ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಶರ್ಕ್ಕರಾಮಧುಲಾಜಾದಃ ಸುಗನ್ಧೋಽಸ್ವ ಶುಚಿರ್ದ್ವಿಜಃ । ತೇಜಸ್ವೀ ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ಚಾಶ್ವೋ ವಿನೀತೋ ಬುದ್ಧಿಮಾಂಶ್ಚ ಯಃ ।। ೨೮೮.

ಸಕ್ಕರೆ, ಜೇನು ಮತ್ತು ಜೋಳದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕುದುರೆ ಸುಗಂಧ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಗದದು; ಉತ್ಸಾಹಿ ಕುದುರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವರ್ಗದದು, ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತ.

ಶೂದ್ರೋಽಶುಚಿಶ್ಚಲೋ ಮನ್ದೋ ವಿರೂಪೋ ವಿಮತಿಃ ಖಲಃ । ವಲ್ಗಯಾ ಧಾರ್ಯ್ಯಮಾಣೋಽಶ್ವೋ ಲಾಲಕಂ ಯಶ್ಚ ದರ್ಶಯೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಶೂದ್ರ ವರ್ಗದ ಕುದುರೆ ಅಶುದ್ಧ, ಚಂಚಲ, ನಿಧಾನ, ವಿಕೃತ, ಮೂರ್ಖ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಬಗ್ಗೆಯ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ ಲಾಲ ಜಾರಿಸುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಧಾರಾಸು ಯೋಜನೀಯೋಽಸೌ ಪ್ರಗ್ರಹಗ್ರಹಮೋಕ್ಷಣೈಃ । ಅಶ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಶಾಲಿಹೋತ್ರೋ ಯಥಾವದತ್ ।। ೨೮೮.

ಅವನನ್ನು ಜೂತದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಬೇಕು, ಹಿಡಿಯುವದು ಮತ್ತು ಬಿಡುವದು ಕಲಿಯಬೇಕು; ಈಗ ನಾನು ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರ ಉವಾಚ ಅಶ್ವಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಞ್ಚೈವ ಸುಶ್ರುತ್ । ಹೀನದನ್ತೋ ವಿದನ್ತಶ್ಚ ಕರಾಲೀ ಕೃಷ್ಣತಾಲುಕಃ ।। ೨೮೯.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಓ ಪಂಡಿತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಹಲ್ಲು ಕಡಿಮೆ ಇರುವದು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸುವದು, ಭಯಾನಕ ಮುಖ, ಕಪ್ಪು ಬಾಯಿ ಇರುವದು.

ಕೃಷ್ಣಜಿಹ್ವಶ್ಚ ಯಮಜೋ ಜಾತಮುಷ್ಕಶ್ಚ ಯಸ್ತಥಾ । ದ್ವಿಶಫಶ್ಚ ತಥಾ ಶ್ರೃಙ್ಗೀ ತ್ರಿವರ್ಣೋ ವ್ಯಾಘ್ರವರ್ಣಕಃ ।। ೨೮೯.

ಕಪ್ಪು ನಾಲಿಗೆಯುಳ್ಳದು, ಯಮನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದು, ಇಳಿದ ವೃಷಣಗಳಿರುವದು, ಎರಡು ಭಾಗದ ಗರಿಗಳು, ಕೊಂಬುಗಳಿರುವದು, ಮೂರು ಬಣ್ಣದದು, ಹುಲಿಯ ಬಣ್ಣದದು.

ಶರವರ್ಣೋ ಭಸ್ಮವರ್ಣೋ ಜಾತವರ್ಣಶ್ಚ ಕಾಕುದೀ । ಶ್ವಿತ್ರೀ ಚ ಕಾಕಸಾದೀ ಚ ಖರಸಾರಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೯.

ಬಾಣದ ಬಣ್ಣ, ಬೂದಿಯ ಬಣ್ಣ, ಹುಟ್ಟಿದ ಬಣ್ಣ, ಕುಂಬಳೆಯಿರುವದು, ಶ್ವೇತ್ರ ರೋಗ, ಕಾಗೆಯ ತಲೆ, ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ದೇಹ ಇರುವದು.

ವಾನರಾಕ್ಷಃ ಕೃಷ್ಣಶಟಃ ಕೃಷ್ಣಗುಹ್ಯಸ್ತಥೈವ ಚ । ಕೃಷ್ಣಪ್ರೋಥಶ್ಚ ಯಶ್ಚ ತಿತ್ತಿರಿಸನ್ನಿಭಃ ।। ೨೮೯.

ಕೋತಿ ಮುಖ, ಕಪ್ಪು ಕೇಶ, ಕಪ್ಪು ಗುಪ್ತಾಂಗ, ಕಪ್ಪು ಹನಿಯುಳ್ಳದು, ಮತ್ತು ಪಾರಿವಾಳದಂತಿರುವದು.

ವಿಷಮಃ ಶ್ವೇತಪಾದಶ್ಚ ಧ್ರುವಾವರ್ತ್ತವಿವರ್ಜಿತಃ । ಅಶುಭಾವರ್ತ್ತಸಂಯುಕ್ತೋ ವರ್ಜನೀಯಸ್ತುರಙ್ಗಮಃ ।। ೨೮೯.

ಅಸಮ, ಬಿಳಿ ಕಾಲು, ಸ್ಥಿರವಾದ ತಿರುವು ಇಲ್ಲದದು, ಮತ್ತು ಅಶುಭ ತಿರುವುಗಳಿರುವ ಕುದುರೆಯನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕು.

ರನ್ಧ್ರೋಪರನ್ಧ್ರಯೋರ್ದ್ವೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಸ್ತಕವಕ್ಷಸೋಃ । ಪ್ರಯಾಣೋ ಚ ಲಲಾಟೇ ಚ ಕಣ್ಠಾವರ್ತ್ತಾಃ ಶುಭಾ ದಶ ।। ೨೮೯.

ಮೂಗು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಎದೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ತಿರುವುಗಳು; ನಾಸಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ತಿರುವುಗಳು; ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಶುಭ ತಿರುವುಗಳಿವೆ.

ಸೃಕ್ಕಣ್ಯಾಞ್ಚ ಲಲಾಟೇ ಚ ಕರ್ಣಮೂಲೇ ನಿಗಾಲಕೇ । ಬಾಹುಮೂಲೇ ಗಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಆವರ್ತ್ತಾಸ್ತ್ವಶುಭಾಃ ಪರೇ ।। ೨೮೯.

ಕೂದಲು, ಲಲಾಟ, ಕಿವಿಯ ಬೇರು, ಕೈಯ ಬೇರು ಮತ್ತು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಇರುವ ತಿರುವುಗಳು ಉತ್ತಮ; ಇತರ ತಿರುವುಗಳು ಅಶುಭ.

ಶುಕೇನ್ದ್ರಗೋಪಚನ್ದ್ರಾಭಾ ಯೇ ಚ ವಾಯಸಸನ್ನಿಭಾಃ । ಸುವರ್ಣವರ್ಣಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶ್ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯಾಸ್ತು ಸದೈವ ಹಿ ।। ೨೮೯.

ಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರಗೋಪ, ಚಂದ್ರನ ಬಣ್ಣದಂತೆ, ಕಾಗೆಯಂತಿರುವದು; ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮೆತ್ತಗಿನ ದೇಹವುಳ್ಳವು ಸದಾ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ.

ದೀರ್ಘಗ್ರೀವಾಕ್ಷಿಕೂಟಾಶ್ಚ ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣಾಶ್ಚ ಶೋಭನಾಃ । ರಾಜ್ಞಾನ್ತುರಙ್ಗಮಾ ಯತ್ರ ವಿಜಯಂ ವರ್ಜಯೇತ್ತತಃ ।। ೨೮೯.

ಅಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಕುತ್ತು, ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಆದರೆ ಚಿಕ್ಕ ಕಿವಿಗಳು ಇದ್ದರೆ, ರಾಜನು ತನ್ನ ಕುದುರೆಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅಂಥ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಬಾರದು, ಯಾಕಂದರೆ ಜಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಾಲಿತಸ್ತು ಹಯೋ ದನ್ತೋ ಶುಭದೋ ದುಃಖದೋಽನ್ಯಥಾ । ಕ್ಷಿಯಃ ಪುತ್ರಾಸ್ತು ಗನ್ಧರ್ವ್ವಾ ವಾಜಿನೋ ರತ್ನಮುತ್ತಮಮ್ ।। ೨೮೯.

ಸರಿಯಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ, ವಿಧೇಯವಾದ ಕುದುರೆ ಶುಭವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದುಃಖ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳು ಗಂಧರ್ವರಂತೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧನ.

ಅಶ್ವಮೇಧೇ ತು ತುರಗಃ ಪವಿತ್ರತ್ವಾತ್ತು ಹೂಯತೇ । ವೃಷೋ ನಿಮ್ಬವೃಹತ್ಯೌ ಚ ಗುಡೂಚೀ ಚ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾ ।। ೨೮೯.

ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಜೊತೆಗೆ ಎಮ್ಮೆ, ನಿಂಬೆ, ವೃಹತಿ, ಗುಡುಚಿ ಮತ್ತು ಜೇನು ಕೂಡ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಿಂಹಾ ಗನ್ಧಕರೀ ಪಿಣ್ಡೀ ಸ್ವೇದಶ್ಚ ಶಿರಸಸ್ತಥಾ । ಹಿಙ್ಗು ಪುಷ್ಕರಮೂಲಞ್ಚ ನಾಗರಂ ಸಾಮ್ಲವೇತಸಂ ।। ೨೮೯.

ಸಿಂಹ, ಗಂಧಕರಿ, ಪಿಂಡಿ, ತಲೆಯ ಬೆವರು, ಹಿಂಗು, ಪುಷ್ಕರಮೂಲ ಮತ್ತು ಹುಳಿ ವೇತಸದ ಜೊತೆಗೆ ಶುಷ್ಕ ಶುಂಠಿಯೂ ಸೇರಿವೆ.

ಪಿಪ್ಪಲೀಸೈನ್ಧವಯುತಂ ಶೂಲಘ್ನಂ ಚೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ । ನಾಗರಾತಿವಿಷಾ ಮುಸ್ತಾ ಸಾನನ್ತಾ ವಿಲ್ವಮಾಲಿಕಾ ।। ೨೮೯.

ಪಿಪ್ಪಳಿ ಮತ್ತು ಸೈಂಧವ ಲವಣ, ಹೊಟ್ಟೆನೋವಿಗೆ ಔಷಧ, ಬಿಸಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದು; ಶುಂಠಿ, ಅತಿವಿಷ, ಮುಸ್ತಾ, ಸಾನಂತ, ಬೇಳ ಮತ್ತು ಮಾಲಿಕಾ ಕೂಡ ಬಳಸಬೇಕು.

ಕ್ಕಾಥಮೇಷಾಂ ಪಿವೇದ್ವಾಜೀ ಸರ್ವ್ವಾತೀಸಾರನಾಶನಮ್ । ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಸಾರಿವಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ಯುಕ್ತಮಾಜಂ ಶ್ರೃತಂ ಪಯಃ ।। ೨೮೯.

ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಡಬೇಕು? ಇವು ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದ ಜಠರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಿಯಂಗು ಮತ್ತು ಸಾರಿವಾ ಜೊತೆಗೆ ಆಡುಹಾಲನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬೇಯಿಸಬೇಕು.

ಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಶರ್ಕರಂ ಪೀತ್ವಾ ಶ್ರಮಾದ್ವಾಜೀ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ದ್ರೋಣಿಕಾಯಾನ್ತು ದಾತವ್ಯಾ ತೈಲವಸ್ತಿಸ್ತುರಙ್ಗಮೇ ।। ೨೮೯.

ಸಾಕಷ್ಟು ಸಕ್ಕರೆ ಕುಡಿಯಿಸಿದ ನಂತರ, ಕುದುರೆ ದಣಿವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ತೈಲ ಮತ್ತು ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಡೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಕುದುರೆಗೆ ನೀಡಬೇಕು.

ಕೋಷ್ಠಜಾ ಚ ಶಿರಾ ವೇಧ್ಯಾ ತೇನ ತಸ್ಯ ಸುಖಂ ಭವೇತ್ । ದಾಡ಼ಿಮಂ ತ್ರಿಫಲಾ ವ್ಯೋಷಂ ಗುಡ಼ಞ್ಚ ಸಮಭಾವಿಕಮ್ ।। ೨೮೯.

ಹೊಟ್ಟೆಯ ಶಿರೆಯನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದರೆ ಆರಾಮ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ದಾಳಿಂಬೆ, ತ್ರಿಫಲಾ, ವ್ಯೋಷ ಮತ್ತು ಬೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೊಡಬೇಕು.

ಪಿಣ್ಡಮೇತತ್ ಪ್ರದಾತವ್ಯಮಶ್ವಾನಾಂ ಕಾಶನಾಶನಮ್ । ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಲೋಧ್ರಮಧುಭಿಃ ಪಿವೇದ್ವೃಷರಸಂ ಹಯಃ ।। ೨೮೯.

ಈ ಗುಳಿಕೆಯನ್ನು ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದರೆ ಕೆಮ್ಮನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಿಯಂಗು, ಲೋಧ್ರ ಮತ್ತು ಜೇನು ಸೇರಿಸಿದ ಎಮ್ಮೆ ರಸವನ್ನು ಕುಡಿಯಬೇಕು.

ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಪಞ್ಚಕೋಲಾದ್ಯಂ ಕಾಶನಾದ್ಧಿ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ । ಪ್ರಸ್ಕನ್ಧೇಷು ಚ ಸರ್ವ್ವೇಷು ಶ್ರೇಯ ಆದೌ ವಿಶೋಧನಮ್ ।। ೨೮೯.

ಅಥವಾ ಪಂಚಕೋಳದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಹಾಲು ಕೆಮ್ಮನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮಾಡುವುದು ಉತ್ತಮ.

ಅಭ್ಯಙ್ಗೋದ್‌ವರ್ತ್ತನೈಃ ಸ್ನೇಹಂ ನಸ್ಯವರ್ತ್ತಿಕ್ರಮಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಜ್ವರಿತಾನಾಂ ತುರಙ್ಗಾಣಾಂ ಪಯಸೈವ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ ।। ೨೮೯.

ಅಭ್ಯಂಗ ಮತ್ತು ಉಂಗುಂಟುಗಳಿಂದ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ನಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜ್ವರ ಬಂದಿರುವ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಹಾಲು ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ಲೋಧ್ರಕನ್ಧರಯೋರ್ಮೂಲಂ ಮಾತುಲಾಙ್ಗಾಗ್ನಿನಾಗರಾಃ । ಕುಷ್ಠಹಿಙ್ಗುವಚಾರಾಸ್ನಾಲೇಪೋಯಂ ಶೋಥನಾಶನಃ ।। ೨೮೯.

ಲೋಧ್ರ ಮತ್ತು ಕಂಧರದ ಬೇರುಗಳು, ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣು, ಶುಂಠಿ, ಕುಷ್ಟ, ಹಿಂಗು, ವಚಾ ಮತ್ತು ಅರಸ್ನಾ—ಈ ಲೇಪವು ಊತವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಮಧುಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾವೃಹತ್ಯೌ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್ । ತ್ರಪುಷೀವೀಜಮೂಲಾನಿ ಶ್ರೃಙ್ಗಾಟಕಕಶೇರುಕಮ್ ।। ೨೮೯.

ಮಂಜಿಷ್ಠಾ, ಯಷ್ಟಿಮಧು, ದ್ರಾಕ್ಷೆ, ವೃಹತಿ, ಕೆಂಪು ಚಂದನ, ತ್ರಪುಷಿಯ ಬೀಜ ಮತ್ತು ಬೇರು, ಶೃಂಗಾಟಕ ಮತ್ತು ಕಶೇರುಕವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಅಜಾಪಯಃ ಶ್ರೃತಮಿದಂ ಸುಶೀತಂ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತಂ । ಪೀತ್ವಾ ನೀರಶನೋ ವಾಜೀ ರಕ್ತಮೇಹಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೮೯.

ಆಡುಹಾಲನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿ, ತಂಪಾಗಿಸಿ, ಸಕ್ಕರೆ ಹಾಕಿ ಕುಡಿಸಿದರೆ, ಕುದುರೆ ಮೂತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಬರುವ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನ್ಯಾಹನುನಿಗಾಲಸ್ಥಶಿರಾಶೋಥೋ ಗಲಗ್ರಹಃ । ಅಭ್ಯಙ್ಗಃ ಕಟುತೈಲೇನ ತತ್ರ ತೇಷ್ವೇವ ಶಸ್ಯತೇ ।। ೨೮೯.

ಗಲ, ಹನು ಮತ್ತು ಗಂಟಲಿನ ಶಿರೆಗಳಲ್ಲಿ ಊತ, ಗಂಟಲು ಬಿಗಿತ ಉಂಟಾದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕಟುವಾದ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ.

ಗಲಗ್ರಹಗದೀ ಶೋಥಃ ಪ್ರಾಯಶೋ ಗಲದೇಶಕೇ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪೀ ತಥಾ ವಹ್ನಿಃ ಸೈನ್ಧವಂ ಸೌರಸೋ ರಸಃ ।। ೨೮೯.

ಗಂಟಲು ಬಿಗಿತ ಮತ್ತು ಊತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಂಟಲು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಿ, ಅಗ್ನಿ, ಸೈಂಧವ ಲವಣ ಮತ್ತು ಹುಳಿ ರಸವು ಚಿಕಿತ್ಸೆ.

ಕೃಷ್ಣಾಹಿಙ್ಗುಯುತೈರೇಭಿಃ ಕೃತ್ವಾ ನಸ್ಯಂ ನ ಸೀದತಿ । ನಿಶೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಪಾಠಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಕುಷ್ಠಂ ವಚಾ ಮಧು ।। ೨೮೯.

ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಪ್ಪು ಹಿಂಗಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ನಾಸ್ಯ ಮಾಡಿಸಿದರೆ ವಿಫಲವಾಗದು. ರಾತ್ರಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತಿ, ಪಾಠಾ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಕುಷ್ಟ, ವಚಾ ಮತ್ತು ಜೇನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭೇ ಚ ಲೋಪೋಽಯಂ ಗುಡ಼ಮೂತ್ರಯುತೋ ಹಿತಃ । ತಿಲೈರ್ಯಷ್ಟ್ಯಾ ರಜನ್ಯಾ ಚ ನಿಮ್ಬಪತ್ರೈಶ್ಚ ಯೋಜಿತಾ ।। ೨೮೯.

ಜಿಹ್ವೆ ಕಠಿಣವಾದಾಗ, ಬೆಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಮಿಶ್ರಣ ಉಪಯುಕ್ತ. ಎಳ್ಳು, ಯಷ್ಟಿಮಧು, ಅರಿಶಿಣ ಮತ್ತು ನಿಂಬೆ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಕೊಡಬೇಕು.