ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ತೀಬ್ರೈರ್ನ್ನ ಚ ಪರೈರ್ದ್ದಣ್ಡೈರದೇಶೇ ನ ಚ ತಾಡಯೇತ್ । ಕೀಲಾಸ್ಥಿಸಂಕುಲೇ ಚೈವ ವಿಷಮೇ ಕಣ್ಟಕಾನ್ವಿತೇ ।। ೨೮೮.

ಹೆಚ್ಚು ಬಲವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಬಾರದು, ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳವಲ್ಲದೆ ಹೊಡೆಯಬಾರದು; ಕಂಬಗಳು, ಎಲುಬುಗಳು ತುಂಬಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಕಂಟಕಗಳಿರುವ ಅಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಡೆಯಬಾರದು.

ವಾಲುಕಾಪಙ್ಕಸಂಚ್ಛನ್ನೇ ಗರ್ತ್ತಾಗರ್ತ್ತಪ್ರದೂಷಿತೇ । ಅಚಿತ್ತಜ್ಞೋ ವಿನೋಪಾಯೈರ್ವಾಹನಂ ಕುರುತೇ ತು ಯಃ ।। ೨೮೮.

ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ ಕೆಸರು ತುಂಬಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಗುಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಂಡಗಳಿಂದ ಹಾಳಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾರು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲದೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು.

ಸ ವಾಹ್ಯತೇ ಹಯೇನೈವ ಪೃಷ್ಠಸ್ಥಃ ಕಟಿಕಾಂ ವಿನಾ । ಛನ್ದಂ ವಿಜ್ಞಾಪಯೇತ್ ಕೋಪಿ ಸುಕೃತೀ ಧೀಮತಾಂ ವರಃ ।। ೨೮೮.

ಯಾರು ಕಟಿಕಾವಿಲ್ಲದೆ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕುದುರೆಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು; ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಿಯಾದವನು ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅಬ್ಯಾಸಾದಬಿಯೋಗಾಚ್ಚ ವಿನಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸ್ವವಾಹಕಃ । ಸ್ನಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಸ್ಯಾಥ ದೇವಾನ್ ವಪುಷಿ ಯೋಜಯೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ದೂರವಿದ್ದರೆ, ಕುದುರೆ ತನ್ನ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದೇವರಿಗೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಣವಾದಿನಮೋನ್ತೇನ ಸ್ವವೀಜೇನ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇ ವಲೇ ವಿಷ್ಣುರ್ವೈನತೇಯಃ ಪರಾಕ್ರಮೇ ।। ೨೮೮.

ಪ್ರಣವವನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿ: ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಬಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ಗರುಡನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

ಪಾರ್ಶ್ವೇ ರುದ್ರಾ ಗುರುರ್ಬುದ್ಧೌ ವಿಶ್ವೇದೇವಾಶ್ಚ ಮರ್ಮಸು । ದೃಗಾವರ್ತ್ತೇ ದೃಶೀನ್ದ್ವರ್ಕೌ ಕರ್ಣಯೋರಶ್ವಿನೌ ತಥಾ ।। ೨೮೮.

ಕುದರೆಯ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರರು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಗುರು, ಪ್ರಾಣಬಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದೇವರು, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ನೆಲಸಿರುತ್ತಾರೆ.

ಜಠರೇಽಗ್ನಿಃ ಸ್ವಧಾ ಸ್ವೇದೇ ವಾಗ್ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಜವೇಽನಿಲಃ । ಪೃಷ್ಠತೋ ನಾಕಪೃಷ್ಠಸ್ತು ಖುರಾಗ್ರೇ ಸರ್ವಪರ್ವತಾ ।। ೨೮೮.

ಜಠರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಬೆವರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಧಾ, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಶಕ್ತಿ, ವೇಗದಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಪರ್ವತ, ಕುದುರೆಯ ಕಿರಿದಾದ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪರ್ವತಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ.

ತಾರಾಶ್ಚ ರೋಮಕೂಪೇಷು ಹೃದಿ ಚಾನ್ದ್ರಮಸೀ ಕಲಾ । ತೇಜಸ್ಯಗ್ನೀರತಿಃ ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಲಲಾಟೇ ಚ ಜಗತ್ಪತಿಃ ।। ೨೮೮.

ಚರ್ಮದ ರಂಧ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿ, ಕಂಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಆನಂದ, ಮತ್ತು ನುಣುಪು ಮೇಲೆ ಲೋಕಪಾಲಕನು ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ.

ಗ್ರಹಾಶ್ಚ ಹೇಷಿತೇ ಚೈವ ತಥೈವೋರಸಿ ವಾಸುಕಿಃ । ಉಪೋಷಿತೋಽರ್ಚ್ಚಯೇತ್ ಸಾದೀ ಹಯಂ ದಕ್ಷಶ್ರುತೌ ಜಪೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಯ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯು ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ; ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅದರ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನು ಪಠಿಸಿದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು.

ಹಯ ಗನ್ಧರ್ವರಾಜಸ್ತ್ವಂ ಶ್ರೃಣುಷ್ವ ವಚನಂ ಮಮ । ಗನ್ಧರ್ವಕುಲಕಜಾತಸ್ತ್ವಂ ಮಾಭೂಸ್ತ್ವಂ ಕುಲದೂಷಕಃ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆ, ನೀನು ಗಂಧರ್ವರ ರಾಜನು; ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಗಂಧರ್ವಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನೀನು, ನಿನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರಬೇಡ.

ದ್ವಿಜಾನಾಂ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯೇನ ಸೋಮಸ್ಯ ಗರುಡಸ್ಯ ಚ । ರುದ್ರಸ್ಯ ವರುಣಸ್ಯೈವ ಪವನಸ್ಯ ಬಲೇನ ಚ ।। ೨೮೮.

ದ್ವಿಜರ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಸೋಮ, ಗರುಡ, ರುದ್ರ, ವರुण ಮತ್ತು ಪವನರ ಬಲದಿಂದ,

ಹುತಾಶನಸ್ಯ ದೀಪ್ತ್ಯಾ ಚ ಸ್ಮರ ಜಾತಿ ತುರಙ್ಗಮ । ಸ್ಮರ ರಾಜೇನ್ದ್ರಪುತ್ರಸ್ತ್ವಂ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯಮನುಸ್ಮರ ।। ೨೮೮.

ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡು, ಓ ಕುದುರೆ. ನೀನು ರಾಜನ ಪುತ್ರನೆಂದು ನೆನಪು ಮಾಡು; ನಿನ್ನ ವಂಶದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸು.

ಸಮರ ತ್ವಂ ವಾರುಣೀಂ ಕನ್ಯಾಂ ಸ್ಮರ ತ್ವಂ ಕೌಸ್ತುಭಂ ಮಣಿಂ । ಕ್ಷೀರೋದಸಾಗರೇ ಚೈವ ಮಥ್ಯಮಾನೇ ಸುರಾಸುರೈಃ ।। ೨೮೮.

ನೀನು ವರुणನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡು; ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಪಾರ್ಕೊಂಡ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಕೌಸ್ತುಭ ಮಣಿಯನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡು.

ತತ್ರ ದೇವಕುಲೇ ಜಾತಃ ಸ್ವವಾಕ್ಯಂ ಪರಿಪಾಲಯ । ಕುಲೇ ಜಾತಸ್ತ್ವಮಶ್ವಾನಾಂ ಮಿತ್ರಂ ಮೇ ಭವ ಶಾಶ್ವತಮ್ ।। ೨೮೮.

ದೇವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನೀನು, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸು; ಕುದುರೆಗಳ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನೀನು, ನನಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗು.

ಶ್ರೃಣು ಮಿತ್ರ ತ್ವಮೇತಚ್ಚ ಸಿದ್ಧೋ ಮೇ ಭವ ವಾಹನ । ವಿಜಯಂ ರಕ್ಷ ಮಾಞ್ಚೈವ ಸಮರೇ ಸಿದ್ಧಿಮಾವಹ ।। ೨೮೮.

ಸ್ನೇಹಿತನೇ, ಇದನ್ನೂ ಕೇಳು: ನೀನು ನನಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ವಾಹನವಾಗು; ನನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಜಯ ತಂದುಕೊಡು.

ತವ ಪೃಷ್ಠಂ ಸಮಾರುಹ್ಯ ಹತಾ ದೈತ್ಯಾಃ ಸುರೈಃ ಪುರಾ । ಅಧುನಾ ತ್ವಾಂ ಸಮಾರುಹ್ಯ ಜೇಷ್ಯಾಮಿ ರಿಪುವಾಹಿನೀಂ ।। ೨೮೮.

ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ದೇವತೆಗಳು ಹಿಂದೆ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು; ಈಗ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ನಾನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪರ್ಯ್ಯಾನಯೇದ್ಧಯಂ ಸಾದೀ ವಾಹಯೇದ್ ಯುದ್ಧತೋ ಜಯಃ ।। ೨೮೮.

ಯೋಧನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬೇಕು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಓಡಿಸಿದರೆ ಜಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಸಞ್ಜಾತಾಃ ಸ್ವಶರೀರೇಣ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾಜಿನಾಂ । ಹನ್ಯನ್ತೇಽತಿಪ್ರಯತ್ನೇನ ಗುಣಾಃ ಸಾದಿವರೈಃ ಪುನಃ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ನಿವಾರಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ, ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲಿರುವ ಗುಣಗಳು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಮರೆಯಾಗಬಹುದು.

ಸಹಜಾ ಇವ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಗುಣಾಃ ಸಾದಿವರೋದ್ಭವಾಃ । ನಾಶಯನ್ತಿ ಗುಣಾನನ್ಯೇ ಸಾದಿನಃ ಸಹಜಾನಪಿ ।। ೨೮೮.

ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಬಂದ ಗುಣಗಳು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೆ, ತರಬೇತಿ ಇಲ್ಲದ ಇತರ ಕುದುರೆಗಳು ಸಹಜ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡಬಹುದು.

ಗುಣಾನೇಕೋ ವಿಜಾನಾತಿ ವೇತ್ತಿ ದೋಷಾಂಸ್ತಥಾಽಪರಃ । ಧನ್ಯೋ ಧೀಮಾನ್ ಹಯಂ ವೇತ್ತಿ ನೋಭಯಂ ವೇತ್ತಿ ಮನ್ದಧೀಃ ।। ೨೮೮.

ಒಬ್ಬನು ಗುಣಗಳನ್ನು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದೋಷಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಆದವನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಮೂಢನು ಯಾವುದನ್ನೂ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಕರ್ಮ್ಮಜ್ಞೋಽನುಪಾಯಜ್ಞೋ ವೇಗಾಸಕ್ತೋಽತಿಕೋಪನಃ । ಘನದಣ್ಡರತಿಚ್ಛಿದ್ರೇ ಯಃ ಸಮೋಪಿ ನ ವ್ಶಸ್ಯತೇ ।। ೨೮೮.

ಯಾರು ಕೆಲಸವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ, ವಿಧಾನವನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ವೇಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುವನೋ, ಅವನು ಸಮಾನನಾದರೂ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ.

ಉಪಾಯಜ್ಞೋಽಥ ಚಿತ್ತಜ್ಞೋ ವಿಶುದ್ಧೋ ದೋಪನಾಶನಃ । ಗುಣಾರ್ಜ್ಜನಪರೋ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವ್ವಕರ್ಮ್ಮವಿಶಾರದಃ ।। ೨೮೮.

ಆದರೆ ಯಾರು ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿದು, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ದೋಷಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ, ಸದಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರುವನೋ—

ಪ್ರಗ್ರಹೇಣ ಗೃಹೀತ್ವಾಽಥ ಚಿತ್ತಜ್ಞೋ ವಿಶುದ್ಧೋ ದೋಷನಾಶನಃ । ಗುಣಾರ್ಜ್ಜನಪರೋ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವ್ವಕರ್ಮ್ಮವಿಶಾರದಃ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅದರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅರಿದು, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ದೋಷಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ, ಸದಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರುವವನು—

ಆರುಹ್ಯ ಸಹಸಾ ನೈವ ತಾಡ಼ನೀಯೋ ಹಯೋತ್ತಮಃ । ತಾಡ಼ನಾದ್ ಭಯಮಾಪ್ನೋತಿ ಭಯಾನ್ಮೋಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ।। ೨೮೮.

ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಏಕಾಏಕಿ ಜಿಗಿಯಲು ಬಿಡಬಾರದು; ಹೀಗೆ ಜಿಗಿಯುವುದರಿಂದ ಭಯ ಬರುತ್ತದೆ, ಆ ಭಯದಿಂದ ಗೊಂದಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾತಃ ಸಾದೀ ಪ್ಲುತೇನೈವ ವಲ್ಗಾಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಚಾಲಯೇತ್ । ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ವಿನಾ ನಾಲಂ ಧೃತವಲ್ಗೋ ದಿನಾನ್ತರೇ ।। ೨೮೮.

ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಜಿಗಿಯಿಸಿ, ಬಿಗಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಚಲಾಯಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತೊಂದು ದಿನ ಬಿಗಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸಬೇಕು, ಎಂದಿಗೂ ಬಿಗಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಿಡಬಾರದು.

ಪ್ರೋಕ್ತಮಾಶ್ವಸನಂ ಸಾಮಭೇದೋಽಶ್ವೇನ ನಿಯೋಜ್ಯತೇ । ಕಷಾದಿತಾಡ಼ನಂ ದಣ್ಡೋ ದಾನಂ ಕಾಲಸಹಿಷ್ಣುತಾ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆ ತರಬೇತಿಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಚುಚ್ಚುಕು, ಶಿಕ್ಷೆ, ಬಹುಮಾನ ಮತ್ತು ಸಮಯದ ಸಹನೆ.

ಪೂರ್ವ್ವಪೂರ್ವ್ವವಿಶುದ್ಧೌ ತು ವಿದಧ್ಯಾದುತ್ತರೋತ್ತರಮ್ । ಜಿಹ್ವಾತಲೇ ವಿನಾಯೋಗಂ ವಿದಧ್ಯಾದ್ವಾಹನೇ ಹಯೇ ।। ೨೮೮.

ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧತೆ ಸಾಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮುಂದಿನ ಹಂತವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು; ನಾಲಿಗೆ ಬಳಸದೆ ಇದ್ದರೆ, ಆ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕುದುರೆ ತರಬೇತಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು.

ಗುಣೇತರಶತಾಂ ವಲ್ಗಾಂ ಸೃಕ್ಕಣ್ಯಾ ಸಹ ಗಾಹಯೇತ್ । ವಿಸ್ಮಾರ್ಯ್ಯ ವಾಹನಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾಚ್ಛಿಥಿಲಾನಾಂ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಯನ್ನು ಬಿಗಿ ಮತ್ತು ಕಂಬಿಯೊಂದಿಗೆ ನೂರು ಬಾರಿ ಸುತ್ತಿಸಬೇಕು; ಶಿಥಿಲವಾದವರಿಗೆ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.

ಹಯಂ ಜಿಹ್ವಾಙ್ಗಮಾಹೀನೇ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರನ್ಥಿಂ ವಿಮೋಚಯೇತ್ । ಗಾಟತಾಂ ಮೋಚಯೇತ್ತಾವದ್ಯಾವತ್ ಸ್ತೋಭಂ ನ ಮುಞ್ಚತಿ ।। ೨೮೮.

ನಾಲಿಗೆಯ ಚಲನೆ ಇಲ್ಲದ ಕುದುರೆಗೆ, ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯ ಗುಡ್ಡನ್ನು ಬಿಡಿಸಬೇಕು; ಅದು ವಿರೋಧಿಸದವರೆಗೆ ಗಟ್ಟಿತನವನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸಬೇಕು.