। ೩೩೭.

ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಕುಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇರುವ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಮುಕ್ತಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸೂಕ್ತಿಭಿಃ ಕವಿಸಿಂಹಾನಾಂ ಸುನ್ದರೀಭಿಃ ಸಮನ್ವಿತಃ . ಕೋಷೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಃ ಸ ವಿದಗ್ಧಾಯ ರೋಚತೇ ।। ೩೩೭.

ಕವಿಸಿಂಹರ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಗಳು ಹಾಗೂ ಸುಂದರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಿದ, ಬ್ರಹ್ಮನಂತದಂತೆ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಈ ಭಂಡಾರವು ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಆಭಾಸೋಪಮಶಕ್ತಿಶ್ಚ ಸರ್ಗೇ ಯದ್ಭಿನ್ನವೃತ್ತತಾ । ಮಿಶ್ರಂ ವಪುರಿತಿ ಖ್ಯಾತಂ ಪ್ರಕೀರ್ಣಮಿತಿ ಚ ದ್ವಿಧಾ ।। ೩೩೭.

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಶಕ್ತಿ, ವಿವಿಧ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಬಳಕೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅದನ್ನು ಮಿಶ್ರರೂಪ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೀರ್ಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರವ್ಯಞ್ಚೈವಾಬಿನೇಯಞ್ಚ ಪ್ರಕೀರ್ಣಂ ಸಕಲೋಕ್ತಿಭಿಃ ।। ೩೩೭.

ಓದುವದಕ್ಕೂ, ಅಭಿನಯಿಸುವದಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರುವ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳಿರುವದು ಪ್ರಕೀರ್ಣ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.