ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಸರ್ವವಾದ್ಯಮಯೀ ಘಣ್ಟಾ ತಸ್ಯಾ ವಾದನಮರ್ಥಕೃತ್ । ಗೋಶಕೃನ್ಮೂತ್ರವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಭಸ್ಮವಾರಿಭಿಃ ।। ೩೨೭.

ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದ ಲೋಹಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಘಂಟೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು; ಅದನ್ನು ನಾದಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಆ ಘಂಟೆಯನ್ನು ಹಸುವಿನ ಗೊಬ್ಬರ, ಮೂತ್ರ, ಹುಳಿಯ ಮಣ್ಣು, ಭಸ್ಮ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ವೇಸ್ಮಾಯತನಲಿಙ್ಗಾದೇಃ ಕಾರ್ಯ್ಯಮೇವಂ ವಿಶೋಧನಮ್ । ಸ್ಕನ್ದೋ ನಮಃ ಶಿವಾಯೇತಿ ಮನ್ತ್ರಃ ಸರ್ವ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕಃ ।। ೩೨೭.

ಮನೆ, ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಲಿಂಗದ ಶುದ್ಧಿಕರಣವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು; 'ಸ್ಕಂದ, ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ' ಎಂಬ ಮಂತ್ರವು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೀತಃ ಪಞ್ಚಾಕ್ಷರೋ ವೇದೇ ಲೋಕೇ ಗೀತಃ ಷಡ಼ಕ್ಷರಃ । ಓಮಿತ್ಯನ್ತೇ ಸ್ಥಿತಃ ಶಮ್ಭುರ್ಮ್ಮುದ್ರಾರ್ಥಂ ವಟವೀಜವತ್ ।। ೩೨೭.

ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ವೇದದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಷಡಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; 'ಓಂ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಶಂಭು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ವಟಮರದ ಬೀಜದಂತೆ ಮುದ್ರೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಮಾನ್ನಮಃ ಶಿವಾಯೇತಿ ಈಶಾನಾದ್ಯಾನಿ ವೈ ವಿದುಃ । ಷಡ಼ಕ್ಷರಸ್ಯ ಸೂತ್ರಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯದ್ವಿದ್ಯಾಕದಮ್ಬಕಂ ।। ೩೨೭.

ಕ್ರಮವಾಗಿ 'ಶಿವಾಯ ನಮಃ' ಮತ್ತು ಈಶಾನಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಷಡಕ್ಷರಿ ಸೂತ್ರವು ವಿವರಣೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಗಳ ಗುಚ್ಛವಾಗಿದೆ.

ಯದೋಁನಮಃ ಶಿವಾಯೇತಿ ಏತಾವತ್ ಪರಮಂ ಪದಮ್ । ಅನೇನ ಪೂಜಯೇಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಲಿಙ್ಗೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥಿತಃ ಶಿವಃ ।। ೩೨೭.

'ಶಿವಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ಪರಮ ಪದವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿವನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

ಅನುಗ್ರಹಾಯ ಲೋಕಾನಾಂ ಧರ್ಮ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಮುಕ್ತಿದಃ । ಯೋ ನ ಪೂಜಯತೇ ಲಿಙ್ಗನ್ನ ಸ ಧರ್ಮ್ಮಾದಿಭಾಜನಂ ।। ೩೨೭.

ಲೋಕಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡಲು—ಯಾರು ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸದೆ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಧರ್ಮಾದಿಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಲಿಙ್ಗಾರ್ಚ್ಚನಾದ್ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿರ್ಯಾವಜ್ಜೀವಮತೋ ಯಜೇತ್ । ವರಂ ಪ್ರಾಣಪರಿತ್ಯಾಗೋ ಭುಞ್ಜೀತಾಪೂಜ್ಯ ನೈವ ತಂ ।। ೩೨೭.

ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಿಂದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡೂ ಜೀವಮಾನವಿಡೀ ಸಿಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು—ಪೂಜಿಸದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಉತ್ತಮ.

ರುದ್ರಸ್ಯ ಪೂಜನಾದ್ರುದ್ರೋ ವಿಷ್ಣುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷ್ಣುಪೂಜನಾತ್ । ಸೂರ್ಯ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸೂರ್ಯ್ಯಪೂಜಾತಃ ಶಕ್ತ್ಯಾದಿಃ ಶಕ್ತಿಪೂಜನಾತ್ ।। ೩೨೭.

ರುದ್ರನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ರುದ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ವಿಷ್ಣುವಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಸೂರ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಶಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸರ್ವಯಜ್ಞತಪೋದಾನೇ ತೀರ್ಥೇ ವೇದೇಷು ಯತ್ ಫಲಂ । ತತ್ ಫಲಂ ಕೋಟಿಗುಣಿತಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಭೇನ್ನರಃ ।। ೩೨೭.

ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಫಲವು, ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರೆ ಆ ಫಲವು ಕೋಟಿ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಸನ್ಧ್ಯಂ ಯೋರ್ಚ್ಚಯೇಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿಲ್ವೇನ ಪಾರ್ಥಿವಮ್ । ಶತೈಕಾದಶಿಕಂ ಯಾವತ್ ಕುಲಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ನಾಕಭಾಕ್ ।। ೩೨೭.

ಯಾರು ದಿನದ ಮೂರು ಸಂಧ್ಯಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವದಾಳಗಳಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಲಿಂಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಶತೈಕಾದಶಿಕ Anteಸ್ಥಿತ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿತ್ತಾನುಸಾರೇಣ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಸಾದಸಞ್ಚಯಮ್ । ಅಲ್ಪೇ ಮಹತಿ ವಾ ತುಲ್ಯಫಲಮಾಢ್ಯದರಿದ್ರಯೋಃ ।। ೩೨೭.

ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು; ಅದು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಲಿ, ಶ್ರೀಮಂತನಿಗೂ ಬಡವನಿಗೂ ಫಲ ಒಂದೇ.

ಭಾಗದ್ವಯಞ್ಚ ಧರ್ಮಾರ್ಥಂ ಕಲ್ಪಯೇಜ್ಜೀವನಾಯ ಚ । ಧನಸ್ಯ ಭಾಗಮೇಕನ್ತು ಅನಿತ್ಯಂ ಜೀವಿತಂ ಯತಃ ।। ೩೨೭.

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಭಾಗ, ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭಾಗ ಹಂಚಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಧನವೂ, ಜೀವವೂ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ.

ತ್ರಿಸಪ್ತಕುಲಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ದೇವಾಗಾರಕೃದರ್ಥಂಭಾಕ್ । ಮೃತ್ಕಷ್ಠೇಷ್ಟಕಶೈಲಾದ್ಯೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಕೋಟಿಗುಣಂ ಫಲಮ್ ।। ೩೨೭.

ದೇವರ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದವನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಣ್ಣು, ಮರ, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಫಲ ಕೋಟಿ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟೇಷ್ಟಕಸುರಾಗಾರಕಾರೀ ಸ್ವರ್ಗಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಪಾಂಶುನಾ ಕ್ರೀಡಮಾನೋಪಿ ದೇವಾಗಾರಕೃದರ್ಥಭಾಕ್ ।। ೩೨೭.

ಎಂಟು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿದವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ದೇವರ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದರೂ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಛನ್ದೋ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಮೂಲಜೈಸ್ತೈಃ ಪಿಙ್ಗಲೋಕ್ತಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಸರ್ವ್ವಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಗಣೌ ಮ್ಲೌ ದ್ವೌ ಜೌ ಸ್ತೌ ತ್ರಿಕೌ ಗಣಾಃ ।। ೩೨೮.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಮೂಲಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪಿಂಗಲನು ಹೇಳಿದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ—ಸರ್ವ, ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ, ಮ್ಲೌ, ದ್ವೌ, ಜೌ, ಸ್ತೌ, ತ್ರಿಕ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಗಣಗಳು.

ಹ್ರಸ್ವೋ ಗುರುರ್ವ್ವಾ ಪಾದಾನ್ತೇ ಪೂರ್ವ್ವೋ ಯೋಗಾದ್‌ ವಿಸರ್ಗತಃ । ಅನುಸ್ವಾರಾದ್ವ್ಯಞ್ಜನಾತ್ ಸ್ಥಾತ್ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯತಸ್ತಥಾ ।। ೩೨೮.

ಪಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಅಥವಾ ಗುರು ಸ್ವರ, ಹಿಂದಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ವಿಶರ್ಗದಿಂದ, ಅನುಸ್ವಾರ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಜನದಿಂದ ಉದ್ಭವವಾದರೆ, ಅವು ಜಿಹ್ವಾಮೂಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಉಪಾಧ್ಮಾನೀಯತೋ ದೀರ್ವೋ ಗುರುರ್ಗ್ಲೌ ನೌ ಗಣಾವಿಹ । ವಸವೋಷ್ಟೌ ಚ ಚತ್ವಾರೋ ವೇದಾದಿತ್ಯಾದಿಲೋಪತಃ ।। ೩೨೮.

ಉಸಿರಾಡುವ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗುವ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ಭಾರೀ ಸ್ವರಗಳು 'ಗ್ಲೌ' ಮತ್ತು 'ನೌ' ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಎಂಟು ವಸುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ದೇವತೆಗಳು ವೇದದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಲೋಪಗೊಂಡಿವೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಪಾದ ಆಪಾದಪೂರಣೇ ಗಾಯತ್ರ್ಯೋ ವಸವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಜಗತ್ಯಾ ಆದಿತ್ಯಾಃ ಪಾದೋ ವಿರಾಜೋ ದಿಶ ಈರಿತಾಃ ।। ೩೩೦.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಪಾದವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲು ಪಾದದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ತುಂಬುತ್ತದೆ; ಗಾಯತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ವಸುಗಳು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿವೆ; ಜಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರು; ವಿರಾಜಿನ ಪಾದವನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿಷ್ಣುತೋ ರುದ್ರಾಃ ಪಾದಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛನ್ದ ಏಕಾದಿಪಾದಕಂ । ಆದ್ಯಂ ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚತುರ್ಮಿಸ್ತ್ರಿಪಾತ್ ಸಪ್ತಾಕ್ಷರೈಃ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೦.

ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ರುದ್ರರು ಪಾದವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಛಂದಸ್ಸು ಮೊದಲ ಪಾದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಮೊದಲದು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿದ್ದು, ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಮೂರು ಪಾದಗಳಿವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏಳು ಅಕ್ಷರಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಾ ಗಾಯತ್ರೀ ಪದೇ ನೀವೃತ್ ತತ್‌ಪ್ರತಿಷ್ಠಾದಿ ಷಟ್ ತ್ರಿಪಾತ್ । ಬಧಁಮಾನಾ ಷಡ಼ಷ್ಟಾಷ್ಟಾ ತ್ರಿಪಾತ್ ಷಡ್ ವಸೂಭೂವರೈಃ ।। ೩೩೦.

ಆ ಗಾಯತ್ರಿಯು ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಆರು ಮೂರು ಪಾದಗಳ ರೂಪಗಳು; ಬಂಧಿತವಾಗಿರುವಾಗ ಆರು, ಎಂಟು, ಮೂರು ಪಾದಗಳು, ಆರು ವಸುಗಳು ಮತ್ತು ಭುವರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಗಾಯತ್ರೀ ತ್ರಿಪದಾ ನೀವೃತ್ ನಾಗೀ ನವನವರ್ತ್ತುಭಿಃ । ವಾರಾಹೀ ರಸದ್ವಿರಸಾ ಛಮ್ದಶ್ಚಾಥ ತೃತೀಯಕಪ್ ।। ೩೩೦.

ಗಾಯತ್ರಿಯು ಮೂರು ಪಾದಗಳಿದ್ದು, ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನಾಗಿಯಂತೆ, ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ತಿರುವುಗಳಿವೆ; ವಾರಾಹಿಯು ರುಚಿಯುಳ್ಳದು ಮತ್ತು ರುಚಿಯಿಲ್ಲದದು, ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮೂರನೇ ಪಾದವು ಬರುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಷಾದ್ ದ್ವಾದಶವಸ್ವನ್ತೈಃ ತ್ರಿಪಾತ್ತು ತ್ರೈಷ್ಟಭೈಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಉಷ್ಣಿಕ್ ಛನ್ದೋಽಷ್ಟವಸುಕೈಃ ಪಾದೈರ್ವೇದೇ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೩೩೦.

ಹನ್ನೆರಡು ವಸುಗಳು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, ಮೂರು ಪಾದಗಳಿಂದ ಅದು ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಉಷ್ಣಿಕ್ ಛಂದಸ್ಸು ವೇದದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ವಸುಗಳ ಪಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕಕುಬುಷ್ಣಿಗಷ್ಟಸೂರ್ಯ್ಯವಸ್ವರ್ಣಾ ತ್ರಿಭಿರೇವ ಸಃ । ಪುನರುಷ್ಣಿಕ್ ಸೂರ್ಯ್ಯವಸುವಸ್ವರ್ಣೈಶ್ಚ ತ್ರಿಪಾದ್ಭವೇತ್ ।। ೩೩೦.

ಕಕುಭ್, ಉಷ್ಣಿಕ್, ಎಂಟು ಸೂರ್ಯ, ವಸು ಮತ್ತು ವರ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದು ಮೂರು ಪಾದಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ, ಉಷ್ಣಿಕ್ ಮೂರು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ವಸು ಮತ್ತು ವರ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪರೋಷ್ಣಿಕ್ ಪರತಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚತುಷ್ಣದಾತ್ ತ್ರಿಭಿರ್ಭವೇತ್ । ಸಾಷ್ಟಾಕ್ಷರೈರನುಷ್ಟುಪ್ ಸ್ಯಾತ್ ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚ ತ್ರಿಪಾತ್ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೦.

ಮೇಲಿನ ಉಷ್ಣಿಕ್, ಅದರ ಮೇಲಿನದು, ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿಂದ ಮೂರು ಪಾದಗಳಾಗುತ್ತದೆ; ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೂರು ಪಾದಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟಾರ್ಕಸೂರ್ಯ್ಯವರ್ಣೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಮಧ್ಯೇಽನ್ತೇ ಚ ಕ್ಕಚಿದ್ಭವೇತ್ । ವೃಹತೀಜಗತ್ಯಸ್ತ್ರವೋಗಾಯತ್ರ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವ್ವಕೋ ಯದಿ ।। ೩೩೦.

ಎಂಟು ಅರ್ಕ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ಗಾಯತ್ರಿ, ಜಗತಿ ಅಥವಾ ವೃಹತಿ ಇದ್ದರೆ ಹಾಗೆ.

ತೃತೀಯಃ ಪಥ್ಯಾ ಭವತಿ ದ್ವಿತೀಯಾನ್ಯಂ ಕುಸಾರಿಣೀ । ಸ್ಕನ್ಧೌ ಗ್ರೀವಾ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕೇ ಸ್ಯಾದ್ ಯಕ್ಷೇ ಸ್ಯಾದ್ವೋ ವೃಹತ್ಯಪಿ ।। ೩೩೦.

ಮೂರನೆಯದು ಪಥ್ಯಾ, ಎರಡನೆಯದು ಕುಸಾರಿಣಿ; ಭುಜಗಳು, ಕಂಠ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಯಕ್ಷನಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ವೃಹತಿಯಿಗೂ ಸೇರಿವೆ.

ಉಪರಿಷ್ಟಾದ್‌ ವೃಹತ್ಯನ್ತೇ ಪುರಸ್ತಾದ್ ವೃಹತೀ ಪುನಃ । ಕ್ಕಚಿನ್ನವಕಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ದಿಗ್ವಿದಿಕ್ಷ್ವಷ್ಟವರ್ಣಿಕಾಃ ।। ೩೩೦.

ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವೃಹತಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವೃಹತಿ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂಬತ್ತು ಜಾಗಗಳು, ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ, ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ.

ಮಹಾವೃಹತೀ ಜಾಗತೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ತ್ರಿಭಿಃ ಸತೋ ವೃಹತ್ಯಪ್ರಿ । ಭಣ್ಡಿಲಃ ಪಙ್‌ಕ್ತಿಚ್ಛನ್ದಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸೂರ್ಯ್ಯಾರ್ಕಾಷ್ಟಾಷ್ಟವರ್ಣಕೈಃ ।। ೩೩೦.

ಮಹಾವೃಹತಿ ಜಗತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಮೂರು ಪಾದಗಳೊಂದಿಗೆ, ವೃಹತಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ; ಭಂಡಿಲ ಎಂಬುದು ಪಂಕ್ತಿ ಛಂದಸ್ಸು, ಎಂಟು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಅರ್ಕ ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ.

ಪೂರ್ವ್ವೌ ವೇದಯುಜೌ ಸತಃ ಪಙ್‌ಕ್ತಿಶ್ಚ ವಿಪರೀತಕೌ । ಪ್ರಸ್ತಾರಪಙಕ್ತಿಃ ಪುರತಃ ಪವಾದಾಸ್ತಾರಪಙ್‌ಕ್ತಿಕಾ ।। ೩೩೦.

ಮೊದಲ ಎರಡು ವೇದದ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿವೆ, ಪಂಕ್ತಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದಂತೆ; ಪ್ರಸ್ತಾರ ಪಂಕ್ತಿ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ, ಪವಾದಾ ತಾರ ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.