ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಪಞ್ಚಕೋಲಾದ್ಯಂ ಕಾಶನಾದ್ಧಿ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಸ್ಕನ್ಧೇಷು ಚ ಸರ್ವ್ವೇಷು ಶ್ರೇಯ ಆದೌ ವಿಶೋಧನಮ್ ।। ೨೮೯.

ಅಥವಾ ಪಂಚಕೋಳದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಹಾಲು ಕೆಮ್ಮನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮಾಡುವುದು ಉತ್ತಮ.

ಅಭ್ಯಙ್ಗೋದ್‌ವರ್ತ್ತನೈಃ ಸ್ನೇಹಂ ನಸ್ಯವರ್ತ್ತಿಕ್ರಮಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಜ್ವರಿತಾನಾಂ ತುರಙ್ಗಾಣಾಂ ಪಯಸೈವ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ ।। ೨೮೯.

ಅಭ್ಯಂಗ ಮತ್ತು ಉಂಗುಂಟುಗಳಿಂದ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ನಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜ್ವರ ಬಂದಿರುವ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹಾಲು ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಲೋಧ್ರಕನ್ಧರಯೋರ್ಮೂಲಂ ಮಾತುಲಾಙ್ಗಾಗ್ನಿನಾಗರಾಃ । ಕುಷ್ಠಹಿಙ್ಗುವಚಾರಾಸ್ನಾಲೇಪೋಯಂ ಶೋಥನಾಶನಃ ।। ೨೮೯.

ಲೋಧ್ರ ಮತ್ತು ಕಂಧರದ ಬೇರುಗಳು, ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣು, ಶುಂಠಿ, ಕುಷ್ಟ, ಹಿಂಗು, ವಚಾ ಮತ್ತು ಅರಸ್ನಾ—ಈ ಲೇಪವು ಊತವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಮಧುಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾವೃಹತ್ಯೌ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್ । ತ್ರಪುಷೀವೀಜಮೂಲಾನಿ ಶ್ರೃಙ್ಗಾಟಕಕಶೇರುಕಮ್ ।। ೨೮೯.

ಮಂಜಿಷ್ಠಾ, ಯಷ್ಟಿಮಧು, ದ್ರಾಕ್ಷೆ, ವೃಹತಿ, ಕೆಂಪು ಚಂದನ, ತ್ರಪುಷಿಯ ಬೀಜ ಮತ್ತು ಬೇರು, ಶೃಂಗಾಟಕ ಮತ್ತು ಕಶೇರುಕವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಅಜಾಪಯಃ ಶ್ರೃತಮಿದಂ ಸುಶೀತಂ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತಂ । ಪೀತ್ವಾ ನೀರಶನೋ ವಾಜೀ ರಕ್ತಮೇಹಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೮೯.

ಆಡುಹಾಲನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿ, ತಂಪಾಗಿಸಿ, ಸಕ್ಕರೆ ಹಾಕಿ ಕುಡಿಸಿದರೆ, ಕುದುರೆ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಬರುವ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನ್ಯಾಹನುನಿಗಾಲಸ್ಥಶಿರಾಶೋಥೋ ಗಲಗ್ರಹಃ । ಅಭ್ಯಙ್ಗಃ ಕಟುತೈಲೇನ ತತ್ರ ತೇಷ್ವೇವ ಶಸ್ಯತೇ ।। ೨೮೯.

ಗಲ, ಹನು ಮತ್ತು ಗಂಟಲಿನ ಶಿರೆಗಳಲ್ಲಿ ಊತ, ಗಂಟಲು ಬಿಗಿತ ಉಂಟಾದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕಟುವಾದ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ.

ಗಲಗ್ರಹಗದೀ ಶೋಥಃ ಪ್ರಾಯಶೋ ಗಲದೇಶಕೇ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪೀ ತಥಾ ವಹ್ನಿಃ ಸೈನ್ಧವಂ ಸೌರಸೋ ರಸಃ ।। ೨೮೯.

ಗಂಟಲು ಬಿಗಿತ ಮತ್ತು ಊತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಂಟಲು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಿ, ಅಗ್ನಿ, ಸೈಂಧವ ಲವಣ ಮತ್ತು ಹುಳಿ ರಸವು ಚಿಕಿತ್ಸೆ.

ಕೃಷ್ಣಾಹಿಙ್ಗುಯುತೈರೇಭಿಃ ಕೃತ್ವಾ ನಸ್ಯಂ ನ ಸೀದತಿ । ನಿಶೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಪಾಠಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಕುಷ್ಠಂ ವಚಾ ಮಧು ।। ೨೮೯.

ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಪ್ಪು ಹಿಂಗಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ನಾಸ್ಯ ಮಾಡಿಸಿದರೆ ವಿಫಲವಾಗದು. ರಾತ್ರಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತಿ, ಪಾಠಾ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಕುಷ್ಟ, ವಚಾ ಮತ್ತು ಜೇನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭೇ ಚ ಲೋಪೋಽಯಂ ಗುಡ಼ಮೂತ್ರಯುತೋ ಹಿತಃ । ತಿಲೈರ್ಯಷ್ಟ್ಯಾ ರಜನ್ಯಾ ಚ ನಿಮ್ಬಪತ್ರೈಶ್ಚ ಯೋಜಿತಾ ।। ೨೮೯.

ಜಿಹ್ವೆ ಕಠಿಣವಾದಾಗ, ಬೆಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಮಿಶ್ರಣ ಉಪಯುಕ್ತ. ಎಳ್ಳು, ಯಷ್ಟಿಮಧು, ಅರಿಶಿಣ ಮತ್ತು ನಿಂಬೆ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕು.

ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಶೋಧನೀ ಪಿಣ್ಡೀ ಸರ್ಪಿಷಾ ವ್ರಣರೋಪಣೀ । ಅಭಿಘಾತೇನ ಖಞ್ಜನ್ತಿ ಯೇ ಹ್ಯಶ್ವಾಸ್ತೀವ್ರವೇದನಾಃ ।। ೨೮೯.

ತುಪ್ಪದಿಂದ ಗಾಯವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು, ಜೇನು ಬಳಸಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಬೇಕು. ಗಾಯದಿಂದ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಅನುಭವಿಸುವ ಮತ್ತು ಕುಂಟಾದ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಪರಿಷೇಕಕ್ರಿಯಾ ತೇಷಾಂ ತೈಲೇನಾಶು ರುಜಾಪಹಾ । ದೋಷಕೋಪಾಭಿಘಾತಾಭ್ಯಾಂ ಪಕ್ಕಭಿನ್ನೇ ಬ್ರಣಕ್ರಮಃ ।। ೨೮೯.

ಅವರಿಗೆ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಬಿಸಿ ಮಾಡಿ ಸುರಿದರೆ ಬೇಗನೇ ನೋವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅಥವಾ ಪೆಟ್ಟುಗಳಿಂದ ಉಬ್ಬು ಬಂದು ಗಾಯವು ಪಾಕವಾಗಿ ತೆರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಹೀಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು.

ಅಶ್ವತ್ಥೋಡುಮ್ಬರಪ್ಲಕ್ಷಮಧೂಕವಟಕಲ್ಕನೈಃ ।। ೨೮೯.

ಅಶ್ವತ್ಥ, ಉದುಂಬರ, ಪ್ಲಕ್ಷ, ಮಧೂಕ ಮತ್ತು ವಟ ಮರಗಳ ಪೇಸ್ಟ್ ಬಳಸಬೇಕು.

ಪ್ರಭೂತಸಲಿಲಃ ಕ್ಕಾಥಃ ಸುಖೋಷ್ಣೋ ವ್ರಣಶೋಧನಃ । ಶತಾಹ್ವಾ ನಾಗರಂ ರಾಸ್ನಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವೈಃ ।। ೨೮೯.

ಹೆಚ್ಚು ನೀರಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ, ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಸಿ ಇರುವ ಕಷಾಯದಿಂದ ಗಾಯವನ್ನು ತೊಳೆಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಶತಾಹ್ವಾ, ಶುಂಠಿ, ರಾಸ್ನಾ, ಮಂಜಿಷ್ಠಾ, ಕುಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸೈಂಧವ ಉಪ್ಪು ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ದೇವದಾರುವಚಾಯುಗ್ಮರಜನೀರಕ್ತವನ್ದನೈಃ । ತೈಲಸಿದ್ಧಂ ಕಷಾಯೇಣ ಗುಡೂಚ್ಯಾಃ ಪಯಸಾ ಸಹ ।। ೨೮೯.

ದೇವದಾರು, ವಚಾ, ಯುಗ್ಮ, ಹಳದಿ ಮತ್ತು ರಕ್ತಚಂದನವನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿ, ಆ ಕಷಾಯವನ್ನು ಗುಡುಚಿಯ ಹಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಮ್ರಕ್ಷಣೇ ವಸ್ತಿನಶ್ಯೇ ಚ ಯೋಜ್ಯಂ ಸರ್ವತ್ರ ಲಿಙ್ಗಿನೇ । ರಕ್ತಸ್ರಾವೋ ಜಲೌಕಾಭಿರ್ನ್ನೇತ್ರಾನ್ತೇ ನೇತ್ರರೋಗಿಣಃ ।। ೨೮೯.

ಮಸಾಜ್, ಬಸ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಲಿಂಗವಂತ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುವ ಕಣ್ಣು ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಲೌಕಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಬೇಕು.

ಖಾದಿರೋಡುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಕಷಾಯೇಣ ಚ ಸಾಧನಮ್ । ಥಾತ್ರೀದುರಾಲಭಾತಿಕ್ತಾಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕುಙ್ಕುಮೈಃ ।। ೨೮೯.

ಖದಿರ, ಉದುಂಬರ ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥದ ಕಷಾಯವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಜೊತೆಗೆ ತಾತರಿ, ದುರ್ಳಭ, ತಿಕ್ತಾ, ಪ್ರಿಯಾಂಗು ಮತ್ತು ಕುಂಕುಮವನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದು.

ಗುಡೂಚ್ಯಾ ಚ ಕೃತಃ ಕಲ್ಕೋ ಹಿತೋ ಯುಕ್ತಾವಲಮ್ಬಿನೇ । ಉತ್ಪಾತೇ ಚ ಶಿಲೇ ಶ್ರಾವ್ಯೇ ಶುಷ್ಕಶೇಫೇ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೯.

ಗುಡುಚಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಪೇಸ್ಟ್ ಕೈಕಾಲುಗಳು ಶಿಥಿಲವಾದವರಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತ. ಉಬ್ಬು, ಸ್ರಾವ ಮತ್ತು ಒಣ ಶೆಫದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು.

ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿಣಿ ದೋಷೇ ಚ ಸದ್ಯೋ ವಿದಲಮಿಷ್ಯತೇ । ಗೋಶಕೃನ್ಮಞ್ಜಿಕಾಕುಷ್ಠರಜನೀತಿಲಸರ್ಷಪೈಃ ।। ೨೮೯.

ರೋಗವು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುವಾಗ ತಕ್ಷಣವೇ ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಈ ವೇಳೆ ಹಸುವಿನ ಗೊಬ್ಬರ, ಮಂಜಿಕಾ, ಕುಷ್ಟ, ಹಳದಿ, ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಸಾಸಿವೆ ಬಳಸಬೇಕು.

ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇಣ ಪಿಷ್ಟೈಶ್ಚ ಮರ್ದ್ದನಂ ಕಣ್ಡುನಾಶನಮ್ । ಶೀತೋ ಮಧುಯುತಃ ಕ್ಕಾಥೋ ನಾಶಿಕಾಯಾಂ ಸಶರ್ಕರಃ ।। ೨೮೯.

ಹಸುವಿನ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಪೇಸ್ಟ್ ಮಾಡಿ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಕೆರಕಾಟ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಂಪಾದ, ಜೇನು ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ ಹಾಕಿದ ಕಷಾಯವನ್ನು ಮೂಗಿಗೆ ಹಾಕಬೇಕು.

ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಃ ಪಾನಾದಶ್ವಕರ್ಣೈಸ್ತಥೈವ ಚ । ಸಪ್ತಮೇ ಸಪ್ತಮೇ ದೇಯಮಶ್ವಾನಾಂ ಲವಣಂ ದಿನೇ ।। ೨೮೯.

ಅಶ್ವಕರ್ಣವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ರಕ್ತಪಿತ್ತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಏಳನೇ ದಿನ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಉಪ್ಪು ಕೊಡಬೇಕು.

ತಥಾ ಭುಕ್ತವತಾನ್ದೇಯಾ ಅತಿಪಾನೇ ತು ವಾರುಣೀ । ದೀವನೀಯೈಃ ಸಮಧುರೈರ್ಮೃದ್ವೀಕಾಶರ್ಕರಾಯುತೈಃ ।। ೨೮೯.

ಊಟ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕುಡಿಯುವಾಗ ವಾರುಣಿಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ದ್ರಾಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಸಕ್ಕರೆ ಸೇರಿಸಿ, ಮೃದುವಾದ ಮತ್ತು ಸಿಹಿಯಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು.

ಸಪಿಪ್ಪಲೀಕೈಃ ಶರದಿ ಪ್ರತಿಪಾನಂ ಸಪದ್ಮಕೈಃ । ವಿಡ಼ಙ್ಗಾಪಿಪ್ಪಲೀಧಾನ್ಯಶತಾಹ್ವಾಲೋಧ್ರಸೈನಧವೈಃ ।। ೨೮೯.

ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ಪಿಪ್ಪಳಿಯನ್ನು ಪದ್ಮಬೀಜಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ವಿದಂಗ, ಪಿಪ್ಪಳಿ, ಧಾನ್ಯ, ಶತಾಹ್ವಾ, ಲೋಧ್ರ ಮತ್ತು ಸೈಂಧವ ಉಪ್ಪು ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ಸಚಿತ್ರಕೈಸ್ತುರಙ್ಗಾಣಂ ಪ್ರತಿಪಾನಂ ಹಿಮಾಗಮೇ । ಲೋಧ್ರಪಿರಿಯಙ್ಗುಕಾಮುಸ್ತಾಪಿಪ್ಪಲೀವಿಶ್ವಭೇಷಜೈ ।। ೨೮೯.

ಚಿತ್ರಕದೊಂದಿಗೆ ಹಿಮಕಾಲದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ಲೋಧ್ರ, ಪ್ರಿಯಾಂಗು, ಕಾಮುಸ್ತಾ, ಪಿಪ್ಪಳಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ಸಕ್ಷೌದ್ರೈಃ ಪ್ರತಿಪಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ವಸನ್ತೇ ಕಫನಾಶನಮ್ । ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಪಿಪ್ಪಲೀಲೋಧ್ರಯಷ್ಟ್ಯಾಕ್ಷೈಃ ಸಮಹೌಷಧೈಃ ।। ೨೮೯.

ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಜೇನು ಸೇರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಕಫ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಿಯಾಂಗು, ಪಿಪ್ಪಳಿ, ಲೋಧ್ರ, ಯಷ್ಟಿಮಧು ಮತ್ತು ಇತರ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ನಿದಾಘೇ ಸಗುಡ಼ಾ ದೇಯಾ ಮದಿರಾ ಪ್ರತಿಪಾನಕೇ । ಲೋಧ್ರಕಾಷ್ಠಂ ಸಲವಣಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್ ।। ೨೮೯.

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಲ್ಲದೊಂದಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಲೋಧ್ರಕಾಷ್ಠ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಪಿಪ್ಪಳಿ ಎಲ್ಲ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಉಪಯುಕ್ತ ಔಷಧಿಗಳು.

ಪ್ರಾವೃಡ್‌ಭಿನ್ನಪುರೀಷಾಶ್ಚ ಪಿವೇಯುರ್ವಾಜಿನೋ ಘೃತಮ್ । ಪಿವೇಯುರ್ವಾಜಿನಸ್ತೈಲಂ ಕಫವಾಯ್ವಧಿಕಾಸ್ತು ಯೇ ।। ೨೮೯.

ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಮಲ ಸಡಿಲವಾಗಿರುವ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ತುಪ್ಪ ಕುಡಿಯಿಸಬೇಕು. ಕಫ ಮತ್ತು ವಾತ ಹೆಚ್ಚಿರುವವರಿಗೆ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಾವೃಡ್‌ಭಿನ್ನಪುರೀಷಾಶ್ಚ ಪಿವೇಯುರ್ವಾಜಿನೋ ಘೃತಮ್ । ಪಿವೇಯುರ್ವಾಜಿನಸ್ತೈಲಂ ಕಫವಾಯ್ವಧಿಕಾಸ್ತು ಯೇ ।। ೨೮೯.

ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಮಲ ಸಡಿಲವಾಗಿರುವ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ತುಪ್ಪ ಕುಡಿಯಿಸಬೇಕು. ಕಫ ಮತ್ತು ವಾತ ಹೆಚ್ಚಿರುವವರಿಗೆ ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯಿಸಬೇಕು.

ಸ್ರೇಹವ್ಯಾಪದ್ಭ್ವೋ ಯೇಷಾಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ತೇಷಾಂ ವಿರೂಕ್ಷಣಮ್ । ತ್ರ್ಯಹಂ ಯವಾಗೂ ರೂಕ್ಷಾ ಸ್ಯಾದ್ ಭೋಜನಂ ತಕ್ರಸಂಯುತಮ್ ।। ೨೮೯.

ಯಾರಿಗೆ ಸ्नेಹದ್ರವ್ಯಗಳ ಉಪಚಾರ ಬೇಕೋ, ಅವರ ಆಹಾರವನ್ನು ಒಣದಾಗಿಡಬೇಕು; ಮೂರು ದಿನಗಳು ಅವನು ತಿಂದುದು ಮೊಟ್ಟೆ ಹಿತ್ತಲ ಯವದ ಗಂಜಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊಸರು ಸೇರಿರಬೇಕು.

ಶರನ್ನಿದಾಘ್ಯೋಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ಶೀತವಸನ್ತಯೋಃ । ವರ್ಷಾಸು ಶಿಶಿರೇ ಚೈವ ವಸ್ತೌ ಯಮಕಮಿಷ್ಯತೇ ।। ೨೮೯.

ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆ ಕೊಡಬೇಕು; ಚಳಿಗಾಲ, ವಸಂತ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗುಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.