ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ವಟಯಿತ್ವಾಸನೇ ಗಾಟಂ ಮನ್ದಮಾದಾಯ ಯೋ ಬ್ರಜೇತ್ । ಗ್ರಾಹ್ಯತೇ ಸಂಗ್ರಹಾದ್ಯತ್ರ ತತ್ಸಂಗ್ರಹಣಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೮೮.

ಆಸನವನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಒತ್ತಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗಿದಾಗ, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹತ್ವಾ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪ್ರಹಾರೇಣ ಸ್ಥಾನಸ್ಥೋ ವ್ಯಗ್ರಮಾನಸಮ್ । ವಲ್ಗಾಮಾಕೃಷ್ಯ ಪಾದೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಕಣ್ಟಕಪಾಯನಮ್ ।। ೨೮೮.

ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಕಾಲಿನಿಂದ ಬಗ್ಗೆಯನ್ನು ಎಳೆದು, ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನೂ ತಲೆಯನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ಉತ್ಥಿತೋ ಯೋಽಙಿಗ್ನಣಾನೇನ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಪಾದಾತ್ತುರಹ್ಗಮಃ । ಗೃಹ್ಯತೇ ಯತ್ ಖಲೀಕೃತ್ಯ ಖಲೀಕಾರಃ ಸ ಚೇಷ್ಯತೇ ।। ೨೮೮.

ಮಡಿಲು ಮತ್ತು ಕಾಲಿನ ವಿಧಾನದಿಂದ ಕುದುರೆ ಎದ್ದು ಬಂದಾಗ, ಅದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ, ವಶಪಡಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಗತಿತ್ರಯೇಪಿ ಯಃ ಪಾದಮಾದತ್ತೇ ನೈವ ವಾಞ್ಛಿತಃ । ಹತ್ವಾ ತು ಯತ್ರ ದಣ್ಡೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯತೇ ಗಹನಂ ಹಿ ತತ್ ।। ೨೮೮.

ಮೂರು ರೀತಿಯ ನಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಕುದುರೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಕಾಲು ಹಾಕದೆ ಇದ್ದರೆ, ದಂಡದಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಆಳವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು, ಅದೇ ವಿಧಾನ.

ಖಲೀಕೃತ್ಯ ಚುಷ್ಕೇಣ ತುರಙ್ಗೋ ವಲ್ಗಯಾನ್ಯಯಾ । ಉಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯ ಗ್ರಾಹ್ಯತೇಽನ್ಯತ್ರ ತತ್ಸ್ಯಾದುಚ್ಛ್ವಾಸನಂ ಪುನಃ ।। ೨೮೮.

ಮಡಿಲಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಬಗ್ಗೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ, ಬೇರೆಡೆ ಉಸಿರೆಳೆದರೆ, ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಉಸಿರೆಳೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಭಾವಂ ವಹಿರಸ್ಯನ್ತಂ ತಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಪದಾಯನಂ । ನಿಯೋಜ್ಯ ಗ್ರಾಹಯೇತ್ತತ್ತು ಮುಖವ್ಯಾವರ್ತ್ತನಂ ಮತಮ್ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊರಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಬಾಯಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗ್ರಾಹಯಿತ್ವಾ ತತಃ ಪಾದಂ ತ್ರಿವಿಧಾಸು ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಸಾಧಯೇತ್ ಪಞ್ಚಧಾರಾಸು ಕ್ರಮಶೋ ಮಣ್ಡಲಾದಿಷು ।। ೨೮೮.

ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿ, ಐದು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ, ವೃತ್ತ ಮತ್ತು ಇತರ ಚಲನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಬೇಕು.

ಆಜನೋರ್ದ್ಧಾನನಂ ವಾಹಂ ಶಿಥಿಲಂ ವಾಹಯೇತ್ ಸುಧೀಃ । ಅಙ್ಗೇಷು ಲಾಘವಂ ಯಾವತ್ತಾವತ್ತಂ ವಾಹಯೇದ್ಧಯಂ ।। ೨೮೮.

ಜ್ಞಾನಿಯು ತೊಡೆ ಎತ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಡಿಲವಾಗಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು; ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಲಾಘವವಿರುವವರೆಗೆ ಹೀಗೆ ನಡೆಸಬೇಕು.

ಮೃದುಃ ಸ್ಕನ್ಧೇ ಲಘುರ್ವಕ್ತ್ರೇ ಶಿಥಿಲಃ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಷು । ಯದಾ ಸ ಸಾದಿನೋ ವಶ್ಯಃ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ತದಾ ಹಯಂ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆ ಭುಜದಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಲಘುವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲಾ ಸಂಧಿಗಳೂ ಸಡಿಲವಾಗಿದ್ದು, ಸವಾರನಿಗೆ ವಶವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಆಗ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ನ ತ್ಯಜೇತ್ ಪಶ್ಚಿಮಂ ಪಾದಂ ಯದಾ ಸಾಧುರ್ಭವೇತ್ತದಾ । ತದಾಕೃಷ್ಟಿರ್ವ್ವಿಧಾತವ್ಯಾ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಮಿಹ ವಲ್ಗಯಾ ।। ೨೮೮.

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು; ಕುದುರೆ ವಶವಾದಾಗ, ಕೈಗಳಿಂದ ಬಗ್ಗೆಯನ್ನು ಎಳೆಯುವುದು ಮಾಡಬೇಕು.

ತತ್ರ ತ್ರಿಕೋ ಯಥಾ ತಿಷ್ಠೇದುದ್ಗ್ರೀವೋಶ್ವಃ ಸಮಾನನಃ । ಧರಾಯಾಂ ಪಶ್ಚಿಮೌ ಪಾದೌ ಅನ್ತರೀಶೇ ಯದಾಶ್ರಯೌ ।। ೨೮೮.

ಅಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೋಣದಂತೆ ನಿಂತು, ಎತ್ತಿದ ಕುತ್ತಿಗೆಯುಳ್ಳ, ಸಮಾನ ಮುಖದ ಕುದುರೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಒಳಗಿನ ಕಾಲುಗಳು ಆಧಾರವಾಗಿರುವಾಗ.

ತದಾ ಸನ್ಧಾರಣಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ಗಾಠವಾಹಞ್ಚ ಮುಷ್ಟಿನಾ । ಸಹಸೈವಂ ಸಮಾಕೃಷ್ಟೋ ಯಸ್ತುರಙ್ಗೋ ನ ತಿಷ್ಠತಿ ।। ೨೮೮.

ಆಗ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಬಲವಾದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಹೀಗೆ ತಕ್ಷಣ ಎಳೆದಾಗ ಕುದುರೆ ನಿಲ್ಲದೆ ಹೋದರೆ.

ಶರೀರಂ ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತಞ್ಚ ಸಾಧಯೇನ್ಮಣ್ಡಲಭ್ರಮೈಃ । ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಸ್ಕನ್ಧಞ್ಚ ಯೋ ವಾಹಂ ಸ ಚ ಸ್ಥಾಪ್ಯೋ ಹಿ ವಲ್ಗಯಾ ।। ೨೮೮.

ದೇಹವನ್ನು ತೂಗುವ ಕುದುರೆಯನ್ನು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಚಲನೆಗಳಿಂದ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕು; ಭುಜವನ್ನು ಎಸೆದರೆ, ಬಗ್ಗೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ಗೋಮಯಂ ಲವಣಂ ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಕಥಿತಂ ಮೃತ್ಸಮನ್ವಿತಮ್ । ಅಙ್ಗಲೇಪೋ ಮಕ್ಷಿಕಾದಿದಂಶಶ್ರಮವಿನಾಶನಃ ।। ೨೮೮.

ಹಸುವಿನ ಗೊಬ್ಬರ, ಉಪ್ಪು, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣು ಸೇರಿಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಪನವನ್ನು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿದರೆ, ಈ ಲೇಪನವು ಈಗೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಕಚ್ಚಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ದಣಿವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಧ್ಯೇ ಭದ್ರಾದಿಜಾತೀನಾಂ ಮಣ್ಡೋ ದೇಯೋ ಹಿ ಸಾದಿನಾ । ದರ್ಶನಂ ಭೋತತೀಕ್ಷಸ್ಯ ನಿರುತ್ಸಾಹಃ ಕ್ಷುಧಾ ಹಯಃ ।। ೨೮೮.

ಭದ್ರಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆಗಳ ನಡುವೆ, ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಮಜ್ಜಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು; ತಿನ್ನಲು ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದ, ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಥಾ ವಶ್ಯಸ್ತಥಾ ಶಿಕ್ಷಾ ವಿನಶ್ಯನ್ತ್ಯತಿವಾಹಿತಾಃ । ಅವಾಹಿತಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತುಙ್ಗವಕ್ತ್ರಾಂಶ್ಚ ವಾಹಯೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕು; ಹೆಚ್ಚು ಬಲವಂತ ಮಾಡಿದರೆ ಅವು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಚಲಾಯಿಸದಿದ್ದರೆ ಫಲವಿಲ್ಲ; ಎತ್ತರದ ಮುಖವಿರುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಬೇಕು.

ಸಮ್ಪೀಡ್ಯ ಜಾನುಯುಗ್ಮೇನ ಸ್ಥಿರಮುಷ್ಟಿಸ್ತುರಙ್ಗಮಂ । ಗೋಮೂತ್ರಾಕುಟಿಲಾ ವೇಣಈ ಪದ್ಮಮಣ್ಡಲಮಾಲಿಕಾ ।। ೨೮೮.

ಎರಡು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ಒತ್ತಿ, ಬಲವಾದ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಕುದುರೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು; ಹಸುವಿನ ಮೂತ್ರ, ತಿರುವು ಹಗ್ಗ ಮತ್ತು ಕಮಲಾಕಾರದ ಹಾರವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಞ್ಚೈವ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಕುಞ್ಚಿತಞ್ಚ ಯಥಾಚಿತಮ್ ।। ೨೮೮.

ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಕುಗ್ಗಿಸುವುದು, ಚಾಚುವುದು, ಮಡಚುವುದು ಮತ್ತು ಸರಿ ಹಾಕುವುದು ಮಾಡಬಹುದು.

ವಲ್ಗಿತಾವಲ್ಗಿತೌ ಚೈವ ಷೋಢಾ ಚೇತ್ಥಮುದಾಹೃತಮ್ । ವಿಥೀಧನುಃಶತಂ ಯಾವದಶೀತಿರ್ನ್ನವತಿಸ್ತಥಾ ।। ೨೮೮.

ಏರುವದು ಮತ್ತು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹಾರುವುದು ಸೇರಿ ಆರು ವಿಧಗಳಿವೆ; ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಬಿಲ್ಲುಗಳಷ್ಟು, ಎಂಭತ್ತು, ತೊಂಬತ್ತು ಹೀಗೆ ಹಾರಿಸಬಹುದು.

ಭದ್ರಃ ಸುಸಾಧ್ಯೋ ವಾಜೀ ಸ್ಯಾನ್ಮನ್ದೋ ದಣ್ಡೈಕಮಾನಸಃ । ಮೃಗಜಙ್ಘೋ ಮೃಗೋ ವಾಜೀ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಸ್ತತ್ಸಮನ್ವಯಾತ್ ।। ೨೮೮.

ಭದ್ರಾ ಜಾತಿಯ ಕುದುರೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ತರಬೇತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಧಾನವಾದುದು ಒಬ್ಬ ಮನಸ್ಸಿನದು; ಮೃಗದ ಕಾಲು ಇರುವದು ಮೃಗ-ಕುದುರೆ, ಮಿಶ್ರವಾದುದು ಎರಡೂ ಗುಣಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶರ್ಕ್ಕರಾಮಧುಲಾಜಾದಃ ಸುಗನ್ಧೋಽಸ್ವ ಶುಚಿರ್ದ್ವಿಜಃ । ತೇಜಸ್ವೀ ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ಚಾಶ್ವೋ ವಿನೀತೋ ಬುದ್ಧಿಮಾಂಶ್ಚ ಯಃ ।। ೨೮೮.

ಸಕ್ಕರೆ, ಜೇನು ಮತ್ತು ಜೋಳದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕುದುರೆ ಸುಗಂಧ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಗದದು; ಉತ್ಸಾಹಿ ಕುದುರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವರ್ಗದದು, ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತ.

ಶೂದ್ರೋಽಶುಚಿಶ್ಚಲೋ ಮನ್ದೋ ವಿರೂಪೋ ವಿಮತಿಃ ಖಲಃ । ವಲ್ಗಯಾ ಧಾರ್ಯ್ಯಮಾಣೋಽಶ್ವೋ ಲಾಲಕಂ ಯಶ್ಚ ದರ್ಶಯೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಶೂದ್ರ ವರ್ಗದ ಕುದುರೆ ಅಶುದ್ಧ, ಚಂಚಲ, ನಿಧಾನ, ವಿಕೃತ, ಮೂರ್ಖ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಬಗ್ಗೆಯ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ ಲಾಲ ಜಾರಿಸುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಧಾರಾಸು ಯೋಜನೀಯೋಽಸೌ ಪ್ರಗ್ರಹಗ್ರಹಮೋಕ್ಷಣೈಃ । ಅಶ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಶಾಲಿಹೋತ್ರೋ ಯಥಾವದತ್ ।। ೨೮೮.

ಅವನನ್ನು ಜೂತದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಬೇಕು, ಹಿಡಿಯುವದು ಮತ್ತು ಬಿಡುವದು ಕಲಿಯಬೇಕು; ಈಗ ನಾನು ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರ ಉವಾಚ ಅಶ್ವಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಞ್ಚೈವ ಸುಶ್ರುತ್ । ಹೀನದನ್ತೋ ವಿದನ್ತಶ್ಚ ಕರಾಲೀ ಕೃಷ್ಣತಾಲುಕಃ ।। ೨೮೯.

ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಓ ಪಂಡಿತನೇ, ಈಗ ನಾನು ಕುದುರೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಹಲ್ಲು ಕಡಿಮೆ ಇರುವದು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸುವದು, ಭಯಾನಕ ಮುಖ, ಕಪ್ಪು ಬಾಯಿ ಇರುವದು.

ಕೃಷ್ಣಜಿಹ್ವಶ್ಚ ಯಮಜೋ ಜಾತಮುಷ್ಕಶ್ಚ ಯಸ್ತಥಾ । ದ್ವಿಶಫಶ್ಚ ತಥಾ ಶ್ರೃಙ್ಗೀ ತ್ರಿವರ್ಣೋ ವ್ಯಾಘ್ರವರ್ಣಕಃ ।। ೨೮೯.

ಕಪ್ಪು ನಾಲಿಗೆಯುಳ್ಳದು, ಯಮನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದು, ಇಳಿದ ವೃಷಣಗಳಿರುವದು, ಎರಡು ಭಾಗದ ಗರಿಗಳು, ಕೊಂಬುಗಳಿರುವದು, ಮೂರು ಬಣ್ಣದದು, ಹುಲಿಯ ಬಣ್ಣದದು.

ಶರವರ್ಣೋ ಭಸ್ಮವರ್ಣೋ ಜಾತವರ್ಣಶ್ಚ ಕಾಕುದೀ । ಶ್ವಿತ್ರೀ ಚ ಕಾಕಸಾದೀ ಚ ಖರಸಾರಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೯.

ಬಾಣದ ಬಣ್ಣ, ಬೂದಿಯ ಬಣ್ಣ, ಹುಟ್ಟಿದ ಬಣ್ಣ, ಕುಂಬಳೆಯಿರುವದು, ಶ್ವೇತ್ರ ರೋಗ, ಕಾಗೆಯ ತಲೆ, ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ದೇಹ ಇರುವದು.

ವಾನರಾಕ್ಷಃ ಕೃಷ್ಣಶಟಃ ಕೃಷ್ಣಗುಹ್ಯಸ್ತಥೈವ ಚ । ಕೃಷ್ಣಪ್ರೋಥಶ್ಚ ಯಶ್ಚ ತಿತ್ತಿರಿಸನ್ನಿಭಃ ।। ೨೮೯.

ಕೋತಿ ಮುಖ, ಕಪ್ಪು ಕೇಶ, ಕಪ್ಪು ಗುಪ್ತಾಂಗ, ಕಪ್ಪು ಹನಿಯುಳ್ಳದು, ಮತ್ತು ಪಾರಿವಾಳದಂತಿರುವದು.

ವಿಷಮಃ ಶ್ವೇತಪಾದಶ್ಚ ಧ್ರುವಾವರ್ತ್ತವಿವರ್ಜಿತಃ । ಅಶುಭಾವರ್ತ್ತಸಂಯುಕ್ತೋ ವರ್ಜನೀಯಸ್ತುರಙ್ಗಮಃ ।। ೨೮೯.

ಅಸಮ, ಬಿಳಿ ಕಾಲು, ಸ್ಥಿರವಾದ ತಿರುವು ಇಲ್ಲದದು, ಮತ್ತು ಅಶುಭ ತಿರುವುಗಳಿರುವ ಕುದುರೆಯನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕು.

ರನ್ಧ್ರೋಪರನ್ಧ್ರಯೋರ್ದ್ವೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಮಸ್ತಕವಕ್ಷಸೋಃ । ಪ್ರಯಾಣೋ ಚ ಲಲಾಟೇ ಚ ಕಣ್ಠಾವರ್ತ್ತಾಃ ಶುಭಾ ದಶ ।। ೨೮೯.

ಮೂಗು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಎದೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ತಿರುವುಗಳು; ನಾಸಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ತಿರುವುಗಳು; ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ಶುಭ ತಿರುವುಗಳಿವೆ.