ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಕೃತಿಶ್ಚಾತಿಧೃತಿವೃತ್ತೀ ಅತ್ಯಷ್ಟಿಷ್ಚಾಷ್ಟಿರಿತ್ಯತಃ । ಅತಿಶರ್ಕ್ಕರೀ ಶಕ್ಕರೀತಿ ಅತಿಜಗತೀ ಜಗತ್ಯಪಿ ।। ೩೩೧.

ಅಳತೆ ಅತಿರೇಕದ ಸ್ವರೂಪ; 'ಅತ್ಯಷ್ಟಿ' ಮತ್ತು 'ಅಷ್ಟಿ' ಎಂಬುವು ಹೀಗೆ. 'ಅತಿಶರ್ಕರಿ' ಮತ್ತು 'ಶರ್ಕರಿ', 'ಅತಿಜಗತಿ' ಮತ್ತು 'ಜಗತಿ' ಕೂಡ.

ಛನ್ದೋಽತ್ರ ಲೌಕಿಕಂಸ್ಯಾಚ್ಚ ಆರ್ಷಮಾತ್ರೈಷ್ಟುಭಾತ್ ಸ್ಮೃತಮ್ । ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ಪಙ್‌ಕ್ತಿವೃಹತೀ ಅನುಷ್ಟುವುಷ್ಣಿಗೀ ರಿತಮ್ ।। ೩೩೧.

ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಲೋಕಿಕ; ವೇದದಲ್ಲಿನದು ಮಾತ್ರಾ, ಇಷ್ಟುಭ್, ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್, ಪಂಕ್ತಿ, ವೃಹತಿ, ಅನುಷ್ಟುಭ್, ಉಷ್ಣಿಕ್ ಮತ್ತು ಋತ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾಯತ್ರೀ ಸ್ಯಾತ್ ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಮಧ್ಯಯಾ ಸಹ । ಅತ್ಯುಕ್ತಾತ್ಯುಕ್ತ ಆದಿಶ್ಚ ಏಕೈಕಾಕ್ಷರವರ್ಜಿತಮ್ ।। ೩೩೧.

ಗಾಯತ್ರಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಧ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ; 'ಅತ್ಯುಕ್ತ', 'ಅತ್ಯುಕ್ತ' ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಂಭ, ಪ್ರತಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಕಡಿಮೆ.

ಚತುರ್ಭಾಗೋ ಭವೇತ್ ಪಾದೋ ಗಣ್ಚ್ಛನ್ದಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ । ತಾವನ್ತಃ ಸಮುದ್ರಾ ಗಣಾ ಹ್ಯಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಸರ್ವಗಾಃ ।। ೩೩೧.

ಪಾದವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ; ಛಂದಸ್ಸು ಗಣದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ಸಮುದ್ರಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಗಣಗಳು, ಎಲ್ಲವೂ ಆರಂಭ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ.

ಚತುರ್ಣಃ ಪಞ್ಚ ಚ ಗಣಾ ಆರ್ಯ್ಯಾಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ । ಸ್ವರಾರ್ದ್ಧಞ್ಚಾರ್ಯ್ಯಾರ್ದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದಾರ್ಯ್ಯಾಂಯಾಂ ವಿಷಮೇನಜಃ ।। ೩೩೧.

ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದು ಗಣಗಳು ಆರ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಧ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಆರ್ಯಾ, ಆರ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಅಸಮವನ್ನು 'ಏನಜ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಷಷ್ಠೋ ಜೋ ನಲಪೂರ್ವಾ ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ವಿತೀಯಾದಿಪದಂ ನಲೇ । ಸಪ್ತಮೇಽನ್ತೇ ಪ್ರಥಮಾ ಚ ದ್ವಿತೀಯೇ ಪಞ್ಚಮೇ ನಲೇ ।। ೩೩೧.

ಆರನೆಯದು 'ಜೋ'ಯು 'ನ'ಯಿಂದ ಮುಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಎರಡನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನ' ಇದೆ. ಏಳನೆಯದು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲನೆಯದು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು, ಐದನೆಯದು 'ನ'.

ಅರ್ದ್ಧೇ ಪದಂ ಪ್ರಥಮಾದಿ ಷಷ್ಠ ಏಕೋ ಲಘುರ್ಭವೇತ್ । ತ್ರಿಷು ಗಣೇಷು ಪಾದಃ ಸ್ಯಾದಾರ್ಯ್ಯಾ ಪಞ್ಚಾರ್ದ್ಧಕೇ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೩೧.

ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲ ಪಾದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಆರನೆಯದು ಒಂದು ಲಘು ಅಕ್ಷರ. ಮೂರು ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದವು ಆರ್ಯಾ, ಐದು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಪುಲಾನ್ಯಾಥ ಚಪಲಾ ಗುರುಮಧ್ಯಾಗತೌ ಚ ಜೌ । ದ್ವಿತೀಯಚತುರ್ಥೌ ಪೂರ್ವೇ ಚ ಚಪಲಾ ಮುಖಪುರ್ವಿಕಾ ।। ೩೩೧.

'ವಿಪುಲಾ' ಮತ್ತು 'ಚಪಲಾ', ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲೂ. ಎರಡನೆಯದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, 'ಚಪಲಾ' ಮುಂಭಾಗದ ಜೊತೆಗೆ.

ದ್ವಿತೀಥೇ ಜಘನಪೂರ್ವ್ವಾ ಚಪಲಾರ್ಯ್ಯಾ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾ । ಉಭಯೋರ್ಮಹಾಚಪಲಾ ಗೀತವಾದ್ಯಾರ್ದ್ಧತುಲ್ಯಕಾ ।। ೩೩೧.

ಎರಡನೆಯದು ಹಿಂದಿನ ಅಂತ್ಯದಿಂದ 'ಚಪಲಾ ಆರ್ಯಾ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮಹಾ ಚಪಲಾ, ಹಾಡು ಮತ್ತು ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ.

ಅನ್ತ್ಯೇನಾರ್ದ್ಧೇನೋಪಗೀತಿರುದ್‌ಗೀತಿಶ್ಚೋತ್ಕ್ರಮಾತ್ ಸ್ಮೃತಾ । ಅರ್ದ್ಧೇ ರಕ್ಷಗಣಾ ಆರ್ಯ್ಯಾ ಗೀತಚ್ಛನ್ದೋಽಥ ಮಾತ್ರಯಾ ।। ೩೩೧.

ಅಂತ್ಯದ ಅರ್ಧದಿಂದ 'ಉಪಗೀತಿ' ಮತ್ತು 'ಉದ್ಗೀತಿ' ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾ ಗಣಗಳು ಆರ್ಯಾ; ಹಾಡಿನ ಛಂದಸ್ಸು ಮಾತ್ರೆಯ ಪ್ರಕಾರ.

ವೈತಾಲೀಯಂ ದ್ವಿಸ್ವರಾ ಸ್ಯಾದಯುಷ್ಪಾದೇ ಸಮೇ ನಲಃ । ವಸವೋಽನ್ತೇ ವನಗಾಶ್ಚ ಗೋಪುಚ್ಛನ್ದಶಕಂ ಭವೇತ್ ।। ೩೩೧.

ವೈತಾಲೀಯ ಎರಡು ಸ್ವರಗಳಿರುವದು; ಅದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನ' ಸಮಾನ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಸುಗಳು ಮತ್ತು ವನಗಗಳು; 'ಗೋಪುಚ್ಛ' ಛಂದಸ್ಸು ರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಭಗಣಆನ್ತಾ ಪಾಟಲಿಕಾ ಶೇಷೇ ಪರೇ ಚ ಪೂರ್ವವತ್ । ಸಾಕಂ ಷಡ್ವಾ ಮಿಶ್ರಾಯುಕ್ ಪ್ರಾಚ್ಯವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ ।। ೩೩೧.

ಭಾಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಟಲಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆರು ವಾ ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಪೂರ್ವದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮಿಶ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಞ್ಚಮೇನ ಪೂರ್ವಸಾಕಂ ತೃತೀಯೇನ ಸಹಸ್ರಯುಕ್ । ಉದೀಚ್ಯವೃತ್ತಿರ್ವಾಚ್ಯಾಂ ಸ್ಯಾದ್ ಯುಗಪಚ್ಚ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕಂ ।। ೩೩೧.

ಐದನೇದನ್ನು ಹಿಂದಿನದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇದನ್ನು ಸಹಸ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ಉತ್ತರದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಇದು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಯುಕ್ಚಾರುಹಾಸಿನೀ ಸ್ಯಾದ್‌ಯುಗಪಚ್ಚಾನ್ತಿಕಾ ಭವೇತ್ ।। ೩೩೧.

ಯುಗವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಆರುಹಾಸಿನಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ ಅದನ್ನು ಆಂತಿಕಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಸಪ್ತಾರ್ಚ್ಚಿರ್ವಸವಶ್ಚೈವ ಮಾತ್ರಾಸಮಕಮೀರಿತಮ್ । ಭವೇನ್ನಲವಮೌ ಲಶ್ಚ ದ್ವಾದಶೋ ವಾ ನವಾಸಿಕಾ ।। ೩೩೧.

ಏಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಸಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಧ ಅಥವಾ ಲ ಅಥವಾ ಹನ್ನೆರಡು ಅಥವಾ ಒಂಬತ್ತು ಆಸಿಕಾ ಗಳಿರಬಹುದು.

ವಿಶ್ವೋಕಃ ಪಞ್ಚಮಾಷ್ಟೌ ಮೋ ಚಿತ್ರ ಲವಮಕಶ್ಚಲಃ । ಪರಯುಕ್ತೇನೋಪಚಿತ್ರಾ ಪಾದಾಕುಲಕಮಿತ್ಯತಃ ।। ೩೩೧.

ವಿಶ್ವೋಕವು ಐದು ಅಥವಾ ಎಂಟು, ಅಥವಾ ಚಿತ್ರ, ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಲವ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲದಂತಿರಬಹುದು. ಪರಯುಗವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಉಪಚಿತ್ರಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಪಾದಾಕುಲಕ ಎಂಬುದೂ ಇದೇ.

ಗೀತಾರ್ಯ್ಯಾ ಲೋಪಶ್ಚೇತ್ ಸೌಮ್ಯಾ ಲಃ ಪೂರ್ವಃ ಜ್ಯೋತಿರೀರಿತಾ । ಸ್ಯಾಚ್ಛಿಖಾ ವಿಪರ್ಯ್ಯಾಸ್ತಾರ್ದ್ಧಾ ತೂಲಿಕಾ ಸಮುದಾಹೃತಾ ।। ೩೩೧.

ಗೀತಾರ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಲೋಪವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸೌಮ್ಯಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಲ ಇದ್ದರೆ ಜ್ಯೋತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಶಿಖೆ ಉಲ್ಟಾಗಿ ಅರ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ತೂಲಿಕಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಏಕೋನತ್ರಿಂಶದನ್ತೇ ಗಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜ್ಞೇಜನಸಮಾವಲಾ । ಗು ಇತ್ಯೇಕಗುರುಂ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣಾದ್ದಶವಿಪರ್ಯ್ಯಯಾತ್ ।। ೩೩೧.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಗ ಅನ್ನು ಸಮಾವಲಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಗು ಎಂದರೆ ಒಂದೇ ಗುರು, ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ, ಹತ್ತು ಉಲ್ಟಾದಾಗ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವೃತ್ತಂ ಸಮಞ್ಚಾರ್ದ್ಧಸಮಂ ವಿಷಮಞ್ಚ ತ್ರಿಧಾ ವದೇ । ಸಮನ್ತಾವತ್ ಕೃತ್ವಕೃತಮರ್ದ್ಧಸಮಞ್ಚ ಕಾರಯೇತ್ ।। ೩೩೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಛಂದಸ್ಸು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದೆ — ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ ಮತ್ತು ವಿಷಮ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಧಸಮವನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪಿಷಮಞ್ಚೈವ ವಾಸ್ಯೂನಮತಿವೃತ್ತಂ ಸಮಾನ್ಯಪಿ । ಗ್ಲೌಚತುಃಪ್ರಮಾಣೀ ಸ್ಯಾದಾಭ್ಯಾಮನ್ಯದ್ವಿತಾನಕಂ ।। ೩೩೨.

ವಿಷಮ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಇರುವವುಗಳನ್ನು ಅತಿವೃತ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಸಮವಾದವುಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ. ಗ್ಲೌಕವು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿದೆ, ಇವುಗಳಿಂದ ವಿತಾನಕ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪವೂ ಇದೆ.

ಪಾದಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತು ವಕ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್ ಶನೌ ನ ಪ್ರಥಮಾಸ್ಮೃತೌ । ಬಾಲ್ಯಮುಶ್ಚತುರ್ಥಾದ್ವರ್ಣಾತ್ ಪಥ್ಯಾ ವರ್ಣಂ ಯುಜೇಯತಃ ।। ೩೩೨.

ಪಾದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಕ್ರತೆ ಇರಬೇಕು, ಆದರೆ ಶನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಅಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯವು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಪಥ್ಯವಾದ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ವಿಪರೀತಪಥ್ಯಾನ್ಯಾ ಸಾಚ್ಚಪಲಾ ವಾ ಯುಜಸ್ವನಃ । ವಿಪುಲಾಯುಗ್ನಸಪ್ತಮಃ ಸರ್ವ್ವಂ ತಸ್ಯೈವ ತಸ್ಯ ಚ ।। ೩೩೨.

ಪಥ್ಯೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪವನ್ನು ಚಪಲಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಏಳನೆಯದು ವಿಪುಲಾಯುಗ್ನ, ಎಲ್ಲವೂ ಅವಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ.

ತೌನ್ತೌ ವಾ ವಿಪುಲಾನೇಕಾ ಚಕ್ರಜಾತಿಃ ಸಮೀರಿತಾ । ಭವೇನ್ ಪದಚತುರೂದ್‌ರ್ಧ್ವಂ ಚತುರ್ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪದೇಷು ಚ ।। ೩೩೨.

ತೌಂತೌ ಅಥವಾ ಅನೇಕ ವಿಪುಲಾ ಗಳನ್ನು ಚಕ್ರಜಾತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವೃದ್ಧಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಗುರುದ್ವಯಾನ್ತ ಆಪೀಡಃ ಪ್ರತ್ಯಾಪೀಡೋ ಗಣಾದಿಕಃ । ಪ್ರಥಮಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯ್ಯಾಸೇ ಮಞ್ಜರೀ ಲವಣೀ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೩೨.

ಎರಡು ಗುರುಗಳಿಂದ ಅಂತ್ಯವಾದರೆ ಆಪೀಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರತ್ಯಾಪೀಡವು ಗಣಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಉಲ್ಟಾದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂಜರಿ ಮತ್ತು ಲವಣಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಭವೇದಮೃತಧಾರಾಖ್ಯಾ ಉದ್ಧತಾದ್ಯ್ಚಯತೇಽಧುನಾ । ಏಕತಃ ಸಸಜಸಾನಃ ಸ್ಯುರ್ನ ಸೌ ಜೋ ಗೋಽಥ ಭೌನಜೌ ।। ೩೩೨.

ಎತ್ತಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಅಮೃತಧಾರಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಈಗ ಹೇಳಿದಂತೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಸಸಜಸಾನ, ಸೌ, ಜೋ, ಗೋ ಅಥವಾ ಭೌನಜ ಇಲ್ಲ.

ನೋಗೋಽಥ ಸಜಸಾ ಗೋಗಸ್ತೃತೀಯಚರಣಸ್ಯ ಚ । ಸೌರಭೇ ಕೇಚನಭಗಾ ಲಲಿತಞ್ಚ ನಮೌ ಜಸೌ ।। ೩೩೨.

ಗೋ ಇಲ್ಲ, ಸಜಸಾ ಇಲ್ಲ, ಗೋಗಾ ಇಲ್ಲ ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ. ಸೌರಭದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಭಗಾ, ಲಲಿತ ಮತ್ತು ನಮೌ ಜಸೌ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಉಪಸ್ಥಿತಂ ಪ್ರಚುಪಿತಂ ಪ್ರಥಮಾದ್ಯಂ ಸಮೌ ಜಸೌ । ಗೋಗಥಾಂ ಮಲಜಾ ರೋಗಃ ಸಮೋ ನಗರಜಯಾಃ ಪದೇ ।। ೩೩೨.

ಉಪಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಚುಪಿತ ಮೊದಲನೆಯದು, ಸಮೌ ಮತ್ತು ಜಸೌ. ಗೋಗಥಾ ಮಲಜಾ, ರೋಗ ಸಮ, ನಗರಜ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ವರ್ದ್ಧಮಾನಂ ಮಲೌ ಸ್ವೌ ನಸೌ ಅಥೋ ಭೋಜೋವ ಇರಿತಾ । ಶುದ್ಧವಿರಾಡ಼ಾರ್ಷಭಾಖ್ಯಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಚಾರ್ದ್ಧಸಮನ್ತತಃ ।। ೩೩೨.

ವರ್ಧಮಾನವು ಮಲೌ, ಸ್ವೌ, ನಸೌ ಮತ್ತು ಭೋಜೋವಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶುದ್ಧ, ವೀರ ಮತ್ತು ಋಷಭ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅರ್ಧಸಮಂತತೆಯನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಉಪಚಿತ್ರಕಂ ಸಸಮನಾಮಥಭೋಜಭಗಾಮಯ । ದ್ರೂತಮಧ್ಯಾ ತತಭಗಾಗಥೋನನಜಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೩೩೩.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಉಪಚಿತ್ರಕವು ಸಮನ ಅಥವಾ ಭೋಜ ಮತ್ತು ಭಗಾ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ದ್ರುತ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯವು ಭಗಾ, ಗಾಥಾ ಮತ್ತು ನಾನಜಯಾ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.