ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತತ್ರ ತ್ರಿಕೋ ಯಥಾ ತಿಷ್ಠೇದುದ್ಗ್ರೀವೋಶ್ವಃ ಸಮಾನನಃ । ಧರಾಯಾಂ ಪಶ್ಚಿಮೌ ಪಾದೌ ಅನ್ತರೀಶೇ ಯದಾಶ್ರಯೌ ।। ೨೮೮.

ಅಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೋಣದಂತೆ ನಿಂತು, ಎತ್ತಿದ ಕುತ್ತಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಸಮಾನ ಮುಖದ ಕುದುರೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಒಳಗಿನ ಕಾಲುಗಳು ಆಧಾರವಾಗಿರುವಾಗ.

ತದಾ ಸನ್ಧಾರಣಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಗಾಠವಾಹಞ್ಚ ಮುಷ್ಟಿನಾ । ಸಹಸೈವಂ ಸಮಾಕೃಷ್ಟೋ ಯಸ್ತುರಙ್ಗೋ ನ ತಿಷ್ಠತಿ ।। ೨೮೮.

ಆಗ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಬಲವಾದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಹೀಗೆ ತಕ್ಷಣ ಎಳೆದಾಗ ಕುದುರೆ ನಿಲ್ಲದೆ ಹೋದರೆ.

ಶರೀರಂ ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತಞ್ಚ ಸಾಧಯೇನ್ಮಣ್ಡಲಭ್ರಮೈಃ । ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಸ್ಕನ್ಧಞ್ಚ ಯೋ ವಾಹಂ ಸ ಚ ಸ್ಥಾಪ್ಯೋ ಹಿ ವಲ್ಗಯಾ ।। ೨೮೮.

ದೇಹವನ್ನು ತೂಗುವ ಕುದುರೆಯನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಚಲನೆಗಳಿಂದ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕು; ಭುಜವನ್ನು ಎಸೆದರೆ, ಬಗ್ಗೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ಗೋಮಯಂ ಲವಣಂ ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಕಥಿತಂ ಮೃತ್ಸಮನ್ವಿತಮ್ । ಅಙ್ಗಲೇಪೋ ಮಕ್ಷಿಕಾದಿದಂಶಶ್ರಮವಿನಾಶನಃ ।। ೨೮೮.

ಹಸುವಿನ ಗೊಬ್ಬರ, ಉಪ್ಪು, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣು ಸೇರಿಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಪನವನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿದರೆ, ಈ ಲೇಪನವು ಈಗೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಕಚ್ಚಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ದಣಿವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಧ್ಯೇ ಭದ್ರಾದಿಜಾತೀನಾಂ ಮಣ್ಡೋ ದೇಯೋ ಹಿ ಸಾದಿನಾ । ದರ್ಶನಂ ಭೋತತೀಕ್ಷಸ್ಯ ನಿರುತ್ಸಾಹಃ ಕ್ಷುಧಾ ಹಯಃ ।। ೨೮೮.

ಭದ್ರಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆಗಳ ನಡುವೆ, ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಮಜ್ಜಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು; ತಿನ್ನಲು ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ, ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಥಾ ವಶ್ಯಸ್ತಥಾ ಶಿಕ್ಷಾ ವಿನಶ್ಯನ್ತ್ಯತಿವಾಹಿತಾಃ । ಅವಾಹಿತಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತುಙ್ಗವಕ್ತ್ರಾಂಶ್ಚ ವಾಹಯೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕು; ಹೆಚ್ಚು ಬಲವಂತ ಮಾಡಿದರೆ ಅವು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಚಲಾಯಿಸದಿದ್ದರೆ ಫಲವಿಲ್ಲ; ಎತ್ತರದ ಮುಖವಿರುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಬೇಕು.

ಸಮ್ಪೀಡ್ಯ ಜಾನುಯುಗ್ಮೇನ ಸ್ಥಿರಮುಷ್ಟಿಸ್ತುರಙ್ಗಮಂ । ಗೋಮೂತ್ರಾಕುಟಿಲಾ ವೇಣಈ ಪದ್ಮಮಣ್ಡಲಮಾಲಿಕಾ ।। ೨೮೮.

ಎರಡು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಒತ್ತಿ, ಬಲವಾದ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಕುದುರೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು; ಹಸುವಿನ ಮೂತ್ರ, ತಿರುವು ಹಗ್ಗ ಮತ್ತು ಕಮಲಾಕಾರದ ಹಾರವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಞ್ಚೈವ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಕುಞ್ಚಿತಞ್ಚ ಯಥಾಚಿತಮ್ ।। ೨೮೮.

ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಕುಗ್ಗಿಸುವುದು, ಚಾಚುವುದು, ಮಡಚುವುದು ಮತ್ತು ಸರಿ ಹಾಕುವುದು ಮಾಡಬಹುದು.

ವಲ್ಗಿತಾವಲ್ಗಿತೌ ಚೈವ ಷೋಢಾ ಚೇತ್ಥಮುದಾಹೃತಮ್ । ವಿಥೀಧನುಃಶತಂ ಯಾವದಶೀತಿರ್ನ್ನವತಿಸ್ತಥಾ ।। ೨೮೮.

ಏರುವದು ಮತ್ತು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹಾರುವುದು ಸೇರಿ ಆರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಬಿಲ್ಲುಗಳಷ್ಟು, ಎಂಭತ್ತು, ತೊಂಬತ್ತು ಹೀಗೆ ಹಾರಿಸಬಹುದು.

ಭದ್ರಃ ಸುಸಾಧ್ಯೋ ವಾಜೀ ಸ್ಯಾನ್ಮನ್ದೋ ದಣ್ಡೈಕಮಾನಸಃ । ಮೃಗಜಙ್ಘೋ ಮೃಗೋ ವಾಜೀ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಸ್ತತ್ಸಮನ್ವಯಾತ್ ।। ೨೮೮.

ಭದ್ರಾ ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ತರಬೇತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಧಾನವಾದುದು ಒಬ್ಬ ಮನಸ್ಸಿನದು; ಮೃಗದ ಕಾಲು ಇರುವದು ಮೃಗ-ಕುದುರೆ, ಮಿಶ್ರವಾದುದು ಎರಡೂ ಗುಣಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶರ್ಕ್ಕರಾಮಧುಲಾಜಾದಃ ಸುಗನ್ಧೋಽಸ್ವ ಶುಚಿರ್ದ್ವಿಜಃ । ತೇಜಸ್ವೀ ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ಚಾಶ್ವೋ ವಿನೀತೋ ಬುದ್ಧಿಮಾಂಶ್ಚ ಯಃ ।। ೨೮೮.

ಸಕ್ಕರೆ, ಜೇನು ಮತ್ತು ಜೋಳದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕುದುರೆ ಸುಗಂಧ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಗದದು; ಉತ್ಸಾಹಿ ಕುದುರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವರ್ಗದದು, ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತ.

ಶೂದ್ರೋಽಶುಚಿಶ್ಚಲೋ ಮನ್ದೋ ವಿರೂಪೋ ವಿಮತಿಃ ಖಲಃ । ವಲ್ಗಯಾ ಧಾರ್ಯ್ಯಮಾಣೋಽಶ್ವೋ ಲಾಲಕಂ ಯಶ್ಚ ದರ್ಶಯೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಶೂದ್ರ ವರ್ಗದ ಕುದುರೆ ಅಶುದ್ಧ, ಚಂಚಲ, ನಿಧಾನ, ವಿಕೃತ, ಮೂರ್ಖ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಬಗ್ಗೆಯ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ ಲಾಲ ಜಾರಿಸುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಧಾರಾಸು ಯೋಜನೀಯೋಽಸೌ ಪ್ರಗ್ರಹಗ್ರಹಮೋಕ್ಷಣೈಃ । ಅಶ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಶಾಲಿಹೋತ್ರೋ ಯಥಾವದತ್ ।। ೨೮೮.

ಅವನನ್ನು ಜೂತದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಬೇಕು, ಹಿಡಿಯುವದು ಮತ್ತು ಬಿಡುವದು ಕಲಿಯಬೇಕು; ಈಗ ನಾನು ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರ ಉವಾಚ ಅಶ್ವಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಞ್ಚೈವ ಸುಶ್ರುತ್ । ಹೀನದನ್ತೋ ವಿದನ್ತಶ್ಚ ಕರಾಲೀ ಕೃಷ್ಣತಾಲುಕಃ ।। ೨೮೯.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಓ ಪಂಡಿತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಹಲ್ಲು ಕಡಿಮೆ ಇರುವದು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸುವದು, ಭಯಾನಕ ಮುಖ, ಕಪ್ಪು ಬಾಯಿ ಇರುವದು.

ಕೃಷ್ಣಜಿಹ್ವಶ್ಚ ಯಮಜೋ ಜಾತಮುಷ್ಕಶ್ಚ ಯಸ್ತಥಾ । ದ್ವಿಶಫಶ್ಚ ತಥಾ ಶ್ರೃಙ್ಗೀ ತ್ರಿವರ್ಣೋ ವ್ಯಾಘ್ರವರ್ಣಕಃ ।। ೨೮೯.

ಕಪ್ಪು ನಾಲಿಗೆಯುಳ್ಳದು, ಯಮನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದು, ಇಳಿದ ವೃಷಣಗಳಿರುವದು, ಎರಡು ಭಾಗದ ಗರಿಗಳು, ಕೊಂಬುಗಳಿರುವದು, ಮೂರು ಬಣ್ಣದದು, ಹುಲಿಯ ಬಣ್ಣದದು.

ಶರವರ್ಣೋ ಭಸ್ಮವರ್ಣೋ ಜಾತವರ್ಣಶ್ಚ ಕಾಕುದೀ । ಶ್ವಿತ್ರೀ ಚ ಕಾಕಸಾದೀ ಚ ಖರಸಾರಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೯.

ಬಾಣದ ಬಣ್ಣ, ಬೂದಿಯ ಬಣ್ಣ, ಹುಟ್ಟಿದ ಬಣ್ಣ, ಕುಂಬಳೆಯಿರುವದು, ಶ್ವೇತ್ರ ರೋಗ, ಕಾಗೆಯ ತಲೆ, ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ದೇಹ ಇರುವದು.

ವಾನರಾಕ್ಷಃ ಕೃಷ್ಣಶಟಃ ಕೃಷ್ಣಗುಹ್ಯಸ್ತಥೈವ ಚ । ಕೃಷ್ಣಪ್ರೋಥಶ್ಚ ಯಶ್ಚ ತಿತ್ತಿರಿಸನ್ನಿಭಃ ।। ೨೮೯.

ಕೋತಿ ಮುಖ, ಕಪ್ಪು ಕೇಶ, ಕಪ್ಪು ಗುಪ್ತಾಂಗ, ಕಪ್ಪು ಹನಿಯುಳ್ಳದು, ಮತ್ತು ಪಾರಿವಾಳದಂತಿರುವದು.

ವಿಷಮಃ ಶ್ವೇತಪಾದಶ್ಚ ಧ್ರುವಾವರ್ತ್ತವಿವರ್ಜಿತಃ । ಅಶುಭಾವರ್ತ್ತಸಂಯುಕ್ತೋ ವರ್ಜನೀಯಸ್ತುರಙ್ಗಮಃ ।। ೨೮೯.

ಅಸಮ, ಬಿಳಿ ಕಾಲು, ಸ್ಥಿರವಾದ ತಿರುವು ಇಲ್ಲದದು, ಮತ್ತು ಅಶುಭ ತಿರುವುಗಳಿರುವ ಕುದುರೆಯನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕು.

ರನ್ಧ್ರೋಪರನ್ಧ್ರಯೋರ್ದ್ವೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಸ್ತಕವಕ್ಷಸೋಃ । ಪ್ರಯಾಣೋ ಚ ಲಲಾಟೇ ಚ ಕಣ್ಠಾವರ್ತ್ತಾಃ ಶುಭಾ ದಶ ।। ೨೮೯.

ಮೂಗು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಎದೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ತಿರುವುಗಳು; ನಾಸಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ತಿರುವುಗಳು; ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಶುಭ ತಿರುವುಗಳಿವೆ.

ಸೃಕ್ಕಣ್ಯಾಞ್ಚ ಲಲಾಟೇ ಚ ಕರ್ಣಮೂಲೇ ನಿಗಾಲಕೇ । ಬಾಹುಮೂಲೇ ಗಲೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಆವರ್ತ್ತಾಸ್ತ್ವಶುಭಾಃ ಪರೇ ।। ೨೮೯.

ಕೂದಲು, ಲಲಾಟ, ಕಿವಿಯ ಬೇರು, ಕೈಯ ಬೇರು ಮತ್ತು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಇರುವ ತಿರುವುಗಳು ಉತ್ತಮ; ಇತರ ತಿರುವುಗಳು ಅಶುಭ.

ಶುಕೇನ್ದ್ರಗೋಪಚನ್ದ್ರಾಭಾ ಯೇ ಚ ವಾಯಸಸನ್ನಿಭಾಃ । ಸುವರ್ಣವರ್ಣಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶ್ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯಾಸ್ತು ಸದೈವ ಹಿ ।। ೨೮೯.

ಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರಗೋಪ, ಚಂದ್ರನ ಬಣ್ಣದಂತೆ, ಕಾಗೆಯಂತಿರುವದು; ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮೆತ್ತಗಿನ ದೇಹವುಳ್ಳವು ಸದಾ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ.

ದೀರ್ಘಗ್ರೀವಾಕ್ಷಿಕೂಟಾಶ್ಚ ಹ್ರಸ್ವಕರ್ಣಾಶ್ಚ ಶೋಭನಾಃ । ರಾಜ್ಞಾನ್ತುರಙ್ಗಮಾ ಯತ್ರ ವಿಜಯಂ ವರ್ಜಯೇತ್ತತಃ ।। ೨೮೯.

ಅಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಕುತ್ತು, ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳ ಭಾಗ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಆದರೆ ಚಿಕ್ಕ ಕಿವಿಗಳು ಇದ್ದರೆ, ರಾಜನು ತನ್ನ ಕುದುರೆಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅಂಥ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಬಾರದು, ಯಾಕಂದರೆ ಜಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಾಲಿತಸ್ತು ಹಯೋ ದನ್ತೋ ಶುಭದೋ ದುಃಖದೋಽನ್ಯಥಾ । ಕ್ಷಿಯಃ ಪುತ್ರಾಸ್ತು ಗನ್ಧರ್ವ್ವಾ ವಾಜಿನೋ ರತ್ನಮುತ್ತಮಮ್ ।। ೨೮೯.

ಸರಿಯಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ, ವಿಧೇಯವಾದ ಕುದುರೆ ಶುಭವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದುಃಖ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳು ಗಂಧರ್ವರಂತೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧನ.

ಅಶ್ವಮೇಧೇ ತು ತುರಗಃ ಪವಿತ್ರತ್ವಾತ್ತು ಹೂಯತೇ । ವೃಷೋ ನಿಮ್ಬವೃಹತ್ಯೌ ಚ ಗುಡೂಚೀ ಚ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾ ।। ೨೮೯.

ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಜೊತೆಗೆ ಎಮ್ಮೆ, ನಿಂಬೆ, ವೃಹತಿ, ಗುಡುಚಿ ಮತ್ತು ಜೇನು ಕೂಡ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಿಂಹಾ ಗನ್ಧಕರೀ ಪಿಣ್ಡೀ ಸ್ವೇದಶ್ಚ ಶಿರಸಸ್ತಥಾ । ಹಿಙ್ಗು ಪುಷ್ಕರಮೂಲಞ್ಚ ನಾಗರಂ ಸಾಮ್ಲವೇತಸಂ ।। ೨೮೯.

ಸಿಂಹ, ಗಂಧಕರಿ, ಪಿಂಡಿ, ತಲೆಯ ಬೆವರು, ಹಿಂಗು, ಪುಷ್ಕರಮೂಲ ಮತ್ತು ಹುಳಿ ವೇತಸದ ಜೊತೆಗೆ ಶುಷ್ಕ ಶುಂಠಿಯೂ ಸೇರಿವೆ.

ಪಿಪ್ಪಲೀಸೈನ್ಧವಯುತಂ ಶೂಲಘ್ನಂ ಚೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ । ನಾಗರಾತಿವಿಷಾ ಮುಸ್ತಾ ಸಾನನ್ತಾ ವಿಲ್ವಮಾಲಿಕಾ ।। ೨೮೯.

ಪಿಪ್ಪಳಿ ಮತ್ತು ಸೈಂಧವ ಲವಣ, ಹೊಟ್ಟೆನೋವಿಗೆ ಔಷಧ, ಬಿಸಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದು; ಶುಂಠಿ, ಅತಿವಿಷ, ಮುಸ್ತಾ, ಸಾನಂತ, ಬೇಳ ಮತ್ತು ಮಾಲಿಕಾ ಕೂಡ ಬಳಸಬೇಕು.

ಕ್ಕಾಥಮೇಷಾಂ ಪಿವೇದ್ವಾಜೀ ಸರ್ವ್ವಾತೀಸಾರನಾಶನಮ್ । ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಸಾರಿವಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ಯುಕ್ತಮಾಜಂ ಶ್ರೃತಂ ಪಯಃ ।। ೨೮೯.

ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಡಬೇಕು? ಇವು ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದ ಜಠರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಿಯಂಗು ಮತ್ತು ಸಾರಿವಾ ಜೊತೆಗೆ ಆಡುಹಾಲನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬೇಯಿಸಬೇಕು.

ಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಶರ್ಕರಂ ಪೀತ್ವಾ ಶ್ರಮಾದ್ವಾಜೀ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ದ್ರೋಣಿಕಾಯಾನ್ತು ದಾತವ್ಯಾ ತೈಲವಸ್ತಿಸ್ತುರಙ್ಗಮೇ ।। ೨೮೯.

ಸಾಕಷ್ಟು ಸಕ್ಕರೆ ಕುಡಿಯಿಸಿದ ನಂತರ, ಕುದುರೆ ದಣಿವಿನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ತೈಲ ಮತ್ತು ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಡೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ಕುದುರೆಗೆ ನೀಡಬೇಕು.

ಕೋಷ್ಠಜಾ ಚ ಶಿರಾ ವೇಧ್ಯಾ ತೇನ ತಸ್ಯ ಸುಖಂ ಭವೇತ್ । ದಾಡ಼ಿಮಂ ತ್ರಿಫಲಾ ವ್ಯೋಷಂ ಗುಡ಼ಞ್ಚ ಸಮಭಾವಿಕಮ್ ।। ೨೮೯.

ಹೊಟ್ಟೆಯ ಶಿರೆಯನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದರೆ ಆರಾಮ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ದಾಳಿಂಬೆ, ತ್ರಿಫಲಾ, ವ್ಯೋಷ ಮತ್ತು ಬೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೊಡಬೇಕು.