ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಅಷ್ಟಮ್ಯಾಞ್ಚ ಚತುರ್ದಶ್ಯಾಂ ತೃತೀಯಾಯಾಂ ವಿಶೇಷತಃ । ಮೃತ್ಯುಞ್ಜಯಾರ್ಚ್ಚನಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಪೂಜಯೇತ್ ಕಲಸೋದರೇ ।। ೩೨೬.

ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೃತೀಯ ದಿನದಲ್ಲಿ, ಮೃತ್ತ್ಯುಂಜಯನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ಕಳಶದ ಒಳಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಹೂಯಮಾನಞ್ಚ ಪ್ರಣವೋ ಮೂರ್ತ್ತಿರೋಜಸ ಈದೃಶಂ । ಮೂಲಞ್ಚ ವೌಷಡನ್ತೇನ ಕುಮ್ಭಮುದ್ರಾಂ ಪ್ರದರ್ಶಯೇತ್ ।। ೩೨೬.

ಹೋಮ ಮಾಡುವಾಗ ಓಂ ಎಂಬ ಪ್ರಣವವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು; ಆ ರೂಪವನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಮೂಲಮಂತ್ರವನ್ನು 'ವೌಷಟ್' ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಕಳಶಮುದ್ರೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕು.

ಹೋಮಯೇತ್ ಕ್ಷೀರದೂರ್ವಾಜ್ಯಮಮೃತಾಞ್ಚ ಪುನರ್ನವಾಮ್ । ಪಾಯಸಞ್ಚ ಪುರೋಡಾಸಮಯುತನ್ತು ಪಜೇನ್ಮನುಂ ।। ೩೨೬.

ಹಾಲು, ದುರ್ವಾ ಹುಲ್ಲು, ತುಪ್ಪ, ಅಮೃತ, ಪುನರ್ಣವಾ, ಪಾಯಸ ಮತ್ತು ಹವನದ ಪಿಂಡಿ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಗದಿತ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು.

ಚತುರ್ಮುಖಂ ಚತುರ್ವಾಹುಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ಕಲಸನ್ದಧತ್ । ವರದಾಭಯಕಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ನಾಯಾದ್ವೈ ಕುಮ್ಭಮುದ್ರಯಾ ।। ೩೨೬.

ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳಿದ್ದವನೂ, ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳಿದ್ದವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಎರಡು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಕಳಶಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ, ಇನ್ನೆರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ವರ ಮತ್ತು ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಕಳಶಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸಬೇಕು.

ಆರೋಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯ್ಯದೀರ್ಘಾಯುರೌಷಧಂ ಮನ್ತ್ರಿತಂ ಶುಭಮ್ । ಅಪಮೃತ್ಯುಹರೋ ಧ್ಯಾತಃ ಪೂಜಿತೋಽದ್ಭುತ ಏವ ಸಃ ।। ೩೨೬.

ಆರೋಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯಾದ ಔಷಧಿ ಶುಭವಾಗಿದೆ; ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಅಪಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವವನು.

ಈಶ್ವರ ಉವಾಚ ವ್ರತೇಶ್ವರಾಂಶ್ಚ ಸತ್ಯಾದೀನಿಷ್ಟ್ವಾ ವ್ರತಸಮ್ರ್ಪಣಮ್। ಅರಿಷ್ಟಶಮನೇ ಶಸ್ತಮರಿಷ್ಟಂ ಸೂತ್ರನಾಯಕಮ್ ।। ೩೨೭.

ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದನು: ಸತ್ಯಾದಿ ವ್ರತೇಶ್ವರರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ವ್ರತವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಅಪಶಕುನವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು, ಸೂತ್ರನಾಯಕ ವ್ರತವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ.

ಹೇಮರತ್ನಮಯಂ ಭೂತ್ಯೈ ಮಹಾಶಙ್ಖಞ್ಚ ಮಾರಣೇ । ಆಪ್ಯಾಯನೇ ಶಙ್ಖಸೂತ್ರಂ ಮೌಕ್ತಿಕಂ ಪೂತ್ರವರ್ದ್ಧನಮ್ ।। ೩೨೭.

ಸಂಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಬಂಗಾರದ ಅಥವಾ ರತ್ನದ ಸೂತ್ರ, ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಶಂಖ, ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಂಖಸೂತ್ರ, ಪುತ್ರವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮುತ್ತಿನ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಸ್ಫಾಟಿಕಂ ಭೂತಿದಂ ಕೌಶಂ ಮುಕ್ತಿದಂ ರುದ್ರನೇತ್ರಜಂ । ಧಾತ್ರೀಫಲಪ್ರಮಾಣೇನ ರುದ್ರಾಕ್ಷಁ ಚೋತ್ತಮನ್ತತಃ ।। ೩೨೭.

ಸ್ಫಟಿಕವು ಜೀವಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ರೇಷ್ಮೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ರುದ್ರನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರುದ್ರಾಕ್ಷವು ಆಮ್ಲಕಾಯ ಹಣ್ಣಿನಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದೆ.

ಸಮೇರುಂ ಮೇರುಹೀನಂ ವಾ ಸೂತ್ರಂ ಜಪ್ಯನ್ತು ಮಾನಸಮ್ । ಅನಾಮಾಙ್ಗುಷ್ಠಮಾಕ್ರಮ್ಯ ಜಪಂ ಭಾಷ್ಯನ್ತು ಕಾರಯೇತ್ ।। ೩೨೭.

ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೆರು ಕಣಿಕೆಯಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಇರದಿರಲಿ, ಜಪವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಉಂಗುರದ ಬೆರಳಿನಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದವರೆಗೆ ಸರಿಸಿ ಜಪವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.

ತರ್ಜ್ಜನ್ಯಙ್ಗುಷ್ಠಮಾಕ್ರಮ್ಯ ನ ಮೇರುಂ ಲಙ್ಘಯೇಜ್ಜಪೇ । ಪ್ರಮಾದಾತ್ ಪತಿತೇ ಸೂತ್ರೇ ಜಪ್ತವ್ಯನ್ತು ಶತದ್ವಯಮ್ ।। ೩೨೭.

ತರ್ಜನಿಬೆರಳಿನಿಂದ ಅಂಗುಷ್ಠದವರೆಗೆ ಸರಿಸಿ ಜಪಮಾಲೆಯನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು, ಜಪದ ವೇಳೆ ಮೆರು ಕಣಿಕೆಯನ್ನು ದಾಟಬಾರದು; ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಮಾಲೆ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರೆ, ಎರಡು ನೂರು ಬಾರಿ ಜಪ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸರ್ವವಾದ್ಯಮಯೀ ಘಣ್ಟಾ ತಸ್ಯಾ ವಾದನಮರ್ಥಕೃತ್ । ಗೋಶಕೃನ್ಮೂತ್ರವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಭಸ್ಮವಾರಿಭಿಃ ।। ೩೨೭.

ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದ ಲೋಹಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಘಂಟೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು; ಅದನ್ನು ನಾದಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಆ ಘಂಟೆಯನ್ನು ಹಸುವಿನ ಗೊಬ್ಬರ, ಮೂತ್ರ, ಹುಳಿಯ ಮಣ್ಣು, ಭಸ್ಮ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ವೇಸ್ಮಾಯತನಲಿಙ್ಗಾದೇಃ ಕಾರ್ಯ್ಯಮೇವಂ ವಿಶೋಧನಮ್ । ಸ್ಕನ್ದೋ ನಮಃ ಶಿವಾಯೇತಿ ಮನ್ತ್ರಃ ಸರ್ವ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕಃ ।। ೩೨೭.

ಮನೆ, ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಲಿಂಗದ ಶುದ್ಧಿಕರಣವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು; 'ಸ್ಕಂದ, ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ' ಎಂಬ ಮಂತ್ರವು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಗೀತಃ ಪಞ್ಚಾಕ್ಷರೋ ವೇದೇ ಲೋಕೇ ಗೀತಃ ಷಡ಼ಕ್ಷರಃ । ಓಮಿತ್ಯನ್ತೇ ಸ್ಥಿತಃ ಶಮ್ಭುರ್ಮ್ಮುದ್ರಾರ್ಥಂ ವಟವೀಜವತ್ ।। ೩೨೭.

ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ವೇದದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಷಡಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; 'ಓಂ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಶಂಭು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ವಟಮರದ ಬೀಜದಂತೆ ಮುದ್ರೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಮಾನ್ನಮಃ ಶಿವಾಯೇತಿ ಈಶಾನಾದ್ಯಾನಿ ವೈ ವಿದುಃ । ಷಡ಼ಕ್ಷರಸ್ಯ ಸೂತ್ರಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯದ್ವಿದ್ಯಾಕದಮ್ಬಕಂ ।। ೩೨೭.

ಕ್ರಮವಾಗಿ 'ಶಿವಾಯ ನಮಃ' ಮತ್ತು ಈಶಾನಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಷಡಕ್ಷರಿ ಸೂತ್ರವು ವಿವರಣೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಗಳ ಗುಚ್ಛವಾಗಿದೆ.

ಯದೋಁನಮಃ ಶಿವಾಯೇತಿ ಏತಾವತ್ ಪರಮಂ ಪದಮ್ । ಅನೇನ ಪೂಜಯೇಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಲಿಙ್ಗೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥಿತಃ ಶಿವಃ ।। ೩೨೭.

'ಶಿವಾಯ ನಮಃ' ಎಂಬುದು ಪರಮ ಪದವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಶಿವನು ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

ಅನುಗ್ರಹಾಯ ಲೋಕಾನಾಂ ಧರ್ಮ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಮುಕ್ತಿದಃ । ಯೋ ನ ಪೂಜಯತೇ ಲಿಙ್ಗನ್ನ ಸ ಧರ್ಮ್ಮಾದಿಭಾಜನಂ ।। ೩೨೭.

ಲೋಕಗಳ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡಲು—ಯಾರು ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸದೆ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಧರ್ಮಾದಿಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಲಿಙ್ಗಾರ್ಚ್ಚನಾದ್ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿರ್ಯಾವಜ್ಜೀವಮತೋ ಯಜೇತ್ । ವರಂ ಪ್ರಾಣಪರಿತ್ಯಾಗೋ ಭುಞ್ಜೀತಾಪೂಜ್ಯ ನೈವ ತಂ ।। ೩೨೭.

ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಿಂದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಎರಡೂ ಜೀವಮಾನವಿಡೀ ಸಿಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು—ಪೂಜಿಸದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಉತ್ತಮ.

ರುದ್ರಸ್ಯ ಪೂಜನಾದ್ರುದ್ರೋ ವಿಷ್ಣುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷ್ಣುಪೂಜನಾತ್ । ಸೂರ್ಯ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸೂರ್ಯ್ಯಪೂಜಾತಃ ಶಕ್ತ್ಯಾದಿಃ ಶಕ್ತಿಪೂಜನಾತ್ ।। ೩೨೭.

ರುದ್ರನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ರುದ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ವಿಷ್ಣುವಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಸೂರ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೆ ಶಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸರ್ವಯಜ್ಞತಪೋದಾನೇ ತೀರ್ಥೇ ವೇದೇಷು ಯತ್ ಫಲಂ । ತತ್ ಫಲಂ ಕೋಟಿಗುಣಿತಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಭೇನ್ನರಃ ।। ೩೨೭.

ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳಿಂದ ಸಿಗುವ ಫಲವು, ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರೆ ಆ ಫಲವು ಕೋಟಿ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ತ್ರಿಸನ್ಧ್ಯಂ ಯೋರ್ಚ್ಚಯೇಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿಲ್ವೇನ ಪಾರ್ಥಿವಮ್ । ಶತೈಕಾದಶಿಕಂ ಯಾವತ್ ಕುಲಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ನಾಕಭಾಕ್ ।। ೩೨೭.

ಯಾರು ದಿನದ ಮೂರು ಸಂಧ್ಯಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವದಾಳಗಳಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಲಿಂಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಶತೈಕಾದಶಿಕ Anteಸ್ಥಿತ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿತ್ತಾನುಸಾರೇಣ ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಸಾದಸಞ್ಚಯಮ್ । ಅಲ್ಪೇ ಮಹತಿ ವಾ ತುಲ್ಯಫಲಮಾಢ್ಯದರಿದ್ರಯೋಃ ।। ೩೨೭.

ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು; ಅದು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಲಿ, ಶ್ರೀಮಂತನಿಗೂ ಬಡವನಿಗೂ ಫಲ ಒಂದೇ.

ಭಾಗದ್ವಯಞ್ಚ ಧರ್ಮಾರ್ಥಂ ಕಲ್ಪಯೇಜ್ಜೀವನಾಯ ಚ । ಧನಸ್ಯ ಭಾಗಮೇಕನ್ತು ಅನಿತ್ಯಂ ಜೀವಿತಂ ಯತಃ ।। ೩೨೭.

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಎರಡು ಭಾಗ, ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭಾಗ ಹಂಚಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಧನವೂ, ಜೀವವೂ ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ.

ತ್ರಿಸಪ್ತಕುಲಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ದೇವಾಗಾರಕೃದರ್ಥಂಭಾಕ್ । ಮೃತ್ಕಷ್ಠೇಷ್ಟಕಶೈಲಾದ್ಯೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಕೋಟಿಗುಣಂ ಫಲಮ್ ।। ೩೨೭.

ದೇವರ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದವನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮಣ್ಣು, ಮರ, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಫಲ ಕೋಟಿ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟೇಷ್ಟಕಸುರಾಗಾರಕಾರೀ ಸ್ವರ್ಗಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ । ಪಾಂಶುನಾ ಕ್ರೀಡಮಾನೋಪಿ ದೇವಾಗಾರಕೃದರ್ಥಭಾಕ್ ।। ೩೨೭.

ಎಂಟು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿದವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಆಟವಾಡುತ್ತಾ ದೇವರ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದರೂ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಛನ್ದೋ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಮೂಲಜೈಸ್ತೈಃ ಪಿಙ್ಗಲೋಕ್ತಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಸರ್ವ್ವಾದಿಮಧ್ಯಾನ್ತಗಣೌ ಮ್ಲೌ ದ್ವೌ ಜೌ ಸ್ತೌ ತ್ರಿಕೌ ಗಣಾಃ ।। ೩೨೮.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಮೂಲಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪಿಂಗಲನು ಹೇಳಿದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ—ಸರ್ವ, ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ, ಮ್ಲೌ, ದ್ವೌ, ಜೌ, ಸ್ತೌ, ತ್ರಿಕ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಗಣಗಳು.

ಹ್ರಸ್ವೋ ಗುರುರ್ವ್ವಾ ಪಾದಾನ್ತೇ ಪೂರ್ವ್ವೋ ಯೋಗಾದ್‌ ವಿಸರ್ಗತಃ । ಅನುಸ್ವಾರಾದ್ವ್ಯಞ್ಜನಾತ್ ಸ್ಥಾತ್ ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯತಸ್ತಥಾ ।। ೩೨೮.

ಪಾದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಅಥವಾ ಗುರು ಸ್ವರ, ಹಿಂದಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ವಿಶರ್ಗದಿಂದ, ಅನುಸ್ವಾರ ಅಥವಾ ವ್ಯಂಜನದಿಂದ ಉದ್ಭವವಾದರೆ, ಅವು ಜಿಹ್ವಾಮೂಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಉಪಾಧ್ಮಾನೀಯತೋ ದೀರ್ವೋ ಗುರುರ್ಗ್ಲೌ ನೌ ಗಣಾವಿಹ । ವಸವೋಷ್ಟೌ ಚ ಚತ್ವಾರೋ ವೇದಾದಿತ್ಯಾದಿಲೋಪತಃ ।। ೩೨೮.

ಉಸಿರಾಡುವ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗುವ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ಭಾರೀ ಸ್ವರಗಳು 'ಗ್ಲೌ' ಮತ್ತು 'ನೌ' ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಎಂಟು ವಸುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ದೇವತೆಗಳು ವೇದದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಲೋಪಗೊಂಡಿವೆ.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ಪಾದ ಆಪಾದಪೂರಣೇ ಗಾಯತ್ರ್ಯೋ ವಸವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಜಗತ್ಯಾ ಆದಿತ್ಯಾಃ ಪಾದೋ ವಿರಾಜೋ ದಿಶ ಈರಿತಾಃ ।। ೩೩೦.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ಪಾದವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲು ಪಾದದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ತುಂಬುತ್ತದೆ; ಗಾಯತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ವಸುಗಳು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿವೆ; ಜಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರು; ವಿರಾಜಿನ ಪಾದವನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿಷ್ಣುತೋ ರುದ್ರಾಃ ಪಾದಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛನ್ದ ಏಕಾದಿಪಾದಕಂ । ಆದ್ಯಂ ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚತುರ್ಮಿಸ್ತ್ರಿಪಾತ್ ಸಪ್ತಾಕ್ಷರೈಃ ಕ್ಕಚಿತ್ ।। ೩೩೦.

ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ರುದ್ರರು ಪಾದವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಛಂದಸ್ಸು ಮೊದಲ ಪಾದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಮೊದಲದು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಿದ್ದು, ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಮೂರು ಪಾದಗಳಿವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏಳು ಅಕ್ಷರಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ.