ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ದ್ವಿಃಪ್ರಹರಣಕಲಿತಾ ವಸನ್ತತಿಲಕಾ ನಭೌ । ಜೌ ಗೌ ಸಿಂಹೋನ್ನತಾ ಸಾ ಸ್ಯಾನ್ಮುನೇರುದ್ಧರ್ಷಣೀ ಚ ಸಾ ।। ೩೩೪.

ದ್ವಿಪ್ರಹರಣಕಲಿತಾ, ವಸಂತತಿಲಕಾ, ನಭೌ, ಜೌ, ಗೌ ಮತ್ತು ಸಿಂಹೋನ್ನತಾ ಇವು ರೂಪಗಳು. ಮುನಿಯ ಉದ್ಧರ್ಷಣಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಚನ್ದ್ರಾವರ್ತ್ತಾ ನನೌ ಸೋಮಾವರ್ತ್ತರ್ತುನವಕಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಮಣಿಗುಣನಿಕರಾ ಸೌ ಮಾಲಿನೌ ನೌ ಮಯೌ ಯಯಃ ।। ೩೩೪.

ಚಂದ್ರಾವರ್ತ್ತಾ, ನನೌ ಮತ್ತು ಸೋಮಾವರ್ತ್ತಾ ಇವು ಒಂಬತ್ತು ಋತುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಣಿಗುಣನಿಕರಾ, ಸೌ, ಮಾಲಿನೌ, ನೌ, ಮಯೌ ಮತ್ತು ಯಯಃ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಯತಿರ್ವಸುಸ್ವರಾ ಭೌ ವೌ ನತಲಮಿತ್ರಸಗ್ರಹಾಃ । ಋಷಭಗಜವಿಲಾಸಿತಂ ಜ್ಞೇಯಾ ಶಿಖರಿಣೀ ಜಗೌ ।। ೩೩೪.

ಯತಿರ್ವಸುಸ್ವರಾ, ಭೌ, ವೌ ಮತ್ತು ನತಲಮಿತ್ರಸಗ್ರಹಾ ಎಂಬುವುಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎತ್ತು ಮತ್ತು ಆನೆಯ ಆಟದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಶಿಖರಿಣಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ರಸಭಾಲಭೃಗುರುದ್ರಾಃ ಪೃಥ್ವೀಜಸಜಸಾ ಜನೌ । ಗೋವಸುಗ್ರಹವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪಿಹ್ಗಲೇನೇರಿತಾ ಪುರಾ ।। ೩೩೪.

ರಸಭಾ, ಲಭೃಗುರುದ್ರಾ, ಪೃಥ್ವೀಜಸಜಸಾ ಮತ್ತು ಜನೌ ಎಂಬುವುಗಳು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಗೋವಸುಗ್ರಹವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಎಂಬುದು ಪಿಂಗಲನು ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಂಶಪತ್ರಪತಿತಂ ಸ್ಯಾದ್‌ ಭವನಾ ಭೌ ನಗೌ ಸದಿಕ್ । ಹರಿಣೀ ನಸಮಾರಃ ಸೋ ನಗೌ ರಸಚತುಃಸ್ವರಾಃ ।। ೩೩೪.

ವಂಶಪತ್ರಪತಿತ ಎಂಬುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭವನಾ, ಭೌ, ನಗೌ ಮತ್ತು ಸದಿಕ್ ಎಂಬುವುಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹರಿಣೀ, ನಸಮಾರ ಮತ್ತು ನಗೌ ಎಂಬುವುಗಳು ನಾಲ್ಕು ರಸಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು.

ಮನ್ದಾಕ್ರಾನ್ತಾ ನಭನತಂ ತಗೌಗಛಿರಸಸ್ವರಾಃ । ಕುಸುಮಿತಲತಾ ವೇಲ್ಲಿತಾ ಮತನಾ ಯಯಯಾಃ ಶರಾಃ ।। ೩೩೪.

ಮಂದಾಕ್ರಾಂತಾ, ನಭನತ, ತಗೌಗ, ಚಿರಸಸ್ವರಾ ಇವು ಸೇರಿವೆ. ಕುಸುಮಿತಲತಾ, ವೆಲ್ಲಿತಾ, ಮತನಾ ಮತ್ತು ಯಯಯಾಃ ಎಂಬುವುಗಳು ಬಾಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರಥಾಃ ಸ್ವ್ರಾಃ ಪ್ರತಿರಥಸಸಜಾಃ ಸತತಶ್ಚ ಗಃ । ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡ಼ಿತಂ ಸ್ಯಾದಾದಿತ್ಯಮುನಯೋ ಯತಿಃ ।। ೩೩೪.

ರಥಗಳು ಸ್ವರಗಳಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿರಥಸಸಜಾ ಎಂದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವವು. ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ, ಆದಿತ್ಯ, ಮುನಿಗಳು ಮತ್ತು ಯತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ.

ಕೃತಿಃ ಸುವದನಾ ಮೋರೋ ಭನಯಾ ಭನಗಾಃ ಸುರಾಃ । ಯತಿರ್ಮುನಿರಸಾಶ್ಚಾಥ ಇತಿ ವೃತ್ತಂ ಕ್ರಮಾತ್ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೩೪.

ಕೃತಿ, ಸುವದನಾ, ಮೊರೋ, ಭನಯಾ, ಭನಗಾ ಮತ್ತು ಸುರಾ ಎಂಬುವುಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಂತರ ಯತಿ, ಮುನಿ ಮತ್ತು ರಸಾ ಎಂಬುವುಗಳನ್ನು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ರಗ್ಧ್ರಾ ಮರತಾನೋಮೋಯಪೌ ತ್ರಿಃಸಪ್ತಕಾ ಯತಿಃ । ಸಮುದ್ರಕಂ ಭರಜಾನೋವನಗಾ ದಶಭಾಸ್ಕರಾಃ ।। ೩೩೪.

ಸ್ರಗ್ಧ್ರಾ, ಮರತಾ, ನೋಮೋಯ, ಪೌ ಎಂಬುವುಗಳು ಮೂರು ಬಾರಿ ಏಳು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ. ಸಮುದ್ರಕ, ಭರಜಾನ ಮತ್ತು ವನಗಾ ಎಂಬವುಗಳು ಹತ್ತು ಭಾಸ್ಕರಗಳು.

ಅಸ್ವಲಲಿತಂ ನಜಭಾ ಜಭಜಾ ಭನಮೀಶತಃ । ಮತ್ತಾಕ್ರೀಡ಼ಾ ಮಮನನಾ ನೌನಗ್ನೌ ಗೋಷ್ಟಮಾತಿಥಿಃ ।। ೩೩೪.

ಅಸ್ವಲಲಿತ, ನಜಭಾ, ಜಭಜಾ ಮತ್ತು ಭನಮೀಶತ ಎಂಬುವುಗಳು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮತ್ತಾಕ್ರೀಡಾ, ಮಮನನಾ, ನೌನಗ್ನೌ ಮತ್ತು ಗೋಷ್ಟಮಾತಿಥಿ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ತನ್ವೀ ಭನತಸಾಭೋಭೋ ಲಯೋ ವಾಣಸುರಾರ್ಕ್ಕಕಾಃ । ಕ್ರೌಞ್ಚಪದಾ ಭಮತತಾ ನೌ ನೌ ವಾಣ್ಶರಾಷ್ಟತಃ ।। ೩೩೪.

ತನ್ವೀ, ಭನತಸಾಭೋಭೋ, ಲಯ, ವಾಣಸುರಾರ್ಕಕಾ, ಕ್ರೌಂಚಪದಾ, ಭಮತತಾ, ನೌ, ನೌ ಮತ್ತು ವಾಣ್ಶರಾಷ್ಟತ ಎಂಬುವುಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಭುಜಙ್ಗವಿಜೃಮ್ಭಿತಂ ಮಮತನಾ ನನವಾಸನೌ । ಗಷ್ಟೇಶಮುನಿಭಿಶ್ಛೇದೋ ಹ್ಯುಹಾರಾಖ್ಯಮೀದೃಶಮ್ ।। ೩೩೪.

ಭುಜಂಗವಿಜೃಂಭಿತ, ಮಮತನಾ, ನನವಾಸನೌ ಮತ್ತು ಗಷ್ಟೇಶಮುನಿ ಎಂಬುವುಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಋಷಿಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಉಹಾರಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮನನಾನತಾನಃ ಸೋ ಗಗೌ ಗ್ರಹರಸೋ ರಸಾತ್ । ನೌ ಸಪ್ತರೋದಣ್ಡದಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚಣ್ಡವೃಷ್ಟಿಪ್ರಘಾತಕಂ ।। ೩೩೪.

ಮನನಾನತಾನ, ಸೋ, ಗಗೌ, ಗ್ರಹರಸೋ ಮತ್ತು ರಸಾತ್ ಸೇರಿವೆ. ನೌ, ಸಪ್ತರೋದಂಡದ ಮತ್ತು ಚಂಡವೃಷ್ಟಿಪ್ರಘಾತಕ ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ರೇಫವೃದ್ಧ್ಯಾ ಣಣವಾ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಾಲಜೀಮೂತಮುಖ್ಯಕಾಃ । ಶೇಷೇ ವೈ ಪ್ರಚಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಗಾಥಾಪ್ರಸ್ತಾರ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೩೪.

ರೆಫದ ವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಣಣವಾ ಎಂಬುವುಗಳು ವ್ಯಾಲಜೀಮೂತಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಿತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಇದನ್ನು ಗಾಥಾಪ್ರಸ್ತಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಛನ್ದೋಽತ್ರ ಸಿದ್ಧಂ ಗಾಥಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾದೇ ಸರ್ವ್ವಗುರೌ ತಥಾ । ಪ್ರಸ್ತಾರ ಆದ್ಯಗಾಥೋನಃ ಪರತುಲ್ಯೋಽಥ ಪೂರ್ವ್ವಗಃ ।। ೩೩೫.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಗಾಥಾ ಎಂದರೆ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಗುರುಸ್ವರಗಳಿರುವುದು. ಪ್ರಸ್ತಾರವು ಮೊದಲ ಗಾಥಾ, ನಂತರದವುಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ನಷ್ಟಮಧ್ಯೇ ಸಮೇಽಙ್ಕೋನಃ ಸಮೇಽರ್ದ್ಧ ವಿಷಮೇ ಗುರುಃ । ಪ್ರತಿಲೋಮಗುಣಂ ನಾದ್ಯಂ ದ್ವಿರುದ್ದಿಷ್ಟಗ ಏಕನುತ್ ।। ೩೩೫.

ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದದ್ದು ಸಮಕೋನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅಸಮವಾದಲ್ಲಿ ಅದು ಭಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ವಿರುದ್ಧ ಗುಣವು ಮೊದಲಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದೂ ಅಲ್ಲ, ಒಮ್ಮೆ ಬಿಟ್ಟಿರುವುದೂ ಅಲ್ಲ.

ಸಙ್‌ಖ್ಯಾದ್ವಿರರ್ದ್ಧೇ ರೂಪೇ ತು ಶೂನ್ಯಂ ಶೂನ್ಯೇ ದ್ವಿರೀರಿತಂ । ತಾವದರ್ದ್ಧೇ ತದ್‌ಗುಣಿತಂ ದ್ವಿ ದ್‌ವ್ಯೂನಞ್ಚ ತದನ್ತತಃ ।। ೩೩೫.

ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿದಾಗ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರೂಪ ಶೂನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಗುಣಿಸಿದಷ್ಟು, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಡಿಮೆ.

ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಮೇರುಪ್ರಸ್ತಾರತೋ ಭವೇತ್ । ನಗಸಂಖ್ಯಾ ವೃತ್ತಸಂಖ್ಯಾ ಚಾಧ್ವಾಙ್ಗುಲಮಧೋದ್‌ರ್ಧತಃ ।। ೩೩೫.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ, ಮೆರುಪ್ರಸ್ತಾರದಂತೆ; ಶಿಖರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಬೆರಳಿನ ಅಗಲದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಙ್‌ಖ್ಯೈವ ದ್ವಿಗುಣೈಕೋನಾ ಛನ್ದಃ ಸಾರೋಽಥಮೀರಿತಃ ।। ೩೩೫.

ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಾರವೆಂದರೆ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿ ಒಂದನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಂತೆಯೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಶಿಕ್ಷಾನ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯುರ್ವರ್ಣಾ ವಾ ಚತುರಾಧಿಕಾಃ । ಸ್ವರಾ ವಿಂಶತಿರೇಕಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಾನಾಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ ।। ೩೩೬.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅವು ಅರವತ್ತಮೂರು ಪಾಠಗಳು, ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರಗಳು ನಾಲ್ಕು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ; ಸ್ವರಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದೂ, ವ್ಯಂಜನಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು.

ಯಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯಷ್ಟೌ ಚತ್ವಾರಶ್ಚ ಸಮಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಅನುಸ್ವಾರೋ ವಿಸರ್ಗಶ್ಚ ᳲ ಕ ᳲ ಪೌ ಚಾಪಿ ಪರಾನ್ವಿತೌ ।। ೩೩೬.

ಯಾದಯ ಎಂಬುವು ಎಂಟು ಉಭಯಚರಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ನಾಲ್ಕು ಸಮಾನಗಳು; ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗ, ಹಾಗೆಯೇ 'ಕ' ಮತ್ತು 'ಪ' ಅಂತ್ಯಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ.

ದುಷ್ಪೃಷ್ಠಶ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಲೃಕಾರಃ ಪ್ಲುತ ಏವ ಚ । ರಙ್ಗಶ್ಚ ಖೇ ಅರಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಹಕಾರಃ ಪಞ್ಚಮೈರ್ಯುತಃ ।। ೩೩೬.

ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಿರುವದು, 'ಳೃ' ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಸ್ವರವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; 'ರಂಗ' ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, 'ಹ' ಅಕ್ಷರವು ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.

ಅನ್ತಸ್ಥಾಭಿಃ ಸಮಾಯುಕ್ತ ಔರಸ್ಯಃ ಕಣ್ಠ್ಯ ಏವ ಸಃ । ಆತ್ಮಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮೇಸಾರ್ಥಂ ಮನೋ ಯುಂಕ್ತೇ ವಿವಕ್ಷಯಾ ।। ೩೩೬.

ಉಭಯಚರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ಅದು ಓಟಿಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಠ್ಯ; ಸಮಾನಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ.

ಮನಃ ಕಾಯಾಗ್ನಿಮಾಹನ್ತಿ ಸ ಪ್ರೇರಯತಿ ಮಾರುತಮ್ । ಮಾರುತಸ್ತೂರಸಿ ಚರನ್ ಮನ್ತ್ರಂ ಜನಯತಿ ಸ್ವರಂ ।। ೩೩೬.

ಮನಸ್ಸು ದೇಹದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅದು ವಾಯುವನ್ನು ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಮಂತ್ರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾತಃ ಸವನಯೋಗಸ್ತು ಛನ್ದೋ ಗಾಯತ್ರಮಾಶ್ರಿತಮ್ । ಕಣ್ಠೇ ಮಾಧ್ಯನ್ದಿನಯುತಂ ಮಧ್ಯಮನ್ತ್ರೇಷು ಭಾನುಗಮ್ ।। ೩೩೬.

ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸವನಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಗಾಯತ್ರಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ, ಮಧ್ಯಮಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ತಾರನ್ತಾರ್ತ್ತೀಯಸವನಂ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಂ ಜಾಗತಾನುಗಮ್ । ಸೋದೀರ್ಣೋ ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಭಿಹಿತೋ ವಕ್ರಮಾಪದ್ಯ ಮಾರುತಃ ।। ೩೩೬.

ಮೂರನೇ ಸವನೆ ಉಚ್ಚಸ್ವರವಾಗಿದ್ದು, ತಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಜಗತೀ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಚೋದಿತವಾದ ವಾಯು ಮುಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ವಕ್ರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣಾನ್ ಜನಯತೇ ತೇಷಾಂ ವಿಭಾಗಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಸ್ಮೃತಃ । ಸ್ವರತಃ ಕಾಲತಃ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಯತ್ನಾರ್ಥಪ್ರದಾನತಃ ।। ೩೩೬.

ಅದು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳ ವಿಭಜನೆ ಐದು ವಿಧ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸ್ವರ, ಕಾಲ, ಸ್ಥಾನ, ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪ್ರದಾನದ ಮೂಲಕ.

ಅಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ ವರ್ಣಾನಾಮುರಃ ಕಣ್ಠಃ ಶಿರಸ್ತಥಾ । ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಞ್ಚ ದನ್ತಾಶ್ಚ ನಾಸಿಕೌಷ್ಠೌ ಚ ತಾಲು ಚ ।। ೩೩೬.

ಅಕ್ಷರಗಳ ಎಂಟು ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ: ಹೃದಯ, ಕಂಠ, ತಲೆ, ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಹಲ್ಲು, ಮೂಗು, ತುಟಿ ಮತ್ತು ತಾಲು.

ಸ್ವಭಾವಶ್ಚ ವಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಶಷಸಾ ರೇಫ ಏವ ಚ । ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಮುಪಧ್ಮಾ ಚ ಗತಿರಷ್ಟವಿಧೋಷ್ಮಣಃ ।। ೩೩೬.

ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಾರಣೆ, 'ಷ' ಮತ್ತು 'ಶ', ಹಾಗೆಯೇ 'ರ' ಕೂಡ; ಜಿಹ್ವಾಮೂಲ, ಉಪಧ್ಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಚಲನೆ—ಇವು ಎಂಟು ವಿಧದ ಉಷ್ಮಗಳು.