ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತನ್ವೀ ಭನತಸಾಭೋಭೋ ಲಯೋ ವಾಣಸುರಾರ್ಕ್ಕಕಾಃ । ಕ್ರೌಞ್ಚಪದಾ ಭಮತತಾ ನೌ ನೌ ವಾಣ್ಶರಾಷ್ಟತಃ ।। ೩೩೪.

ತನ್ವೀ, ಭನತಸಾಭೋಭೋ, ಲಯ, ವಾಣಸುರಾರ್ಕಕಾ, ಕ್ರೌಂಚಪದಾ, ಭಮತತಾ, ನೌ, ನೌ ಮತ್ತು ವಾಣ್ಶರಾಷ್ಟತ ಎಂಬುವುಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಭುಜಙ್ಗವಿಜೃಮ್ಭಿತಂ ಮಮತನಾ ನನವಾಸನೌ । ಗಷ್ಟೇಶಮುನಿಭಿಶ್ಛೇದೋ ಹ್ಯುಹಾರಾಖ್ಯಮೀದೃಶಮ್ ।। ೩೩೪.

ಭುಜಂಗವಿಜೃಂಭಿತ, ಮಮತನಾ, ನನವಾಸನೌ ಮತ್ತು ಗಷ್ಟೇಶಮುನಿ ಎಂಬುವುಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಋಷಿಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಉಹಾರಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮನನಾನತಾನಃ ಸೋ ಗಗೌ ಗ್ರಹರಸೋ ರಸಾತ್ । ನೌ ಸಪ್ತರೋದಣ್ಡದಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚಣ್ಡವೃಷ್ಟಿಪ್ರಘಾತಕಂ ।। ೩೩೪.

ಮನನಾನತಾನ, ಸೋ, ಗಗೌ, ಗ್ರಹರಸೋ ಮತ್ತು ರಸಾತ್ ಸೇರಿವೆ. ನೌ, ಸಪ್ತರೋದಂಡದ ಮತ್ತು ಚಂಡವೃಷ್ಟಿಪ್ರಘಾತಕ ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ರೇಫವೃದ್ಧ್ಯಾ ಣಣವಾ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಾಲಜೀಮೂತಮುಖ್ಯಕಾಃ । ಶೇಷೇ ವೈ ಪ್ರಚಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಗಾಥಾಪ್ರಸ್ತಾರ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೪.

ರೆಫದ ವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಣಣವಾ ಎಂಬುವುಗಳು ವ್ಯಾಲಜೀಮೂತಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಿತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಇದನ್ನು ಗಾಥಾಪ್ರಸ್ತಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಛನ್ದೋಽತ್ರ ಸಿದ್ಧಂ ಗಾಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾದೇ ಸರ್ವ್ವಗುರೌ ತಥಾ । ಪ್ರಸ್ತಾರ ಆದ್ಯಗಾಥೋನಃ ಪರತುಲ್ಯೋಽಥ ಪೂರ್ವ್ವಗಃ ।। ೩೩೫.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಗಾಥಾ ಎಂದರೆ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಗುರುಸ್ವರಗಳಿರುವುದು. ಪ್ರಸ್ತಾರವು ಮೊದಲ ಗಾಥಾ, ನಂತರದವುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ನಷ್ಟಮಧ್ಯೇ ಸಮೇಽಙ್ಕೋನಃ ಸಮೇಽರ್ದ್ಧ ವಿಷಮೇ ಗುರುಃ । ಪ್ರತಿಲೋಮಗುಣಂ ನಾದ್ಯಂ ದ್ವಿರುದ್ದಿಷ್ಟಗ ಏಕನುತ್ ।। ೩೩೫.

ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದದ್ದು ಸಮಕೋನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅಸಮವಾದಲ್ಲಿ ಅದು ಭಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ವಿರುದ್ಧ ಗುಣವು ಮೊದಲಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದೂ ಅಲ್ಲ, ಒಮ್ಮೆ ಬಿಟ್ಟಿರುವುದೂ ಅಲ್ಲ.

ಸಙ್‌ಖ್ಯಾದ್ವಿರರ್ದ್ಧೇ ರೂಪೇ ತು ಶೂನ್ಯಂ ಶೂನ್ಯೇ ದ್ವಿರೀರಿತಂ । ತಾವದರ್ದ್ಧೇ ತದ್‌ಗುಣಿತಂ ದ್ವಿ ದ್‌ವ್ಯೂನಞ್ಚ ತದನ್ತತಃ ।। ೩೩೫.

ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿದಾಗ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರೂಪ ಶೂನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಗುಣಿಸಿದಷ್ಟು, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಡಿಮೆ.

ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಮೇರುಪ್ರಸ್ತಾರತೋ ಭವೇತ್ । ನಗಸಂಖ್ಯಾ ವೃತ್ತಸಂಖ್ಯಾ ಚಾಧ್ವಾಙ್ಗುಲಮಧೋದ್‌ರ್ಧತಃ ।। ೩೩೫.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ, ಮೆರುಪ್ರಸ್ತಾರದಂತೆ; ಶಿಖರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಬೆರಳಿನ ಅಗಲದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಙ್‌ಖ್ಯೈವ ದ್ವಿಗುಣೈಕೋನಾ ಛನ್ದಃ ಸಾರೋಽಥಮೀರಿತಃ ।। ೩೩೫.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಾರವೆಂದರೆ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿ ಒಂದನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಶಿಕ್ಷಾನ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯುರ್ವರ್ಣಾ ವಾ ಚತುರಾಧಿಕಾಃ । ಸ್ವರಾ ವಿಂಶತಿರೇಕಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಾನಾಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ ।। ೩೩೬.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅವು ಅರವತ್ತಮೂರು ಪಾಠಗಳು, ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರಗಳು ನಾಲ್ಕು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ; ಸ್ವರಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದೂ, ವ್ಯಂಜನಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು.

ಯಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯಷ್ಟೌ ಚತ್ವಾರಶ್ಚ ಸಮಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಅನುಸ್ವಾರೋ ವಿಸರ್ಗಶ್ಚ ᳲ ಕ ᳲ ಪೌ ಚಾಪಿ ಪರಾನ್ವಿತೌ ।। ೩೩೬.

ಯಾದಯ ಎಂಬುವು ಎಂಟು ಉಭಯಚರಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಾಲ್ಕು ಸಮಾನಗಳು; ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗ, ಹಾಗೆಯೇ 'ಕ' ಮತ್ತು 'ಪ' ಅಂತ್ಯಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ.

ದುಷ್ಪೃಷ್ಠಶ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಲೃಕಾರಃ ಪ್ಲುತ ಏವ ಚ । ರಙ್ಗಶ್ಚ ಖೇ ಅರಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಹಕಾರಃ ಪಞ್ಚಮೈರ್ಯುತಃ ।। ೩೩೬.

ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಿರುವದು, 'ಳೃ' ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಸ್ವರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; 'ರಂಗ' ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, 'ಹ' ಅಕ್ಷರವು ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಅನ್ತಸ್ಥಾಭಿಃ ಸಮಾಯುಕ್ತ ಔರಸ್ಯಃ ಕಣ್ಠ್ಯ ಏವ ಸಃ । ಆತ್ಮಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮೇಸಾರ್ಥಂ ಮನೋ ಯುಂಕ್ತೇ ವಿವಕ್ಷಯಾ ।। ೩೩೬.

ಉಭಯಚರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ಅದು ಓಟಿಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಠ್ಯ; ಸಮಾನಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಮನಃ ಕಾಯಾಗ್ನಿಮಾಹನ್ತಿ ಸ ಪ್ರೇರಯತಿ ಮಾರುತಮ್ । ಮಾರುತಸ್ತೂರಸಿ ಚರನ್ ಮನ್ತ್ರಂ ಜನಯತಿ ಸ್ವರಂ ।। ೩೩೬.

ಮನಸ್ಸು ದೇಹದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅದು ವಾಯುವನ್ನು ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಮಂತ್ರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾತಃ ಸವನಯೋಗಸ್ತು ಛನ್ದೋ ಗಾಯತ್ರಮಾಶ್ರಿತಮ್ । ಕಣ್ಠೇ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಯುತಂ ಮಧ್ಯಮನ್ತ್ರೇಷು ಭಾನುಗಮ್ ।। ೩೩೬.

ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸವನಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಗಾಯತ್ರಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ, ಮಧ್ಯಮಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ತಾರನ್ತಾರ್ತ್ತೀಯಸವನಂ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಂ ಜಾಗತಾನುಗಮ್ । ಸೋದೀರ್ಣೋ ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಭಿಹಿತೋ ವಕ್ರಮಾಪದ್ಯ ಮಾರುತಃ ।। ೩೩೬.

ಮೂರನೇ ಸವನೆ ಉಚ್ಚಸ್ವರವಾಗಿದ್ದು, ತಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಜಗತೀ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಚೋದಿತವಾದ ವಾಯು ಮುಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ವಕ್ರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣಾನ್ ಜನಯತೇ ತೇಷಾಂ ವಿಭಾಗಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಃ । ಸ್ವರತಃ ಕಾಲತಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಯತ್ನಾರ್ಥಪ್ರದಾನತಃ ।। ೩೩೬.

ಅದು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳ ವಿಭಜನೆ ಐದು ವಿಧ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವರ, ಕಾಲ, ಸ್ಥಾನ, ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪ್ರದಾನದ ಮೂಲಕ.

ಅಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ ವರ್ಣಾನಾಮುರಃ ಕಣ್ಠಃ ಶಿರಸ್ತಥಾ । ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಞ್ಚ ದನ್ತಾಶ್ಚ ನಾಸಿಕೌಷ್ಠೌ ಚ ತಾಲು ಚ ।। ೩೩೬.

ಅಕ್ಷರಗಳ ಎಂಟು ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ: ಹೃದಯ, ಕಂಠ, ತಲೆ, ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಹಲ್ಲು, ಮೂಗು, ತುಟಿ ಮತ್ತು ತಾಲು.

ಸ್ವಭಾವಶ್ಚ ವಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಶಷಸಾ ರೇಫ ಏವ ಚ । ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಮುಪಧ್ಮಾ ಚ ಗತಿರಷ್ಟವಿಧೋಷ್ಮಣಃ ।। ೩೩೬.

ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಾರಣೆ, 'ಷ' ಮತ್ತು 'ಶ', ಹಾಗೆಯೇ 'ರ' ಕೂಡ; ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಉಪಧ್ಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆ—ಇವು ಎಂಟು ವಿಧದ ಉಷ್ಮಗಳು.

ಪದ್ಯೋ ಭಾವಪ್ರಸನ್ಧಾನಮುಕಾರಾದಿ ಪರಮ್ಪದಂ । ಸ್ವರಾನ್ತಂ ತಾದೃಶಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯಾದನ್ಯದ್ವ್ಯಕ್ತಮೂಷ್ಮಣಃ ।। ೩೩೬.

ಪದದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥದ ಸಂಪರ್ಕವು 'ಉ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಪರಮಪದ; ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗಿರುವದು ಹಾಗೆ, ಮತ್ತು ಉಷ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಯಾವುದಾದರೂ.

ಊತೀರ್ಥಾದಾಗತಂ ದಗ್ಧಮಪ್ರವರ್ಣಞ್ಚ ಭಕ್ಷಿತಂ । ಏವಮುಚ್ಚಾರಣಂ ಪಾಪಮೇವಮುಚ್ಚಾರಣಂ ಶುಭಮ್ ।। ೩೩೬.

ತಪ್ಪು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಸುಟ್ಟದ್ದು ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರವಿಲ್ಲದೆ ತಿಂದದ್ದು—ಹೀಗೆ ಉಚ್ಚಾರಿಸುವುದು ಪಾಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಶುದ್ಧ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯು ಶುಭ.

ಅತೀರ್ಥಾದಾಗತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಾಮ್ನಾಯಂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ । ಸುಸ್ವರೇಣ ಸುವಕ್ತ್ರೇಣ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮರಾಜನಿ ।। ೩೩೬.

ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಂದ ವಸ್ತು, ಸರಿಯಾಗಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪಠಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ರಾಜನೇ.

ನ ಕರಾಲೋ ನ ಲಮ್ವೋಷ್ಠೋ ನಾವ್ಯಕ್ತಾ ನಾನುನಾಸಿಕಃ । ಗದ್ಗದೋ ಬಹುಜಿಹ್ವಶ್ಚ ನ ವರ್ಣಾನ್ ವಕ್ತುಮರ್ಹತಿ ।। ೩೩೬.

ಮುಖ ವಿಕೃತಗೊಂಡವನು, ತುಟಿಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದವನು, ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದವನು, ನಾಸಿಕಸ್ವರದಿಂದ ಮಾತಾಡುವವನು, ತಡತಡಿಸುವವನು, ಅಥವಾ ಅನೇಕ ನಾಲಗೆಯವನು—ಇಂತಹವರು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬಾರದು.

ಏವಂ ವರ್ಣಾಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ನಾವ್ಯಕ್ತಾ ನ ಚ ಪೀಡ಼ಿತಾಃ । ಸಮ್ಯಗ್ವರ್ಣಪ್ರ್ಯೋಗೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ।। ೩೩೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು; ಅವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ, ಅತಿಯಾದ ಬಲದಿಂದಲೂ ಹೇಳಬಾರದು. ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಉದಾತ್ತಶ್ಚಾನುದಾತ್ತಶ್ಚ ಸ್ವರಿತಶ್ಚ ಸ್ವರಾಸ್ತ್ರಯಃ । ಹ್ರಸ್ವೋ ದೀರ್ಘಃ ಪ್ಲುತ ಇತಿ ಕಾಲತೋ ನಿಯಮಾವಧಿ ।। ೩೩೬.

ಉದಾತ್ತ, ಅನುದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ವರಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ, ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಪ್ಲುತ ಎಂಬ ಅವಧಿಗಳು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿವೆ.

ಕಣ್ಠ್ಯಾ ವಹಾವಿಚುಯಶಾಸ್ತಾಲವ್ಯಾ ಓಷ್ಠಜಾ ವುಪು । ಸ್ಯುರ್ಮೂರ್ದ್ಧನ್ಯಾ ಋಟುರಸಾಃ ದನ್ತ್ಯಾಃ ಲೃತುಲಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೩೩೬.

ಅಕ್ಷರಗಳು ಗಂಟಲು, ತುಟಿ, ತಾಲು ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ತಲೆಮೇಲಿನಿಂದ ಬರುವವುಗಳನ್ನು ಋ ಮತ್ತು ಋಷ ಎಂದು, ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಬರುವವುಗಳನ್ನು ಌ ಮತ್ತು ಌಷ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇ ತು ಕುಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ದನ್ತ್ಯೋಷ್ಠೋ ವಃ ಸ್ಮೃತೋ ಬುಧೈಃ । ಏದೈತೌ ಕಣ್ಠತಾಲವ್ಯೌ ಓ ಔ ಕಣ್ಠ್ಯೌಷ್ಠಜೌ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೩೩೬.

ಜಿಹ್ವಾಮೂಲದಲ್ಲಿ 'ಕು' ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; 'ವ' ಅನ್ನು ಪಂಡಿತರು ದಂತೋಷ್ಠ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; 'ಎ' ಮತ್ತು 'ಐ' ಗಂಟಲು-ತಾಲು ಮೂಲದವು, 'ಒ' ಮತ್ತು 'ಔ' ಗಂಟಲು-ತುಟಿ ಮೂಲದವು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅರ್ದ್ಧಮಾತ್ರಾ ತು ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಏಕಾರೈಕಾರಯೋರ್ಭವೇತ್ । ಅಯೋಗವಾಹಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನಭಾಗಿನಃ ।। ೩೩೬.

'ಎ' ಮತ್ತು 'ಐ' ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಟಲುಗೆ ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆ ಇದೆ; ಜೋಡಿಸದ ಧ್ವನಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮೂಲಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಚೋಽಸ್ಪೃಷ್ಟಾಪಣಸ್ತ್ವೀಷನ್ನೋಮಾಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಾ ಹಲಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಶೇಷಾಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಾ ಹಲಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನಿಬೋಧಾತ್ರ ಪ್ರಧಾನತಃ ।। ೩೩೬.

ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದವುಗಳನ್ನು 'ಅಸ್ಪೃಷ್ಟ' ಎಂದು, ವ್ಯಂಜನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿರುವವುಗಳನ್ನು 'ಸ್ಪೃಷ್ಟ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಉಳಿದ ವ್ಯಂಜನಗಳೂ 'ಸ್ಪೃಷ್ಟ' ಎಂದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.