ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಕಾವ್ಯಸ್ಯ ನಾಟಕಾದೇಶ್ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಾನ್ ವದಾಮ್ಯಽಥ । ಧ್ವನಿರ್ವ್ವರ್ಣಾಃ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಮಿತ್ಯೇತದ್ವಾಙ್‌ಮಯಂ ಮತಂ ।। ೩೩೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಈಗ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಧ್ವನಿ, ಅಕ್ಷರ, ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಾಷೆಯ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೇತಿಹಾಸವಾಕ್ಯಾನಾಂ ತ್ರಯಂ ಯತ್ರ ಸಮಾಪ್ಯತೇ । ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶಬ್ದಪ್ರಧಾನಾತ್ವಮಿತಿಹಾಸೇಷು ನಿಷ್ಠತಾ ।। ೩೩೭.

ಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ ವಾಕ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ್ಯ, ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

ಅಭಿಧಾಯಾಃ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಕಾವ್ಯಂ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಭಿದ್ಯತೇ । ನರತ್ವಂ ದುರ್ಲ್ಲಭಂ ಲೋಕೇ ವಿದ್ಯಾತತ್ರ ಚ ದುರ್ಲ್ಲಭಾ ।। ೩೩೭.

ನೇರ ಅರ್ಥಪ್ರಧಾನದಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ಉಳಿದ ಎರಡುಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವತ್ವವೇ ಅಪರೂಪ, ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯೂ ಅಪರೂಪ.

ಕವಿತ್ವಂ ದುರ್ಲ್ಲಭಂ ತತ್ರ ಶಕ್ತಿಸ್ತತ್ರ ಚ ದುರ್ಲ್ಲಭಾ । ವ್ಯುತ್‌ಪತ್ತಿರ್ದುರ್ಲ್ಲಭಾ ತತ್ರ ವಿವೇಕಸ್ತತ್ರ ದುರ್ಲಭಃ ।। ೩೩೭.

ಅಲ್ಲಿ ಕವಿತ್ವವೂ ಅಪರೂಪ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಅಪರೂಪ; ಅಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವೂ ಅಪರೂಪ, ವಿವೇಕವೂ ಅಪರೂಪ.

ಸರ್ವ್ವಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮವಿದ್ವದ್ಭಿರ್ಮೃಗ್ಯಮಾಣನ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ । ಆದಿವರ್ಣಾ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚ ಮಹಾಪ್ರಾಣಾಸ್ತುರೀಯಕಃ ।। ೩೩೭.

ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಅದು ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲನೆಯದು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಧ್ವನಿಗಳು, ಮೂರನೆಯದು ಮಹಾಪ್ರಾಣ.

ವರ್ಗೇಷು ವರ್ಣವೃನ್ದಂ ಸ್ಯಾತ್ಪದಂ ಸುಪ್‌ತಿಙ್‌ಪ್ರಭೇದತಃ । ಸಙ್‌ಕ್ಷೇಪಾದ್ವಾಕ್ಯಮಿಷ್ಟಾರ್ಥವ್ಯವಛಿನ್ನಾ ಪದಾಬಲೀ ।। ೩೩೭.

ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪು ಇರುತ್ತದೆ; ಪದವು ವಿಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ವಿಭಜನೆ ಹೊಂದಿದೆ; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಪದಗಳ ಗುಂಪೇ ವಾಕ್ಯ.

ಕಾವ್ಯಂ ಸ್ಫಟದಲಙ್ಕಾರಂ ಗುಣವದ್ದೋಷವರ್ಜಿತಮ್ । ಯೋನಿರ್ವ್ವೇದಶ್ಚ ಲೋಕಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಮನ್ನಾದಯೋನಿಜಂ ।। ೩೩೭.

ಕಾವ್ಯವು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಅಲಂಕೃತ, ಗುಣಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ದೋಷರಹಿತವಾಗಿರಬೇಕು; ಅದರ ಮೂಲವೇ ವೇದ ಮತ್ತು ಲೋಕ, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ದೇವಾದೀನಾಂ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ನೃಣಾಂ । ಗದ್ಯಂ ಪದ್ಯಞ್ಚ ಮಿಶ್ರಞ್ಚ ಕಾವ್ಯಾದಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೩೭.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮೂರು ವಿಧದ ಪ್ರಾಕೃತ; ಗದ್ಯ, ಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ — ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳ ಮೂರು ವಿಧಗಳೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆಪದಃ ಪದಸನ್ತಾನೋ ಗದ್ಯನ್ತದಪಿ ಗದ್ಯತೇ । ಚೂರ್ಣಕೋತ್‌ಕಲಿಕಾಗನ್ಧಿವೃತ್ತಭೇದಾತ್ ತ್ರಿರೂಪಕಮ್ ।। ೩೩೭.

ಪದಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಗದ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನೂ ಗದ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಚೂರ್ಣ, ಉತ್ಕಲಿಕಾ ಮತ್ತು ಗಂಧಿ ಎಂಬ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿಂದ ಅದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಪಾಲ್ಪವಿಗ್ರಹಂ ನಾತಿಮೃದುಸನ್ದರ್ಭನಿರ್ಭರಂ । ತೂರ್ಣಕಂ ನಾಮತೋ ದೀರ್ಘಸಮಾಸಾತ್ ಕಲಿಕಾ ಭವೇತ್ ।। ೩೩೭.

ಸಂರಚನೆ ಸ್ವಲ್ಪ, ಅತಿ ಮೃದು ಅಲ್ಲದೆ, ಗಾಢವಾದ ಸಂದರ್ಭವಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ತೂರ್ಣಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ದೀರ್ಘ ಸಮಾಸಗಳಿಂದ ಕಲಿಕಾ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಭವೇನ್ಮಧ್ಯಮಸನ್ದರ್ಭನ್ನಾತಿಕುತ್ಸಿತವಿಗ್ರಹಮ್ । ವೃತ್ತಚ್ಛಾಯಾಹರಂ ವೃತ್ತಂ ಗನ್ಧಿನೈತತ್ ಕಿಲೋತ್‌ಕಟಮ್ ।। ೩೩೭.

ಮಧ್ಯಮ ಸಂಧರ್ಭ, ಅತಿ ಕೆಟ್ಟ ಸಂರಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಛಾಯೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಗಂಧಿ ಎಂದು, ಇದನ್ನೇ ಉತ್ಕಟ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ ಕಥಾ ಖಣ್ಡಕಥಾ ಪರಿಕಥಾ ತಥಾ । ಕಥಾನಿಕೇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯಞ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ ।। ೩೩೭.

ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆ, ಕಥೆ, ತುಂಡು ಕಥೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಕಥೆ — ಇವುಗಳನ್ನು ಐದು ರೀತಿಯ ಗದ್ಯಕಾವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ತೃವಂಶಪ್ರಶಂಸಾ ಸ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ಗದ್ಯೇನ ವಿಸ್ತರಾತ್ । ಕನ್ಯಾಹರಣಸಂಗ್ರಾಮವಿಪ್ರಲಮ್ಭವಿಪತ್ತಯಃ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಂಶದ ಪ್ರಶಂಸೆ ವಿವರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕನ್ಯಾ ಅಪಹರಣ, ಯುದ್ಧ, ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಗಳೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಭವನ್ತಿ ಯತ್ರ ದೀಪ್ತಾಶ್ಚ ರೀತಿವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಯಃ । ಉಚ್ಛಾಸೈಶ್ಚ ಚಪರಿಚ್ಛೇಜೋ ಯತ್ರ ಯಾ ಚೂರ್ಣಕೋತ್ತರಾ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆಚರಣೆ, ನಡೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉತ್ಸಾಹದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ, ಹಠಾತ್ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ತುಂಡು ಉತ್ತರಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ.

. ವಕ್ತ್ರಂ ವಾಪರವಕ್ತ್ರಂ ವಾ ಯತ್ರ ಸಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಶ್ಲೋಕೈಃ ಸ್ವವಂಶಂ ಸಂಕ್ಷೇಪಾತ್ ಕವಿರ್ಯತ್ರ ಪ್ರಶಂಸತಿ ।। ೩೩೭.

ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕವಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹೇಳುವಾಗ ಅದು ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿ ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ.

ಮುಖ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಾವತಾರಾಯ ಭವೇದ್ಯತ್ರ ಕಥಾನ್ತರಮ್ । ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ಯತ್ರ ಸ್ಯಾದ್ಭವೇದ್ವಾಲಮ್ಭಕೈಃ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೭.

ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವಾಗ, ಮತ್ತು ಭಾಗವಿಭಾಗವಿಲ್ಲದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಉಪಕಥೆಗಳು ಇರುವಾಗ ಅದು ಕಥೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾ ಕಥಾ ನಾಮ ತದ್‌ಗರ್ಭೇ ನಿಬಧ್ನೀಯಾಚ್ಚತುಷ್ಪದೀಂ । ಭವೇತ್ ಖಣ್ಡಕಥಾ ಯಾಸೌ ಪರಿಕಥಾ ತಯೋಃ ।। ೩೩೭.

ಅದು ಕಥೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು, ಅದರೊಳಗೆ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು; ತುಂಡಾಗಿ ಇರುವದು ಖಂಡಕಥೆ, ವಿಸ್ತಾರವಾದದು ಪರಿಕಥೆ.

ಅಮಾತ್ಯಂ ಸಾರ್ಥಕಂ ವಾಪಿ ದ್ವಿಜಂ ವಾ ನಾಯಕಂ ವಿದುಃ । ಸ್ಯಾತ್ತಯೋಃ ಕರುಣಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಪ್ರಲಮ್ಭಶ್ಚ ತುರ್ವ್ವಿಧಃ ।। ೩೩೭.

ಅಲ್ಲಿ ಅಮಾತ್ಯ, ವ್ಯಾಪಾರಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ನಾಯಕನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆ ಎರಡು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ.

. ಸಮಾಪ್ಯತೇ ತಯೋರ್ನ್ನಾದ್ಯಾ ಸಾ ಕಥಾಮನುಧಾವತಿ । ಕಥಾಖ್ಯಾಥಿಕಯೋರ್ಮ್ಮಿಶ್ರಮಾವಾತ್ ಪರಿಕಥಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೩೭.

ಆ ಎರಡು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಥೆಯ ಮಿಶ್ರ ರೂಪವೇ ಪರಿಕಥೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಯಾನಕಂ ಸುಖಪರಂ ಗರ್ಬೇ ಚ ಕರುಣೋ ರಸಃ । ಅದ್ಭುತೋಽನ್ತೇ ಸುಕ್ಲೃಪ್ತಾರ್ಥೋ ನೋದಾತ್ತಾ ಸಾ ಕಥಾನಿಕಾ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಭಯ ಅಥವಾ ಸುಖಭಾವನೆ, ಒಳಗೆ ದುಃಖ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅರ್ಥವಿದ್ದರೂ, ಉನ್ನತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಕಥಾನಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯಂ ಚತುಷ್ಪದೀ ತಚ್ಚ ವೃತ್ತಂ ಜಾತಿರಿತಿತ್ರಿಧಾ । ವೃತ್ತಮಕ್ಷರಸಂಖ್ಯೇಯಮುಕ್ಥಂ ತತ್ ಕೃತಿಶೇಷಜಮ್ ।। ೩೩೭.

ಪದ್ಯವು ನಾಲ್ಕು ಸಾಲುಗಳ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿದೆ: ಛಂದಸ್ಸು, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ರೂಪ. ಛಂದಸ್ಸು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಾವ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

ಮಾತ್ರಾಭಿರ್ಗಣನಾ ಯತ್ರ ಸಾ ಜಾತಿರಿತಿ ಕಾಶ್ಯಪಃ । ಸಮಮರ್ದ್ಧಸಮಂ ವೃತ್ತಂ ವಿಷಮಂ ಪೈಙ್ಗಲಂ ತ್ರಿಧಾ ।। ೩೩೭.

ಯಾವಲ್ಲಿ ಮಾಟ್ರೆಗಳ ಎಣಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಜಾತಿ ಎಂದು ಕಾಶ್ಯಪರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಛಂದಸ್ಸು ಮೂರು ವಿಧ: ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ ಮತ್ತು ವೈಷಮ್ಯ, ಪೈಂಗಳ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಾ ವಿದ್ಯಾ ನೌಸ್ತಿತೀರ್ಷೂಣಾಂ ಗಭೀರಂ ಕಾವ್ಯಸಾಗರಂ । ಮಹಾಕಾವ್ಯಂ ಕಲಾಪಶ್ಚ ಪರ್ಯ್ಯಾಬನ್ಧೋ ವಿಶೇಷಕಮ್ ।। ೩೩೭.

ಆ ವಿದ್ಯೆ ಕಾವ್ಯಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ. ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ಸಂಕಲನ ಮತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಇವು ಅದರ ವಿಶೇಷ ರೂಪಗಳು.

ಕುಲಕಂ ಮುಕ್ತಕ ಕೋಷ ಇತಿ ಪದ್ಯಕುಟುಮ್ಬಕಮ್ . ಸರ್ಗಬನ್ಧೋ ಮಹಾಕಾವ್ಯಮಾರಬ್ಧಂ ಸಂಸ್ಕೃತೇನ ಯತ್ ।। ೩೩೭.

ಕುಲಕ, ಮುಕ್ತಕ ಮತ್ತು ಕೋಶ — ಇವು ಪದ್ಯಗಳ ಕುಟುಂಬ; ಸರ್ಗಬಂಧವು ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ಅದು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ತಾದಾತ್ಮ್ಯಮಜಹತ್ತತ್ರ ತತ್ಸಮಂ ನಾತಿ ದುಷ್ಯತಿ । ಇತಿಹಾಸಕಥೋದ್‌ಭೂತಮಿತರದ್ವಾ ಸದಾಶ್ರಯಂ ।। ೩೩೭.

ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮಾನವಾದುದು ಹೆಚ್ಚು ದೋಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಇತಿಹಾಸಕಥೆಯಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಮೂಲದಿಂದಲೂ ಇರಬಹುದು, ಯಾವಾಗಲೂ ಆಧಾರ ಇರುತ್ತದೆ.

ಮನ್ತ್ರ್ದೂತಪ್ರಯಾಣಾಜಿನಿಯತಂ ನಾತಿವಿಸ್ತರಮ್ । ಶಕ್ಕರ್ಯ್ಯಾತಿಜಗತ್ಯಾತಿಶಕ್ಕರ್ಯ್ಯಾ ತ್ರಿಷ್ಟುಭಾ ತಥಾ ।। ೩೩೭.

ದೂತನ ಕಳುಹಿಸುವಿಕೆ, ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದು ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಶಕ್ಕರಿ, ಅತಿಜಗತಿ, ಅತಿಶಕ್ಕರಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸುಗಳೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾದಿಭಿರ್ವ್ವಕ್ರಾಭಿಜನೈಶ್ಚಾರುಭಿಃ ಸಮೈಃ । ಮುಕ್ತಾ ತು ಭಿಮ್ನವೃತ್ತಾನ್ತಾ ನಾತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ರ್ಗಕಮ್ ।। ೩೩೭.

ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ಸುಂದರ, ಸಮಾನ ಪದ್ಯಗಳಿಂದ, ಉತ್ತಮ ಕವಿಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಮುಕ್ತಕವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಘಟನೆಗಳ ಕಥೆಗಳಿಗೆ, ತುಂಬಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಲ್ಲದ ಸರ್ಗವಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ.

ಅತಿಶಕ್ವರಿಕಾಷ್ಟಿಭ್ಯಾಮೇಕಸಙ್ಕೀರ್ಣಕೈಃ ಪರರಃ । ಮಾತ್ರಯಾಪ್ಯಪರಃ ಸರ್ಗಃ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯೇಷು ಚ ಪಶ್ಚಿಮಃ ।। ೩೩೭.

ಅತಿಶಕ್ವರಿ, ಅಷ್ಟಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಮಿಶ್ರ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಸರ್ಗವನ್ನು ಮಾಟ್ರೆಯಿಂದ, ಕೊನೆಯದು ಉತ್ತಮವಾದದ್ದು ಎಂದು ಶ್ಲಾಘಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಲ್ಪೋಽತಿನಿನ್ದಿತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ವಿಶೇಷಾನಾದರಃ ಸತಾಂ । ನಗರಾರ್ಣವಶೈಲರ್ತ್ತು ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾಶ್ರಮಪಾದಪೈಃ ।। ೩೩೭.

ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ದೋಷಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ; ನಗರ, ಸಾಗರ, ಪರ್ವತ, ಋತುಗಳು, ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಮರಗಳೊಂದಿಗೆ.