ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಶ್ಚೈವ ಗಾವಶ್ಚ ಕುಲಮೇಕಂ ದ್ವಿಧಾ ಕೃತಮ್ । ಏಕತ್ರ ಮನ್ತ್ರಾಸ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಹವಿರೇಕತ್ರ ತಿಷ್ಠತಿ ।। ೨೯೨.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಹಸುಗಳು ಒಂದೇ ವಂಶದವರು, ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತ; ಒಂದರಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಹವನ ಇರುತ್ತದೆ.

ದೇವಬ್ರಾಹ್ಮಣಗೋಸಾಧುಸಾಧ್ವೀಭಿಃ ಸಕಲಂ ಜಗತ್ । ಧಾರ್ಯ್ಯತೇ ವೈ ಸದಾ ಸಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವ್ವೇ ಪೂಜ್ಯತಮಾ ಮತಾಃ ।। ೨೯೨.

ದೇವತೆಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಹಸುಗಳು, ಸದ್ಗುಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಸದ್ವೃತ್ತಿಯ ಮಹಿಳೆಯರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ಸದಾ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪಿವನ್ತಿ ಯತ್ರ ತತ್ತೀರ್ಥಂ ಗಹ್ಗಾದ್ಯಾ ಗಾವ ಏವ ಹಿ । ಗವಾಂ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮುಕ್ತಂ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಞ್ಚ ತಥಾ ಶ್ರೃಣು ।। ೨೯೨.

ಹಸುಗಳು ಕುಡಿಯುವ ಸ್ಥಳವೇ ಗಂಗಾದಿ ತೀರ್ಥಗಳಂತೆ ಪವಿತ್ರ; ಹಸುಗಳ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಈಗ ಅವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನೂ ಕೇಳು.

ಶ್ರೃಙ್ಗಾಮಯೇಷು ಧೇನೂನಾಂ ತೈಲಂ ದದ್ಯಾತ್ ಸಸೈನ್ಧವಂ । ಶ್ರೃಙ್ಗವೇರಬಲಾಮಾಂಸಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ।। ೨೯೨.

ಹಸುವಿನ ಕೊಂಬುಗಳಿಗೆ ನೋವು ಇದ್ದರೆ, ಶುಂಠಿ, ಬಲಾ, ಮಾಂಸದ ಲೇಪ, ಜೇನು ಮತ್ತು ಸೈಂಧವ ಉಪ್ಪಿನೊಂದಿಗೆ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕು.

ಕರ್ಣಶೂಲೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಹಿಙ್ಗುಸೈನ್ಧವೈಃ । ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಪ್ರದಾತವ್ಯಂ ರಸೋನೇನೈಥ ವಾ ಪುನಃ ।। ೨೯೨.

ಎಲ್ಲ ಕಿವಿನ ನೋವಿಗೆ, ಮಂಜಿಷ್ಟಾ, ಹಿಂಗು ಮತ್ತು ಸೈಂಧವ ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಎಣ್ಣೆ ಹಾಕಬೇಕು, ಅಥವಾ ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಹಾಕಿದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೂ ಬಳಸಬಹುದು.

ವಿಲ್ವಮೂಲಮಪಾಮಾರ್ಗನ್ಧಾತಕೀ ಚ ಸಪಾಟಲಾ । ಕುಟಜನ್ದನ್ತಮೂಲೇಷು ಲೇಪಾತ್ತಚ್ಛೂಲನಾಶನಂ ।। ೨೯೨.

ಬಿಲ್ವ ಮೂಲ, ಅಪಾಮಾರ್ಗ, ಧಾತಕಿ, ಪಾಟಲಾ, ಕುಟಜ ಮತ್ತು ದಂತ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಲೇಪವಾಗಿ ಬಳಸಿ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಆ ನೋವು ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ದನ್ತಶೂಲಹರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಘೃತಂ ರಾಮ ವಿಪಾಚಿತಂ । ಮುಖರೋಗಹರಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಜಿಹ್ವಾರೋಗೇಷು ಸೈನ್ಧವಂ ।। ೨೯೨.

ದಂತ ನೋವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ತುಪ್ಪವನ್ನು, ರಾಮಾ, ಬಾಯಿಯ ರೋಗಗಳಿಗೆ ಬಳಸಬೇಕು; ನಾಲಿಗೆಯ ರೋಗಗಳಿಗೆ ಸೈಂಧವ ಉಪ್ಪು ಉಪಯುಕ್ತ.

ಶ್ರೃಙ್ಗವೇರಂ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ತ್ರಿಫಲಾ ಚ ಗಲಗ್ರಹೇ । ಹೃಚ್ಛೂಲೇ ವಸ್ತಿಶುಲೇ ಚ ವಾತರೋಗೇ ಕ್ಷಯೇ ತಥಾ ।। ೨೯೨.

ಶುಂಠಿ, ಎರಡು ವಿಧದ ಅರಿಶಿಣ, ಮತ್ತು ತ್ರಿಫಲಾ ಗಂಟಲು ನೋವಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು; ಹೃದಯ ನೋವು, ಮೂತ್ರಾಶಯ ನೋವು, ವಾತ ರೋಗ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯಕ್ಕೂ ಸಹ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು.

ತ್ರಿಫಲಾ ಘೃತಮಿಶ್ರಾ ಚ ಗವಾಂ ಪಾನೇ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ಅತೀಸಾರೇ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ಪಾಠಾಞ್ಚೈವ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ ।। ೨೯೨.

ತ್ರಿಫಲಾ ಮತ್ತು ತುಪ್ಪವನ್ನು ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಹಸುಗಳಿಗೆ ಕುಡಿಯಲು ನೀಡುವುದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ; ಅತಿಸಾರಕ್ಕೆ ಎರಡು ವಿಧದ ಅರಿಶಿಣ ಮತ್ತು ಪಾಠಾ ಕೊಡಬೇಕು.

ಸರ್ವೇಷು ಕೋಷ್ಠರೋಗೇಷು ತಥಾ ಶಾಖಾಗದೇಷು ಚ । ಶ್ರೃಙ್ಗವೇರಞ್ಚ ಭಾರ್ಗೀಞ್ಚ ಕಾಸೇ ಶ್ವಾಸೇ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ ।। ೨೯೨.

ಎಲ್ಲ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕೈಕಾಲುಗಳ ನೋವಿಗೆ, ಜೀರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಿಪ್ಪಳಿ ಕೊಟ್ಟರೆ ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ದಾತವ್ಯಾ ಭಗ್ನಸನ್ಧಾನೇ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರ್ಲವಣಾನ್ವಿತಾ । ತೈಲಂ ವಾತಹರಂ ಪಿತ್ತೇ ಮಧುಯಷ್ಟೀವಿಪಾಚಿತಂ ।। ೨೯೨.

ಮೂಡು ಮುರಿದಾಗ ಉಪ್ಪು ಸೇರಿಸಿದ ಪ್ರಿಯಂಗು ಕೊಡಬೇಕು; ವಾತವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಎಣ್ಣೆ, ಪಿತ್ತಕ್ಕೆ ಯಷ್ಟಿಮಧು ಹಾಕಿ ಕುದಿಸಿದ ಎಣ್ಣೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಕಫೇ ವ್ಯೋಷಞ್ಚ ಸಮಧು ಸಪುಷ್ಟಕರಜೋಽಸ್ರಜೇ । ತೈಲಾಜ್ಯಂ ಹರಿತಾಲಞ್ಚ ಭಗ್ನಕ್ಷತಿಶ್ರೃತನ್ದದೇತ್ ।। ೨೯೨.

ಕಫಕ್ಕೆ ತ್ರಿಕಟು ಮತ್ತು ಜೇನು, ಪುಷ್ಟಿಕರ ಪುಡಿ ಸೇರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕು; ಮೂಡು ಮುರಿತಕ್ಕೆ, ಗಾಯಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ದೌರ್ಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಹರಿತಾಳ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಮಾಷಾಸ್ತಿಲಾಃ ಸಗೋಧೂಮಾಃ ಪಶುಕ್ಷೀರಂ ಘೃತಂ ತಥಾ । ಏಷಾಂ ಪಿಣ್ಡೀ ಸಲವಣಾ ವತ್ಸಾನಾಂ ಪುಷ್ಟಿದಾ ತ್ವಿಯಂ ।। ೨೯೨.

ಹುರಳಿಕಾಯಿ, ಎಳ್ಳು, ಗೋಧಿ, ಹಸುವಿನ ಹಾಲು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ—ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪ್ಪು ಹಾಕಿ ಉಂಡೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟರೆ ಹಸುವಿನ ಕರುಗಳಿಗೆ ಪೋಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಲಪ್ರದಾ ವಿಷಾಣಾಂ ಸ್ಯಾದ್ ಗ್ರಹನಾಶಾಯ ಧೂಪಕಃ । ದೇವದಾರು ವಚಾ ಮಾಂಸೀ ಗುಗ್ಗುಲುಹಿಙ್ಗುಸರ್ಷಪಾಃ ।। ೨೯೨.

ಬಲವಂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕೊಂಬುಗಳಿಂದ ಧೂಪ ಮಾಡಿದರೆ ಆಕಸ್ಮಿಕ ರೋಗಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ; ದೇವದಾರು, ವಚಾ, ಮಾಂಸಿ, ಗುಗ್ಗುಲು, ಹಿಂಗು ಮತ್ತು ಸಾಸಿವೆ ಬಳಕೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಗ್ರಹಾದಿಗದನಾಶಾಯ ಏಷ ಧುಪೋ ಗವಾಂ ಹಿತಃ । ಘಷ್ಟಾ ಚೈವ ಗವಾಂ ಕಾರ್ಯಾ ಧೂಪೇನಾನೇನ ಧೂಪಿತಾ ।। ೨೯೨.

ಈ ಧೂಪ ಹಸುಗಳಿಗೆ ಗ್ರಹಾದಿ ರೋಗ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ; ಹಸುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒರೆಸಿ, ಈ ಧೂಪದಿಂದ ಧೂಪಿಸಬೇಕು.

ಅಶ್ವಗನ್ಧಾತಿಲೈಃ ಶುಕ್ಲಂ ತೇನ ಗೌಃ ಕ್ಷೀರಿಣೀ ಭವೇತ್ । ರಸಾಯನಞ್ಚ ಪಿನ್ಯಾಕಂ ಮತ್ತೋ ಯೋ ಧಾರ್ಯ್ಯತೇ ಗೃಹೇ ।। ೨೯೨.

ಅಶ್ವಗಂಧಾ ಎಣ್ಣೆ ಬಳಕೆ ಮಾಡಿದರೆ ಹಸು ಹಾಲು ಕೊಡುವದು; ಎಣ್ಣೆ ಎತ್ತಿದ ಮೆತ್ತಿನ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟರೆ ಅದು ಆಯುರ್ವೇದದಂತೆ ಶಕ್ತಿವರ್ಧಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗವಾಂ ಪುರೀಷೇ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ನಿತ್ಯಂ ಶಾನ್ತ್ಯೈ ಶ್ರಿಯಂ ಯಜೇತ್ । ವಾಸುದೇವಞ್ಚ ಗನ್ಧಾದ್ಯೈರಪರಾ ಶಾನ್ತಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೨೯೨.

ಐದನೇ ದಿನ ಹಸುವಿನ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಶಾಂತಿಯ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು; ಇನ್ನೊಂದು ಶಾಂತಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಶ್ವಯುಕ್‌ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಸ್ಯ ಪಞ್ಚದಶ್ಯಾಂ ಯಜೇದ್ಧರಿಂ । ಹರಿರುದ್ರಮಜಂ ಸೂರ್ಯ್ಯಂ ಶ್ರಿಯಮಗ್ನಿಂ ಘೃತೇನ ಚ ।। ೨೯೨.

ಅಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಹದಿನೈದನೇ ದಿನ ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಹರಿ, ರುದ್ರ, ಅಜ, ಸೂರ್ಯ, ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು.

ದಧಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಶ್ಯ ಗಾಃ ಪೂಜ್ಯ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ವಹ್ನಿಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ । ವೃಷಾಣಾಂ ಯೋಜಯೇದ್ ಯುದ್ಧಂ ಗೀತವಾದ್ಯರವೈರ್ವಹಿಃ ।। ೨೯೨.

ಮೊದಲು ಮೊಸರು ಅರ್ಪಿಸಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಬೇಕು; ನಂತರ ಎತ್ತುಗಳಿಗೆ ಹೊರಾಟ ಮಾಡಿಸಿ, ಹೊರಗೆ ಹಾಡು-वाद್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ಸವ ಆಚರಿಸಬೇಕು.

ಗವಾನ್ತು ಲವಣನ್ದೇಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಞ್ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ । ನೈಮಿತ್ತಿಕೇ ಮಾಕರಾದೌ ಯಜೇದ್ವಿಷ್ಣುಂ ಸಹ ಶ್ರಿಯಾ ।। ೨೯೨.

ಹಸುಗಳಿಗೆ ಉಪ್ಪು ಕೊಡಬೇಕು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಬೇಕು; ವಿಶೇಷ ಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಕರಾದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸಮೇತ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

ಸ್ಥಣಅಡಿಲೇವ್ಜೇ ಮಧ್ಯಗತೇ ಕದಿಕ್ಷು ಕೇಶರಗಾನ್ ಸುರಾನ್ । ಸುಭದ್ರಾಜೋ ರವಿಃ ಪೂಜ್ಯೋ ಬಹುರೂಪೋ ಬಲಿರ್ವಹಿಃ ।। ೨೯೨.

ಗೋಶಾಲೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಸರಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಶುಭದ ರಾಜನಾದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಬಹು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು.

ಖಂ ವಿಶ್ವರೂಪಾ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಚ ಋದ್ಧಿಃ ಶಾನ್ತಿಶ್ಚ ರೋಹಿಣೀ । ದಿಗ್ಧೇನವೋ ಹಿ ಪೂರ್ವಾದ್ಯಾಃ ಕೃಶರೈಶ್ಚನ್ದ್ರ ಈಶ್ವರಃ ।। ೨೯೨.

ಆಕಾಶ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ಸಿದ್ಧಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ರೋಹಿಣಿ ದೇವತೆಗಳು; ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕು ಮುಂತಾದವು ಹಸುಗಳಂತೆ, ಚಂದ್ರನು ಸ್ವಾಮಿ, ಕ್ಷೀಣವಾಗಿರುವನು.

ದಿಕ್‌ಪಾಲಾಃ ಪದ್ಮಪತ್ರೇಷು ಕುಮ್ಭೇಷ್ವಗ್ನೌ ಚ ಹೋಮಯೇತ್ । ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಸಮಿಧಃ ಸರ್ಷಪಾಕ್ಷತತಣ್ಡುಲಾನ್ ।। ೨೯೨.

ದಿಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕರಿಗೆ ತಾವರೆಯ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕುಂಭಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಮರದ ಇಂಧನ, ಸಾಸಿವೆ, ಅಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಶತಂ ಶತಂ ಸುವರ್ಣಞ್ಚ ಕಾಂಸ್ಯಾದಿಕಂ ದ್ವಿಜೇ ದದೇತ್ । ಗಾವಃ ಪೂಜ್ಯಾ ವಿಮೋಕ್ತವ್ಯಾಃ ಶಾನ್ತ್ಯೈ ಕ್ಷೀರಾದಿಸಂಯುತಾಃ ।। ೨೯೨.

ನೂರು ನೂರು ಚಿನ್ನ, ಕಂಚು ಮುಂತಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು; ಹಸುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಹಾಲು ಮುಂತಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರಃ ಸುಶ್ರುತಾಯ ಹಯಾಯುರ್ವೇದಮುಕ್ತವಾನ್ । ಪಾಲಕಾಪ್ಯೋಽಙ್ಗರಾಜಾಯ ಗಜಾಯುರ್ವೇದಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೨೯೨.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಸುಶ್ರುತನಿಗೆ ಕುದುರೆಗಳ ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು; ಪಾಲಕಾಪ್ಯನು ಅಂಗದ ರಾಜನಿಗೆ ಆನೆಗಳ ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು.

ಅಗ್ನಿರುವಾಚ ನಾಗಾದಯೋಽಥ ಭಾವಾದಿದಶಸ್ಥಾನಾನಿ ಕರ್ಮ್ಮ ಚ । ಸೂತಕಂ ದಷ್ಟಚೇಷ್ಟೇತಿ ಸಪ್ತಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೯೪.

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ನಾಗರು ಮತ್ತು ಇತರರು, ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಹತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳು, ವಿಧಿಗಳು, ಅಶೌಚ, ಕಡಿಯಲು ಉಂಟಾಗುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಇವು ಏಳು ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶೇಷವಾಸುಕಿತಕ್ಷಾಖ್ಯಾಃ ಕರ್ಕಟೋಽಬ್ಜೋ ಮಹಾಮ್ಬುಜಃ । ಶಙ್ಖಪಾಲಶ್ಚ ಕುಲಿಕ ಇತ್ಯಾಷ್ಟೌ ನಾಗವರ್ಯ್ಯಕಾಃ ।। ೨೯೪.

ಶೇಷ, ವಾಸುಕಿಯು, ತಕ್ಷಕ, ಕರ್ಕಟ, ಅಬ್ಜ, ಮಹಾಮುಜ, ಶಂಖಪಾಲ ಮತ್ತು ಕುಲಿಕ—ಇವರು ಎಂಟು ಪ್ರಮುಖ ನಾಗರು.

ದಶಾಷ್ಟಪಞ್ಚತ್ರಿಗುಣಶತಮೂರ್ದ್ಧಾನ್ವಿತೌ ಕ್ರಮಾತ್ । ವಿಪ್ರೌ ನೃಪೋ ವಿಶೌ ಶೂದ್ರೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ನಾಗೇಷು ಕೀರ್ತ್ತಿತೌ ।। ೨೯೪.

ಹತ್ತು, ಎಂಟು, ಐದು, ಮೂರು ಮತ್ತು ನೂರು – ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಲೆಗಳಿರುವವರು: ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಜ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನ, ಶೂದ್ರ – ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇಬ್ಬರು ಇಬ್ಬರು ನಾಗರು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ತದನ್ವಯಾಃ ಪಞ್ಚಶತಂ ತೇಭ್ಯೋ ಜಾತಾ ಅಸಂಖ್ಯಕಾಃ । ಫಣಿಮಣ್ಡಲಿರಾಜೀಲವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಾಃ ।। ೨೯೪.

ಅವರ ಸಂತಾನದಲ್ಲಿ ಐನೂರು ಜನ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಣಿಸಲಾಗದು; ಇವರು ಸರ್ಪವಲಯದ ಸ್ವರೂಪದವರು, ಪಟ್ಟೆಗಳಿರುವವರು, ಹಾಗೂ ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫದಿಂದ ಕೂಡಿರುವವರು.