ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಷಟ್‌ಕಪಞ್ಚಭಿರ್ಗಾಯತ್ರೈಃ ಷಡ್‌ಭಿಶ್ಚ ಜಗತೀ ಭವೇತ್ । ಏಕೇನ ತ್ರಿಷ್ಟುವ್ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ತಥೈವ ಜಗತೋರಿತಾ ।। ೩೩೦.

ಆರು ಮತ್ತು ಐದು ಗಾಯತ್ರಿಗಳಿಂದ, ಆರು ಜಗತಿಗಳಿಂದ; ಒಂದರಿಂದ ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಗತಿ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪುರಸ್ತಾಜ್ಜಯೋತಿಃ ಪ್ರಥಮೇ ಮಧ್ಯೇ ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚ ಮಧ್ಯತಃ । ಉಪರಿಷ್ಟಾಜ್ಜೋತಿರನ್ತ್ಯಾದೇಕಸ್ಮಿನ್ ಪಞ್ಚಕೇ ತಥಾ ।। ೩೩೦.

ಜ್ಯೋತಿಷ್ ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಐದರಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ.

ಭವೇಚ್ಛನ್ದಃ ಶಙ್ಕುಮತೀ ಷಟ್‌ಕೇ ಛನ್ದಃ ಕಕುದ್ಮತೀ । ತ್ರಿಪಾದಶಿಶುಮಧ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್ ಸಾ ಪಿಪೀಲಿಕಮಧ್ಯಮಾ ।। ೩೩೦.

ಷಟ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಶಂಕುಮತಿ, ಛಂದಸ್ಸು ಕಕುದ್ಮತಿ; ಮೂರು ಪಾದಗಳಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿಶುವಿರುವಂತೆ, ಅದು ಪಿಪೀಲಿಕ ಮಧ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಿಪರೀತಾ ಯವಮಧ್ಯಾ ತ್ರಿವೃದೇಕೇನ ವರ್ಜಿತಾ । ಭೂಮಿಜೈಕೇನಾಧಿಕೇನ ದ್ವಿಹೀನಾ ಚ ಚಿರಾದ್ಭವೇತ್ ।। ೩೩೦.

ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಯವವಿರುವ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೂಪ, ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡು, ಎರಡು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಸ್ವರಾಟ್‌ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಧಿಕಂ ಸನ್ದಿಗ್ಧೋ ದೈವತಾದಿತಃ । ಆದಿಪಾದಾನ್ನಿಶ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛನ್ದಸಾಂ ದೇವತಾ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೩೦.

ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ ಎರಡು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಅನುಮಾನವಾದರೆ, ಮೊದಲ ಪಾದದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ; meters ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಅಗ್ನಿಃ ಸೂರ್ಯ್ಯಃ ಶಶೀ ಜೀವೋ ವರುಣಶ್ಚನ್ದ್ರ ಏವ ಚ । ವಿಶ್ವೇದೇವಾಶ್ಚ ಷಡ಼ ಜಾದ್ಯಾಃ ಸ್ವರಾಃ ಷಡ಼ ಜೋ ವೃಷಃ ಕ್ರಮಾತ್ ।। ೩೩೦.

ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಜೀವ, ವರुण, ಮತ್ತೆ ಚಂದ್ರ; ವಿಶ್ವದೇವರುಗಳು, ಆರು ಕ್ರಮವಾಗಿ; ಸ್ವರಗಳು ಆರು ಕ್ರಮವಾಗಿ; ಮತ್ತು ಎತ್ತು ಕೂಡ.

ಗಾನ್ಧಾರೋ ಮಧ್ಯಮಶ್ಚೈವ ಪಞ್ಚಮೋ ಧೈವತಸ್ತಥಾ । ನಿಷಾದವರ್ಣಾಃ ಶ್ವೇತಶ್ಚ ಸಾಹಡ್ಗಶ್ಚ ಪಿಸಡ್ಗಕಃ ।। ೩೩೦.

ಗಾಂಧಾರ, ಮಧ್ಯಮ, ಐದನೆಯದು ಮತ್ತು ಧೈವತ; ನಿಷಾದ, ಬಿಳಿ, ಸಾಹಡ್ಗ ಮತ್ತು ಪಿಸಡ್ಗಕ.

ಕೃಷ್ಣೋ ನೀಲೋ ಲೋಹಿತಶ್ಚ ಗೌರೀ ಗಾಯತ್ರಿಮುಖ್ಯಕೇ । ಗೋರೋಚನಾಭಾಃ ಕೃತಯೋ ಜ್ಯೋತಿಶ್ಛನ್ದೋ ಹಿ ಶ್ಯಾಮಲಂ ।। ೩೩೦.

ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ, ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ; ಮುಖ್ಯ ಗಾಯತ್ರಿಯಲ್ಲಿ; ಗೋಮಯದ ಹೋಲಿಕೆಯ ರೂಪಗಳು; ಬೆಳಕು, ಛಂದಸ್ಸು, ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಪ್ಪು.

ಅಗ್ನಿರ್ವೈಶ್ಯಃ ಕಾಶ್ಯಪಶ್ಚ ಗೌತಮಾಹ್ಗಿರಸೌ ಕ್ರಮಾತ್ । ಭಾರ್ಗವಃ ಕೌಶಿಕಶ್ಚೈವ ವಾಶಿಷ್ಠೋ ಗೋತ್ರಮೀರಿತಂ ।। ೩೩೦.

ಅಗ್ನಿ, ವೈಶ್ಯ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಗೌತಮ, ಆಂಗಿರಸ ಕ್ರಮವಾಗಿ; ಭಾರ್ಗವ, ಕೌಶಿಕ ಮತ್ತು ವಾಶಿಷ್ಠ—ಇವು ಘೋಷಿತ ಗೋತ್ರಗಳು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಚತುಃಶತಮುತ್ಕೃತಿಃ ಸ್ಯಾದುಕೃತೇಶ್ಚತುರಸ್ತ್ಯಜೇತ್ । ಅಭಿಸಂವ್ಯಾ ಪ್ರತ್ಯಕೃತಿಸ್ತಾನಿ ಛನ್ದಾಂಸಿ ವೈ ಪೃಥಕ್ ।। ೩೩೧.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾಲ್ಕು ನೂರು ಅಳತೆ; ದೋಷವಿದ್ದರೆ ನಾಲ್ಕನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಬೇಕು. ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ; ಈ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿವೆ.

ಕೃತಿಶ್ಚಾತಿಧೃತಿವೃತ್ತೀ ಅತ್ಯಷ್ಟಿಷ್ಚಾಷ್ಟಿರಿತ್ಯತಃ । ಅತಿಶರ್ಕ್ಕರೀ ಶಕ್ಕರೀತಿ ಅತಿಜಗತೀ ಜಗತ್ಯಪಿ ।। ೩೩೧.

ಅಳತೆ ಅತಿರೇಕದ ಸ್ವರೂಪ; 'ಅತ್ಯಷ್ಟಿ' ಮತ್ತು 'ಅಷ್ಟಿ' ಎಂಬುವು ಹೀಗೆ. 'ಅತಿಶರ್ಕರಿ' ಮತ್ತು 'ಶರ್ಕರಿ', 'ಅತಿಜಗತಿ' ಮತ್ತು 'ಜಗತಿ' ಕೂಡ.

ಛನ್ದೋಽತ್ರ ಲೌಕಿಕಂಸ್ಯಾಚ್ಚ ಆರ್ಷಮಾತ್ರೈಷ್ಟುಭಾತ್ ಸ್ಮೃತಮ್ । ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ಪಙ್‌ಕ್ತಿವೃಹತೀ ಅನುಷ್ಟುವುಷ್ಣಿಗೀ ರಿತಮ್ ।। ೩೩೧.

ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಲೋಕಿಕ; ವೇದದಲ್ಲಿನದು ಮಾತ್ರಾ, ಇಷ್ಟುಭ್, ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್, ಪಂಕ್ತಿ, ವೃಹತಿ, ಅನುಷ್ಟುಭ್, ಉಷ್ಣಿಕ್ ಮತ್ತು ಋತ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಗಾಯತ್ರೀ ಸ್ಯಾತ್ ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಮಧ್ಯಯಾ ಸಹ । ಅತ್ಯುಕ್ತಾತ್ಯುಕ್ತ ಆದಿಶ್ಚ ಏಕೈಕಾಕ್ಷರವರ್ಜಿತಮ್ ।। ೩೩೧.

ಗಾಯತ್ರಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಧ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ; 'ಅತ್ಯುಕ್ತ', 'ಅತ್ಯುಕ್ತ' ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಂಭ, ಪ್ರತಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಕಡಿಮೆ.

ಚತುರ್ಭಾಗೋ ಭವೇತ್ ಪಾದೋ ಗಣ್ಚ್ಛನ್ದಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ । ತಾವನ್ತಃ ಸಮುದ್ರಾ ಗಣಾ ಹ್ಯಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಸರ್ವಗಾಃ ।। ೩೩೧.

ಪಾದವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ; ಛಂದಸ್ಸು ಗಣದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ಸಮುದ್ರಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಗಣಗಳು, ಎಲ್ಲವೂ ಆರಂಭ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ.

ಚತುರ್ಣಃ ಪಞ್ಚ ಚ ಗಣಾ ಆರ್ಯ್ಯಾಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ । ಸ್ವರಾರ್ದ್ಧಞ್ಚಾರ್ಯ್ಯಾರ್ದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದಾರ್ಯ್ಯಾಂಯಾಂ ವಿಷಮೇನಜಃ ।। ೩೩೧.

ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದು ಗಣಗಳು ಆರ್ಯಾ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಧ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಆರ್ಯಾ, ಆರ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಅಸಮವನ್ನು 'ಏನಜ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಷಷ್ಠೋ ಜೋ ನಲಪೂರ್ವಾ ಸ್ಯಾದ್‌ದ್ವಿತೀಯಾದಿಪದಂ ನಲೇ । ಸಪ್ತಮೇಽನ್ತೇ ಪ್ರಥಮಾ ಚ ದ್ವಿತೀಯೇ ಪಞ್ಚಮೇ ನಲೇ ।। ೩೩೧.

ಆರನೆಯದು 'ಜೋ'ಯು 'ನ'ಯಿಂದ ಮುಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಎರಡನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನ' ಇದೆ. ಏಳನೆಯದು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲನೆಯದು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು, ಐದನೆಯದು 'ನ'.

ಅರ್ದ್ಧೇ ಪದಂ ಪ್ರಥಮಾದಿ ಷಷ್ಠ ಏಕೋ ಲಘುರ್ಭವೇತ್ । ತ್ರಿಷು ಗಣೇಷು ಪಾದಃ ಸ್ಯಾದಾರ್ಯ್ಯಾ ಪಞ್ಚಾರ್ದ್ಧಕೇ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೩೩೧.

ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಮೊದಲ ಪಾದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಆರನೆಯದು ಒಂದು ಲಘು ಅಕ್ಷರ. ಮೂರು ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದವು ಆರ್ಯಾ, ಐದು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಪುಲಾನ್ಯಾಥ ಚಪಲಾ ಗುರುಮಧ್ಯಾಗತೌ ಚ ಜೌ । ದ್ವಿತೀಯಚತುರ್ಥೌ ಪೂರ್ವೇ ಚ ಚಪಲಾ ಮುಖಪುರ್ವಿಕಾ ।। ೩೩೧.

'ವಿಪುಲಾ' ಮತ್ತು 'ಚಪಲಾ', ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ಇದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಆರಂಭದಲ್ಲೂ. ಎರಡನೆಯದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, 'ಚಪಲಾ' ಮುಂಭಾಗದ ಜೊತೆಗೆ.

ದ್ವಿತೀಥೇ ಜಘನಪೂರ್ವ್ವಾ ಚಪಲಾರ್ಯ್ಯಾ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾ । ಉಭಯೋರ್ಮಹಾಚಪಲಾ ಗೀತವಾದ್ಯಾರ್ದ್ಧತುಲ್ಯಕಾ ।। ೩೩೧.

ಎರಡನೆಯದು ಹಿಂದಿನ ಅಂತ್ಯದಿಂದ 'ಚಪಲಾ ಆರ್ಯಾ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮಹಾ ಚಪಲಾ, ಹಾಡು ಮತ್ತು ವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಾನ.

ಅನ್ತ್ಯೇನಾರ್ದ್ಧೇನೋಪಗೀತಿರುದ್‌ಗೀತಿಶ್ಚೋತ್ಕ್ರಮಾತ್ ಸ್ಮೃತಾ । ಅರ್ದ್ಧೇ ರಕ್ಷಗಣಾ ಆರ್ಯ್ಯಾ ಗೀತಚ್ಛನ್ದೋಽಥ ಮಾತ್ರಯಾ ।। ೩೩೧.

ಅಂತ್ಯದ ಅರ್ಧದಿಂದ 'ಉಪಗೀತಿ' ಮತ್ತು 'ಉದ್ಗೀತಿ' ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾ ಗಣಗಳು ಆರ್ಯಾ; ಹಾಡಿನ ಛಂದಸ್ಸು ಮಾತ್ರೆಯ ಪ್ರಕಾರ.

ವೈತಾಲೀಯಂ ದ್ವಿಸ್ವರಾ ಸ್ಯಾದಯುಷ್ಪಾದೇ ಸಮೇ ನಲಃ । ವಸವೋಽನ್ತೇ ವನಗಾಶ್ಚ ಗೋಪುಚ್ಛನ್ದಶಕಂ ಭವೇತ್ ।। ೩೩೧.

ವೈತಾಲೀಯ ಎರಡು ಸ್ವರಗಳಿರುವದು; ಅದೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನ' ಸಮಾನ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಸುಗಳು ಮತ್ತು ವನಗಗಳು; 'ಗೋಪುಚ್ಛ' ಛಂದಸ್ಸು ರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಭಗಣಆನ್ತಾ ಪಾಟಲಿಕಾ ಶೇಷೇ ಪರೇ ಚ ಪೂರ್ವವತ್ । ಸಾಕಂ ಷಡ್ವಾ ಮಿಶ್ರಾಯುಕ್ ಪ್ರಾಚ್ಯವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ ।। ೩೩೧.

ಭಾಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಟಲಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆರು ವಾ ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಪೂರ್ವದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮಿಶ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಞ್ಚಮೇನ ಪೂರ್ವಸಾಕಂ ತೃತೀಯೇನ ಸಹಸ್ರಯುಕ್ । ಉದೀಚ್ಯವೃತ್ತಿರ್ವಾಚ್ಯಾಂ ಸ್ಯಾದ್ ಯುಗಪಚ್ಚ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕಂ ।। ೩೩೧.

ಐದನೇದನ್ನು ಹಿಂದಿನದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇದನ್ನು ಸಹಸ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ಉತ್ತರದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಇದು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಯುಕ್ಚಾರುಹಾಸಿನೀ ಸ್ಯಾದ್‌ಯುಗಪಚ್ಚಾನ್ತಿಕಾ ಭವೇತ್ ।। ೩೩೧.

ಯುಗವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಆರುಹಾಸಿನಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ ಅದನ್ನು ಆಂತಿಕಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಸಪ್ತಾರ್ಚ್ಚಿರ್ವಸವಶ್ಚೈವ ಮಾತ್ರಾಸಮಕಮೀರಿತಮ್ । ಭವೇನ್ನಲವಮೌ ಲಶ್ಚ ದ್ವಾದಶೋ ವಾ ನವಾಸಿಕಾ ।। ೩೩೧.

ಏಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಸಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಧ ಅಥವಾ ಲ ಅಥವಾ ಹನ್ನೆರಡು ಅಥವಾ ಒಂಬತ್ತು ಆಸಿಕಾ ಗಳಿರಬಹುದು.

ವಿಶ್ವೋಕಃ ಪಞ್ಚಮಾಷ್ಟೌ ಮೋ ಚಿತ್ರ ಲವಮಕಶ್ಚಲಃ । ಪರಯುಕ್ತೇನೋಪಚಿತ್ರಾ ಪಾದಾಕುಲಕಮಿತ್ಯತಃ ।। ೩೩೧.

ವಿಶ್ವೋಕವು ಐದು ಅಥವಾ ಎಂಟು, ಅಥವಾ ಚಿತ್ರ, ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಲವ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲದಂತಿರಬಹುದು. ಪರಯುಗವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ಉಪಚಿತ್ರಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಪಾದಾಕುಲಕ ಎಂಬುದೂ ಇದೇ.

ಗೀತಾರ್ಯ್ಯಾ ಲೋಪಶ್ಚೇತ್ ಸೌಮ್ಯಾ ಲಃ ಪೂರ್ವಃ ಜ್ಯೋತಿರೀರಿತಾ । ಸ್ಯಾಚ್ಛಿಖಾ ವಿಪರ್ಯ್ಯಾಸ್ತಾರ್ದ್ಧಾ ತೂಲಿಕಾ ಸಮುದಾಹೃತಾ ।। ೩೩೧.

ಗೀತಾರ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಲೋಪವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸೌಮ್ಯಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಲ ಇದ್ದರೆ ಜ್ಯೋತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಶಿಖೆ ಉಲ್ಟಾಗಿ ಅರ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ತೂಲಿಕಾ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಏಕೋನತ್ರಿಂಶದನ್ತೇ ಗಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜ್ಞೇಜನಸಮಾವಲಾ । ಗು ಇತ್ಯೇಕಗುರುಂ ಸಂಖ್ಯಾವರ್ಣಾದ್ದಶವಿಪರ್ಯ್ಯಯಾತ್ ।। ೩೩೧.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಗ ಅನ್ನು ಸಮಾವಲಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಗು ಎಂದರೆ ಒಂದೇ ಗುರು, ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ, ಹತ್ತು ಉಲ್ಟಾದಾಗ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವೃತ್ತಂ ಸಮಞ್ಚಾರ್ದ್ಧಸಮಂ ವಿಷಮಞ್ಚ ತ್ರಿಧಾ ವದೇ । ಸಮನ್ತಾವತ್ ಕೃತ್ವಕೃತಮರ್ದ್ಧಸಮಞ್ಚ ಕಾರಯೇತ್ ।। ೩೩೨.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಛಂದಸ್ಸು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದೆ — ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ ಮತ್ತು ವಿಷಮ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಧಸಮವನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕು.