ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಮುಷ್ಟಿಸ್ತಾರ್ಕ್ಷಕರಸ್ಯಾನ್ತಃ ಸ್ಥಿತಾಙ್ಗುಷ್ಠವಿಷಾಪಹಾ । ತಾರ್ಕ್ಷಂ ಹಸ್ತಂ ಸಮುದ್ಯಮ್ಯ ತತ್ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಿಚಾಲನಾತ್ ।। ೨೯೫.

ತಾರ್ಕ್ಷನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅಂಗುಷ್ಠವು ವಿಷವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ; ತಾರ್ಕ್ಷನ ಕೈಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಐದು ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಚಲಿಸುವಾಗ ವಿಷವು ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಿಷಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಾದೀಂಸ್ತದುಕ್ತಮದವೀಷಯಾ । ಆಕಾಶಾದೇಷ ಭೂವೀಜಃ ಪಞ್ಚರ್ಣಾಧಿಪತಿರ್ಮ್ಮನುಃ ।। ೨೯೫.

ವಿಷವನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಬೀಜ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಐದು ಧ್ವನಿಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಮನು.

ಸಂಸ್ತಮ್ಭಯೇತಿವಿಷತೋ ಭಾಷಯಾ ಸ್ತಮ್ಭಯೇದ್ವಿಷಮ್ । ವ್ಯತ್ಯಸ್ತಭೂಷಯಾ ವೀಜೋ ಮನ್ತ್ರೋಽಯಂ ಸಾಧುಸಾಧಿತಃ ।। ೨೯೫.

ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷವನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು, ಸರಿಯಾದ ಆಭರಣದಿಂದ ಕೂಡ ತಡೆಯಬೇಕು. ಈ ಬೀಜಮಂತ್ರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜಪಿಸಿದರೆ ಅದು ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಪ್ಲವಃ ಪ್ಲಾವಯ ಯಮಃ ಶಬ್ದಾದ್ಯಃ ಸಂಹರೇದ್ವಿಷಂ । ದಣ್ಡಮುತ್ಥಾಪಯೇದೇಷ ಸುಜಪ್ತಾಮ್ಭೋಽಭಿಷೇಕತಃ ।। ೨೯೫.

ಪ್ರವಾಹವು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲಿ, ಯಮನು ಶಬ್ದದಿಂದ ವಿಷವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಿ. ದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಬೇಕು—ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜಪಿಸಿದಾಗ, ನೀರಿನಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದಂತೆ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಜಪ್ತಶಙ್ಖಭೇರ್ಯ್ಯಾದಿನಿಸ್ವನಶ್ರವಣೇನ ವಾ । ಸಂದಹತ್ಯೇವ ಸಂಯುಕ್ತೋ ಭೂತೇಜೋವ್ಯತ್ಯಯಾತ್ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೨೯೫.

ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿ ಜಪಿಸಿದ ಶಂಖ, ಭೇರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ, ಅವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಭೂತಗಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಳಿದಿರುವ ವಿಷವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ.

. ಭೂವಾಯುವ್ಯತ್ಯಯಾನ್ಮನ್ತ್ರೋ ವಿಷಂ ಸಂಕ್ರಾಮಯತ್ಯಸೌ । ಅನ್ತಸ್ಥೋ ನಿಜವೇಶ್ಮಸ್ಥೋ ವೀಜಾಗ್ನೀನ್ದುಜಲಾತ್ಮಭಿಃ ।। ೨೯೫.

ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಈ ಮಂತ್ರವು ವಿಷವನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಒಳಗಿದ್ದರೂ, ಮನೆದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಬೀಜ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಏತತ್ ಕರ್ಮ್ಮ ನಯೇನ್ಮನ್ತ್ರೀ ಗರುಡ಼ಾಕೃತಿವಿಗ್ರಹಃ । ತಾರ್ಕ್ಷವರುಣಗೇಹಸ್ಥಸ್ತಜ್ಜಪಾನ್ನಾಶಯೇದ್ವಿಷಮ್ ।। ೨೯೫.

ಮಂತ್ರಜ್ಞನು ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಗರುಡನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು; ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿದರೆ ವಿಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಹುದು.

ಜಾನುದಣ್ಡೀದಮುದಿತಂ ಸ್ವಧಾಶ್ರೀವೀಜಲ್ಛಿತಂ । ಸ್ನಾನಪಾನಾತ್ಸರ್ವ್ವವಿಷಂ ಜ್ವರಾರೋಗಾಪಮೃತ್ಯುಜಿತ್ ।। ೨೯೫.

ಮೂಳೆ ಮತ್ತು ದಂಡದ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಸ್ವಧಾ, ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಂಡು ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ, ಸ್ನಾನ ಅಥವಾ ಕುಡಿಯುವ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ವಿಷ, ಜ್ವರ, ರೋಗ ಮತ್ತು ಅಕಾಲಮರಣವನ್ನು ಜಯಿಸಬಹುದು.

ಪಕ್ಷಿ ಪಕ್ಷಿ ಮಹಾಪಕ್ಷಿ ಮಹಾಪಕ್ಷಿ ವಿಧಿ ಸ್ವಾಹಾ । ಪಕ್ಷಿ ಪಕ್ಷಿ ಮಹಾಪಕ್ಷಿ ಮಹಾಪಕ್ಷಿ ಕ್ಷಿ ಕ್ಷಿ ಸ್ವಾಹಾ ।। ೨೯೫.

ಪಕ್ಷಿ, ಪಕ್ಷಿ, ಮಹಾಪಕ್ಷಿ, ಮಹಾಪಕ್ಷಿ, ನಿಯಮಿಸು, ಸ್ವಾಹಾ; ಪಕ್ಷಿ, ಪಕ್ಷಿ, ಮಹಾಪಕ್ಷಿ, ಮಹಾಪಕ್ಷಿ, ನಾಶಮಾಡು, ನಾಶಮಾಡು, ಸ್ವಾಹಾ.

ದ್ವಾವೇತೌ ಪಕ್ಷಿರಾಡ್‌ಮನ್ತ್ರೌ ವಿಷಘ್ನಾವಭಿಮನ್ತ್ರಣಾತ್ । ಪಕ್ಷಿರಾಜಾಯ ವಿದ್ಮಹೇ ಪಕ್ಷಿಽದೇವಾಯ ಧೀಮಹಿ ತನ್ನೋ ಗರುಡಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್ । ವಹ್ನಿಸ್ಥೌ ಪಾರ್ಶ್ವತತ್ಪೂರ್ವೌ ದನ್ತಶ್ರೀಕೌ ಚ ದಣ್ಡಿನೌ ।। ೨೯೫.

ಈ ಎರಡು ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಮಂತ್ರಗಳು ಶಕ್ತಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೆ ವಿಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ; ನಾವು ಪಕ್ಷಿರಾಜನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೇವೆ, ಪಕ್ಷಿದೇವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೆ, ಗರುಡನು ನಮಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಲಿ; ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ, ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಹಲ್ಲಿನ ಕಿರಣ ಮತ್ತು ದಂಡದೊಂದಿಗೆ ಇಡಬೇಕು.

ಹರ ಹರ ಹೃದಯಾಯ ನಮಃ ಕಪರ್ದ್ದಿನೇ ಚ ಶಿರಸೇ ನೀಲಕಣ್ಠಾಯ ವೈ ಶಿಖಾಂಕಾಲಕೂಟವಿಷಭಕ್ಷಣಾಯ ಸ್ವಾಹಾ । ಅಥ ವರ್ಮ್ಮ ಚ ಕಣ್ಠೇ ನೇತ್ರಂ ಕೃತ್ತಿವಾಸಾಸ್ತ್ರಿನೇತ್ರಂ ಪೂರ್ವಾದ್ಯೈರಾನನೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ವೇತಪೀತಾರುಣಾಸಿತೈಃ ।। ೨೯೫.

ಹರ, ಹರ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಕಪರ್ದಿಗೆ, ತಲೆಗೆ, ನೀಲಕಂಠನಿಗೆ, ಜಟೆಗೆ, ಕಾಲಕೂಟ ವಿಷವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದವನಿಗೆ ಸ್ವಾಹಾ; ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಕವಚ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕೃತ್ತಿವಾಸ, ಮೂರು ಕಣ್ಣು, ಪೂರ್ವಾದಿ ದಿಕ್ಕಿನ ಮುಖಗಳು, ಬಿಳಿ, ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದೊಂದಿಗೆ.

ಅಭಯಂ ವರದಂ ಚಾಪಂ ವಾಸುಕಿಞ್ಚ ದಧದ್ಭುಜೈಃ । ಯಸ್ಯೋಪರೀತಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಗೌರೀರುದ್ರೋಽಸ್ಯ ದೇವತಾ ।। ೨೯೫.

ಭಯಮುಕ್ತತೆ, ವರ, ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವವನಿಗೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಗೌರಿ ಮತ್ತು ರುದ್ರ ಇದ್ದಾರೆ—ಇವರು ಅವನ ದೇವತೆಗಳು.

. ಪಾದಜಾನುಗುಹಾನಾಭಿಹೃತ್ಕಣ್ಠಾನನಮೂರ್ದ್ಧಸು । ಮನ್ತ್ರಾರ್ಣಾನ್ನ್ಯಸ್ಯ ಕರಯೋರಙ್ಗುಷ್ಠಾದ್ಯಙ್ಗುಲೀಷು ಚ ।। ೨೯೫.

ಪಾದ, ಮೊಣಕಾಲು, ಗುಹ್ಯ, ನಾಭಿ, ಹೃದಯ, ಕಂಠ, ಮುಖ ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮಂತ್ರದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ, ಅಂಗುಷ್ಠ ಮೊದಲಾದ ಬೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು.

ತರ್ಜ್ಜನ್ಯಾದಿತದನ್ತಾಸು ಸರ್ವಮಙ್ಗುಷ್ಠಯೋರ್ನ್ನ್ಯಸೇತ್ । ಧ್ಯಾತ್ವೈವಂ ಸಂಹರೇತ್ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವದ್ಧಯಾ ಶೂಲಮುದ್ರಯಾ ।। ೨೯೫.

ತರ್ಜನಿಯ ಮೊದಲಾದ ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗುಷ್ಠಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಿದರೆ, ಶೂಲಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಶೀಘ್ರವೇ ತಡೆಯಬಹುದು.

ಕನಿಷ್ಠಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠಯಾ ವದ್ಧಾ ತಿಸ್ರೋಽನ್ಯಾಃ ಪ್ರಸೃತೇರ್ಜ್ಜವಾಃ । ವಿಷನಾಶೇ ವಾಮಹಸ್ತಮನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದಕ್ಷಿಣಂ ಕರಂ ।। ೨೯೫.

ಚಿಕ್ಕ ಬೆರಳನ್ನು ದೊಡ್ಡದೊಂದಿಗೇ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಉಳಿದ ಮೂರು ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಚಾಚಬೇಕು; ವಿಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಎಡ ಕೈಯನ್ನು ಬಲ ಕೈಮೇಲೆ ಇಡಬೇಕು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ರುದ್ರವಿಧಾನನ್ತು ಪಞ್ಚಾಙ್ಗಂ ಸರ್ವ್ವದಂ ಪರಂ । ಹೃದಯಂ [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 ಶಿವಸಙ್ಕಲ್ಪಃ] ಶಿವಃ ಸೂಕ್ತನ್ತು ಪೌರುಷಮ್ ।। ೨೯೬.

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ರುದ್ರ ವಿಧಾನದ ಐದು ಭಾಗಗಳನ್ನು, ಸರ್ವವನ್ನೂ ಕೊಡುವ ಪರಮವಾದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಹೃದಯವು ಶಿವಸಂಕಲ್ಪ, ಸೂಕ್ತವು ಪೌರುಷ.

ಶಿಖಾದ್ಭ್ಯಃ ಸಮ್ಭೃತಂ ಸೂಕ್ತಮಾಶುಃ ಕವಚಮೇವ ಚ । ಶತರುದ್ರೀಯಮಸ್ತ್ರಞ್ಚ ರುದ್ರಸ್ಯಾಙ್ಗಾನಿ ಪಞ್ಚ ಹಿ ।। ೨೯೬.

ಶಿಖೆಯಿಂದ ಸೂಕ್ತವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಶೀಘ್ರವೇ ಕವಚವೂ ಬರುತ್ತದೆ; ಶತರುದ್ರೀಯ, ಅಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರುದ್ರನ ಐದು ಅಂಗಗಳು ಇವೆ.

ಪಞ್ಚಾಙ್ಗಾನ್ನ್ಯಸ್ಯ ತಂ ಧ್ಯಾತ್ವಾ ಜಪೇದ್ರುದ್ರಾಂಸ್ತತಃ ಕ್ರಮಾತ್ । ಯಜ್ಜಾಗ್ರತ ಇತಿ ಸೂಕ್ತಂ ಷಡೃಚಂ ಮಾನಸಂ ವಿದುಃ ।। ೨೯೬.

ಐದು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ರುದ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು; 'ಯಜ್ಜಾಗ್ರತ' ಎಂಬ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ಆರು ಋಕ್ಸ್‌ಗಳ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ತೋತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಋಷಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛಿವಸಙ್ಕಲ್ಪಶ್ಛನ್ದಸ್ತ್ರಿಷ್ಟುಬುದಾಹೃತಂ । ಶಿವಃ ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷೇತಿ ತಸ್ಯ ನಾರಾಯಣೋಽಪ್ಯೃಷಿಃ।। ೨೯೬.

ಋಷಿಯು ಶಿವಸಂಕಲ್ಪನು, ಛಂದಸ್ಸು ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 'ಸಹಸ್ರ ಶಿರಸ್ಸುಳ್ಳ ಶಿವ' ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನೂ ಋಷಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ದೇವತಾ ಪುರುಷೋಽನುಷ್ಟುಪ್‌ಛನ್ದೋ ಜ್ಞೇಯಞ್ಚ ತ್ರೈಷ್ಟುಭಮ್ । ಅದ್ಭ್ಯಃ ಸಮ್ಭೃತಂ ಸೂಕ್ತಮೃಷಿರುತ್ತರಗೋನರಃ ।। ೨೯೬.

ದೇವತೆ ಪುರುಷನು, ಛಂದಸ್ಸು ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಮತ್ತು ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಕೂಡ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ಸೂಕ್ತವು ನೀರಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ; ಋಷಿಯು ಉತ್ತರ ಗೋಣರ.

ಆದ್ಯಾನಾನ್ತಿಸೃಣಾಂ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್‌ಛನ್ದೋಽನುಷ್ಟುಬ್ದ್ವಯೋರಪಿ । ಛನ್ದಸ್ತ್ರೈಷ್ಟುಭಮನ್ತ್ಯಾಯಾಃ ಪುರುಷೋಽಸ್ಯಾಪಿ ದೇವತಾ ।। ೨೯೬.

ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು. ಕೊನೆಯದಕ್ಕೆ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು, ಅದರ ದೇವತೆ ಪುರುಷನು.

ಆಶುರಿನ್ದ್ರೋ ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ಛನ್ದಸ್ತ್ರಿಷ್ಟುಬುದಾಹೃತಂ । ಋಷಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪ್ರತಿರಥಃ ಸೂಕ್ತೇ ಸಪ್ತದಶಾರ್ಚ್ಚಕೇ ।। ೨೯೬.

ಹನ್ನೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ದೇವತೆ ವೇಗಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು, ಛಂದಸ್ಸು ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೇಳು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸೂಕ್ತಕ್ಕೆ ಋಷಿಯು ಪ್ರತಿರಥ.

ಪೃಥಕ್‌ಪೃಥಕ್ ದೇವತಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪುರುವಿದಙ್ಗದೇವತಾ । ಅವಶಿಷ್ಟದೈವತೇಷು ಛನ್ದೋಽನುಷ್ಟುಬುದಾಹೃತಂ ।। ೨೯೬.

ಪ್ರತಿ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೂ ವಿಭಿನ್ನ ದೇವತೆಗಳಿವೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಸೌ ಯಸ್ತಾಮ್ರೋ ಭವತೀನ್ದ್ರಃ ಪುರುಲಿಙ್ಗೋಕ್ತದೇವತಾಃ । ಪಙ್ಕ್ತಿಚ್ಛನ್ದೋಽಥ ಮರ್ಮ್ಮಾಣಿ ತ್ವಪೋ ಲಿಙ್ಗೋಕ್ತದೇವತಾಃ ।। ೨೯೬.

ಅದು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಇಂದ್ರನು, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳ ದೇವತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಛಂದಸ್ಸು ಪಂಕ್ತಿ. ಜೀವಬಲವು ನೀರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ.

ರೌದ್ರಾಧ್ಯಾಯೇ ಚ ಸರ್ವ್ವಸ್ಮಿನ್ನೃಷಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಮೇಷ್ಠ್ಯಪಿ । ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವ್ವಾ ದೇವಾನಾಂ ಕುತ್ಸಸ್ಯ ತಿಸೃಣಾಂ ಪುನಃ ।। ೨೯೬.

ರೌದ್ರ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಋಷಿಯು ಪರಮೇಷ್ಠಿ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಮತ್ತೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಕುತ್ಸ ಋಷಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮನೋದ್ವಯೋರುಮೈಕಾ ಸ್ಯಾದ್ರುದ್ರೋ ರುದ್ರಾಶ್ಚ ದೇವತಾಃ । ಆದ್ಯೋನುವಾಕೋಽಥ ಪೂರ್ವ್ವ ಏಕರುದ್ರಾಖ್ಯದೈವತಃ ।। ೨೯೬.

ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ದೇವತೆ ಉಮಾ ಮಾತ್ರಳು, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ರುದ್ರರು ಕೂಡ ದೇವತೆಗಳು. ಮೊದಲ ಅನುವಾದ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನದು ಏಕರುದ್ರ ಎಂಬ ದೇವತೆಯುಳ್ಳದು.

ಛನ್ದೋ ಗಾಯತ್ರಮಾದ್ಯಾಯಾ ಅನುಷ್ಟುಪ್‌ ತಿಸೃಣಾಮೃಚಾಮ್ । ತಿಸೃಣಾಞ್ಚ ತಥಾ ಪಙ್ಕ್ತಿರನುಷ್ಟುಬಥ ಸಂಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೨೯೬.

ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಛಂದಸ್ಸು ಗಾಯತ್ರಿ, ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್. ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಪಂಕ್ತಿ, ಮತ್ತೆ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ದ್ವಯೋಶ್ಚ ಜಗತೀಛನ್ದೋ ರುದ್ರಾಣಾಮಪ್ಯಶೀತಯಃ । ಹಿರಣ್ಯಬಾಹವಸ್ತಿಸ್ರೋ ನಮೋ ವಃ ಕಿರಿಕಾಯ ಚ ।। ೨೯೬.

ಎರಡಿಗೆ ಛಂದಸ್ಸು ಜಗತಿ, ರುದ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಎಂಭತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. 'ಹಿರಣ್ಯಬಾಹು' ಮೂರು ಬಾರಿ, 'ನಮೋ ವಃ' ಮತ್ತು ಕಿರಿಕೆಗೆ ಕೂಡ.