ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಯಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯಷ್ಟೌ ಚತ್ವಾರಶ್ಚ ಸಮಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಅನುಸ್ವಾರೋ ವಿಸರ್ಗಶ್ಚ ᳲ ಕ ᳲ ಪೌ ಚಾಪಿ ಪರಾನ್ವಿತೌ ।। ೩೩೬.

ಯಾದಯ ಎಂಬುವು ಎಂಟು ಉಭಯಚರಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಾಲ್ಕು ಸಮಾನಗಳು; ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗ, ಹಾಗೆಯೇ 'ಕ' ಮತ್ತು 'ಪ' ಅಂತ್ಯಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ.

ದುಷ್ಪೃಷ್ಠಶ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಲೃಕಾರಃ ಪ್ಲುತ ಏವ ಚ । ರಙ್ಗಶ್ಚ ಖೇ ಅರಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಹಕಾರಃ ಪಞ್ಚಮೈರ್ಯುತಃ ।। ೩೩೬.

ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಿರುವದು, 'ಳೃ' ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಸ್ವರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; 'ರಂಗ' ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, 'ಹ' ಅಕ್ಷರವು ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಅನ್ತಸ್ಥಾಭಿಃ ಸಮಾಯುಕ್ತ ಔರಸ್ಯಃ ಕಣ್ಠ್ಯ ಏವ ಸಃ । ಆತ್ಮಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮೇಸಾರ್ಥಂ ಮನೋ ಯುಂಕ್ತೇ ವಿವಕ್ಷಯಾ ।। ೩೩೬.

ಉಭಯಚರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ಅದು ಓಟಿಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಠ್ಯ; ಸಮಾನಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಮನಃ ಕಾಯಾಗ್ನಿಮಾಹನ್ತಿ ಸ ಪ್ರೇರಯತಿ ಮಾರುತಮ್ । ಮಾರುತಸ್ತೂರಸಿ ಚರನ್ ಮನ್ತ್ರಂ ಜನಯತಿ ಸ್ವರಂ ।। ೩೩೬.

ಮನಸ್ಸು ದೇಹದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅದು ವಾಯುವನ್ನು ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಮಂತ್ರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾತಃ ಸವನಯೋಗಸ್ತು ಛನ್ದೋ ಗಾಯತ್ರಮಾಶ್ರಿತಮ್ । ಕಣ್ಠೇ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಯುತಂ ಮಧ್ಯಮನ್ತ್ರೇಷು ಭಾನುಗಮ್ ।। ೩೩೬.

ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸವನಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಗಾಯತ್ರಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ, ಮಧ್ಯಮಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ತಾರನ್ತಾರ್ತ್ತೀಯಸವನಂ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಂ ಜಾಗತಾನುಗಮ್ । ಸೋದೀರ್ಣೋ ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಭಿಹಿತೋ ವಕ್ರಮಾಪದ್ಯ ಮಾರುತಃ ।। ೩೩೬.

ಮೂರನೇ ಸವನೆ ಉಚ್ಚಸ್ವರವಾಗಿದ್ದು, ತಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಜಗತೀ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಚೋದಿತವಾದ ವಾಯು ಮುಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ವಕ್ರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣಾನ್ ಜನಯತೇ ತೇಷಾಂ ವಿಭಾಗಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಃ । ಸ್ವರತಃ ಕಾಲತಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಯತ್ನಾರ್ಥಪ್ರದಾನತಃ ।। ೩೩೬.

ಅದು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳ ವಿಭಜನೆ ಐದು ವಿಧ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವರ, ಕಾಲ, ಸ್ಥಾನ, ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪ್ರದಾನದ ಮೂಲಕ.

ಅಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ ವರ್ಣಾನಾಮುರಃ ಕಣ್ಠಃ ಶಿರಸ್ತಥಾ । ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಞ್ಚ ದನ್ತಾಶ್ಚ ನಾಸಿಕೌಷ್ಠೌ ಚ ತಾಲು ಚ ।। ೩೩೬.

ಅಕ್ಷರಗಳ ಎಂಟು ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ: ಹೃದಯ, ಕಂಠ, ತಲೆ, ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಹಲ್ಲು, ಮೂಗು, ತುಟಿ ಮತ್ತು ತಾಲು.

ಸ್ವಭಾವಶ್ಚ ವಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಶಷಸಾ ರೇಫ ಏವ ಚ । ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಮುಪಧ್ಮಾ ಚ ಗತಿರಷ್ಟವಿಧೋಷ್ಮಣಃ ।। ೩೩೬.

ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಾರಣೆ, 'ಷ' ಮತ್ತು 'ಶ', ಹಾಗೆಯೇ 'ರ' ಕೂಡ; ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಉಪಧ್ಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆ—ಇವು ಎಂಟು ವಿಧದ ಉಷ್ಮಗಳು.

ಪದ್ಯೋ ಭಾವಪ್ರಸನ್ಧಾನಮುಕಾರಾದಿ ಪರಮ್ಪದಂ । ಸ್ವರಾನ್ತಂ ತಾದೃಶಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯಾದನ್ಯದ್ವ್ಯಕ್ತಮೂಷ್ಮಣಃ ।। ೩೩೬.

ಪದದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥದ ಸಂಪರ್ಕವು 'ಉ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಪರಮಪದ; ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗಿರುವದು ಹಾಗೆ, ಮತ್ತು ಉಷ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಯಾವುದಾದರೂ.

ಊತೀರ್ಥಾದಾಗತಂ ದಗ್ಧಮಪ್ರವರ್ಣಞ್ಚ ಭಕ್ಷಿತಂ । ಏವಮುಚ್ಚಾರಣಂ ಪಾಪಮೇವಮುಚ್ಚಾರಣಂ ಶುಭಮ್ ।। ೩೩೬.

ತಪ್ಪು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಸುಟ್ಟದ್ದು ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರವಿಲ್ಲದೆ ತಿಂದದ್ದು—ಹೀಗೆ ಉಚ್ಚಾರಿಸುವುದು ಪಾಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಶುದ್ಧ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯು ಶುಭ.

ಅತೀರ್ಥಾದಾಗತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಾಮ್ನಾಯಂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ । ಸುಸ್ವರೇಣ ಸುವಕ್ತ್ರೇಣ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮರಾಜನಿ ।। ೩೩೬.

ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಂದ ವಸ್ತು, ಸರಿಯಾಗಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪಠಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ರಾಜನೇ.

ನ ಕರಾಲೋ ನ ಲಮ್ವೋಷ್ಠೋ ನಾವ್ಯಕ್ತಾ ನಾನುನಾಸಿಕಃ । ಗದ್ಗದೋ ಬಹುಜಿಹ್ವಶ್ಚ ನ ವರ್ಣಾನ್ ವಕ್ತುಮರ್ಹತಿ ।। ೩೩೬.

ಮುಖ ವಿಕೃತಗೊಂಡವನು, ತುಟಿಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದವನು, ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದವನು, ನಾಸಿಕಸ್ವರದಿಂದ ಮಾತಾಡುವವನು, ತಡತಡಿಸುವವನು, ಅಥವಾ ಅನೇಕ ನಾಲಗೆಯವನು—ಇಂತಹವರು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬಾರದು.

ಏವಂ ವರ್ಣಾಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ನಾವ್ಯಕ್ತಾ ನ ಚ ಪೀಡ಼ಿತಾಃ । ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ಣಪ್ರ್ಯೋಗೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ।। ೩೩೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು; ಅವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ, ಅತಿಯಾದ ಬಲದಿಂದಲೂ ಹೇಳಬಾರದು. ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಉದಾತ್ತಶ್ಚಾನುದಾತ್ತಶ್ಚ ಸ್ವರಿತಶ್ಚ ಸ್ವರಾಸ್ತ್ರಯಃ । ಹ್ರಸ್ವೋ ದೀರ್ಘಃ ಪ್ಲುತ ಇತಿ ಕಾಲತೋ ನಿಯಮಾವಧಿ ।। ೩೩೬.

ಉದಾತ್ತ, ಅನುದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ವರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ, ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಪ್ಲುತ ಎಂಬ ಅವಧಿಗಳು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿವೆ.

ಕಣ್ಠ್ಯಾ ವಹಾವಿಚುಯಶಾಸ್ತಾಲವ್ಯಾ ಓಷ್ಠಜಾ ವುಪು । ಸ್ಯುರ್ಮೂರ್ದ್ಧನ್ಯಾ ಋಟುರಸಾಃ ದನ್ತ್ಯಾಃ ಲೃತುಲಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೩೩೬.

ಅಕ್ಷರಗಳು ಗಂಟಲು, ತುಟಿ, ತಾಲು ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ತಲೆಮೇಲಿನಿಂದ ಬರುವವುಗಳನ್ನು ಋ ಮತ್ತು ಋಷ ಎಂದು, ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಬರುವವುಗಳನ್ನು ಌ ಮತ್ತು ಌಷ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇ ತು ಕುಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ದನ್ತ್ಯೋಷ್ಠೋ ವಃ ಸ್ಮೃತೋ ಬುಧೈಃ । ಏದೈತೌ ಕಣ್ಠತಾಲವ್ಯೌ ಓ ಔ ಕಣ್ಠ್ಯೌಷ್ಠಜೌ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೩೩೬.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲದಲ್ಲಿ 'ಕು' ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; 'ವ' ಅನ್ನು ಪಂಡಿತರು ದಂತೋಷ್ಠ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; 'ಎ' ಮತ್ತು 'ಐ' ಗಂಟಲು-ತಾಲು ಮೂಲದವು, 'ಒ' ಮತ್ತು 'ಔ' ಗಂಟಲು-ತುಟಿ ಮೂಲದವು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಮಾತ್ರಾ ತು ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಏಕಾರೈಕಾರಯೋರ್ಭವೇತ್ । ಅಯೋಗವಾಹಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನಭಾಗಿನಃ ।। ೩೩೬.

'ಎ' ಮತ್ತು 'ಐ' ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಟಲುಗೆ ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆ ಇದೆ; ಜೋಡಿಸದ ಧ್ವನಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮೂಲಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಚೋಽಸ್ಪೃಷ್ಟಾಪಣಸ್ತ್ವೀಷನ್ನೋಮಾಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಾ ಹಲಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಶೇಷಾಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಾ ಹಲಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನಿಬೋಧಾತ್ರ ಪ್ರಧಾನತಃ ।। ೩೩೬.

ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದವುಗಳನ್ನು 'ಅಸ್ಪೃಷ್ಟ' ಎಂದು, ವ್ಯಂಜನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿರುವವುಗಳನ್ನು 'ಸ್ಪೃಷ್ಟ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಉಳಿದ ವ್ಯಂಜನಗಳೂ 'ಸ್ಪೃಷ್ಟ' ಎಂದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಮೋಽನುನಾಸಿಕಾನಕ್ರೌ ನಾದಿಮೌ ಹಸಪಃ ಸ್ಮೃತಾ । ಈಷನ್ನಾದೋಪಣಯಶಃ ಸ್ವಾಸಿನಶ್ಚ ಥಕಾದಯಃ ೩೩೬.

'ಅಂ' ಅನುನಾಸಿಕವಲ್ಲ, 'ಅನ್' ಮತ್ತು 'ಔ' ಅನುನಾಸಿಕ; 'ಹ', 'ಸ', 'ಪ' ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ತುಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಧ್ವನಿ ಇರುವವುಗಳು 'ಥ' ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳು, ಅವು ತಮ್ಮದೇ ಪ್ರಕಾರದವು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಕಾವ್ಯಸ್ಯ ನಾಟಕಾದೇಶ್ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಾನ್ ವದಾಮ್ಯಽಥ । ಧ್ವನಿರ್ವ್ವರ್ಣಾಃ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಮಿತ್ಯೇತದ್ವಾಙ್‌ಮಯಂ ಮತಂ ।। ೩೩೭.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಈಗ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಧ್ವನಿ, ಅಕ್ಷರ, ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಾಷೆಯ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೇತಿಹಾಸವಾಕ್ಯಾನಾಂ ತ್ರಯಂ ಯತ್ರ ಸಮಾಪ್ಯತೇ । ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶಬ್ದಪ್ರಧಾನಾತ್ವಮಿತಿಹಾಸೇಷು ನಿಷ್ಠತಾ ।। ೩೩೭.

ಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ ವಾಕ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ್ಯ, ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ.

ಅಭಿಧಾಯಾಃ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಕಾವ್ಯಂ ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಭಿದ್ಯತೇ । ನರತ್ವಂ ದುರ್ಲ್ಲಭಂ ಲೋಕೇ ವಿದ್ಯಾತತ್ರ ಚ ದುರ್ಲ್ಲಭಾ ।। ೩೩೭.

ನೇರ ಅರ್ಥಪ್ರಧಾನದಿಂದ ಕಾವ್ಯವು ಉಳಿದ ಎರಡುಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವತ್ವವೇ ಅಪರೂಪ, ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆಯೂ ಅಪರೂಪ.

ಕವಿತ್ವಂ ದುರ್ಲ್ಲಭಂ ತತ್ರ ಶಕ್ತಿಸ್ತತ್ರ ಚ ದುರ್ಲ್ಲಭಾ । ವ್ಯುತ್‌ಪತ್ತಿರ್ದುರ್ಲ್ಲಭಾ ತತ್ರ ವಿವೇಕಸ್ತತ್ರ ದುರ್ಲಭಃ ।। ೩೩೭.

ಅಲ್ಲಿ ಕವಿತ್ವವೂ ಅಪರೂಪ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಅಪರೂಪ; ಅಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವೂ ಅಪರೂಪ, ವಿವೇಕವೂ ಅಪರೂಪ.

ಸರ್ವ್ವಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮವಿದ್ವದ್ಭಿರ್ಮೃಗ್ಯಮಾಣನ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ । ಆದಿವರ್ಣಾ ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚ ಮಹಾಪ್ರಾಣಾಸ್ತುರೀಯಕಃ ।। ೩೩೭.

ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಅದು ಫಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲನೆಯದು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಧ್ವನಿಗಳು, ಮೂರನೆಯದು ಮಹಾಪ್ರಾಣ.

ವರ್ಗೇಷು ವರ್ಣವೃನ್ದಂ ಸ್ಯಾತ್ಪದಂ ಸುಪ್‌ತಿಙ್‌ಪ್ರಭೇದತಃ । ಸಙ್‌ಕ್ಷೇಪಾದ್ವಾಕ್ಯಮಿಷ್ಟಾರ್ಥವ್ಯವಛಿನ್ನಾ ಪದಾಬಲೀ ।। ೩೩೭.

ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಗುಂಪು ಇರುತ್ತದೆ; ಪದವು ವಿಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ವಿಭಜನೆ ಹೊಂದಿದೆ; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಪದಗಳ ಗುಂಪೇ ವಾಕ್ಯ.

ಕಾವ್ಯಂ ಸ್ಫಟದಲಙ್ಕಾರಂ ಗುಣವದ್ದೋಷವರ್ಜಿತಮ್ । ಯೋನಿರ್ವ್ವೇದಶ್ಚ ಲೋಕಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಮನ್ನಾದಯೋನಿಜಂ ।। ೩೩೭.

ಕಾವ್ಯವು ಸ್ಪಷ್ಟ, ಅಲಂಕೃತ, ಗುಣಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ದೋಷರಹಿತವಾಗಿರಬೇಕು; ಅದರ ಮೂಲವೇ ವೇದ ಮತ್ತು ಲೋಕ, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ದೇವಾದೀನಾಂ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಕೃತಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ನೃಣಾಂ । ಗದ್ಯಂ ಪದ್ಯಞ್ಚ ಮಿಶ್ರಞ್ಚ ಕಾವ್ಯಾದಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೩೭.

ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮೂರು ವಿಧದ ಪ್ರಾಕೃತ; ಗದ್ಯ, ಪದ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ — ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳ ಮೂರು ವಿಧಗಳೆಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆಪದಃ ಪದಸನ್ತಾನೋ ಗದ್ಯನ್ತದಪಿ ಗದ್ಯತೇ । ಚೂರ್ಣಕೋತ್‌ಕಲಿಕಾಗನ್ಧಿವೃತ್ತಭೇದಾತ್ ತ್ರಿರೂಪಕಮ್ ।। ೩೩೭.

ಪದಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಗದ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನೂ ಗದ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಚೂರ್ಣ, ಉತ್ಕಲಿಕಾ ಮತ್ತು ಗಂಧಿ ಎಂಬ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿಂದ ಅದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.