ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಮದಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ನಾಗಸ್ಯ ಪಯಃಪಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ । ದೀಪನೀಯೈಸ್ತಥಾ ದ್ರವ್ಯೈಃ ಶ್ರೃತೋ ಮಾಂಸರಸಃ ಶುಭಃ ।। ೨೮೭.

ಮದ್ಯದಿಂದ ದುರ್ಬಲವಾದ ಗಜಕ್ಕೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವುದು ಉತ್ತಮ. ಹಾಗೆಯೇ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿವರ್ಧಕ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾಂಸ ರಸ ಕುದಿಸಿ ಕೊಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

ಕಟುಮತ್ಸ್ಯವಿಡ಼ಙ್ಗಾನಿ ಕ್ಷಾರಃ ಕೋಷಾತಕೀ ಪಯಃ । ಹರಿದ್ರಾಚೇತಿ ಧೂಪೋಯಂ ಕುಞ್ಜರಸ್ಯ ಜಯಾವಹಃ ।। ೨೮೭.

ಕಹಿ ಮೀನು, ವಿರಂಗಾ, ಕ್ಷಾರ, ಕೋಸಾತಕಿ, ಹಾಲು ಮತ್ತು ಅರಿಶಿಣ ಇವುಗಳಿಂದ ಧೂಪ ಮಾಡಿದರೆ ಗಜಕ್ಕೆ ಜಯ ಬರುತ್ತದೆ.

ಪಿಪ್ಪಲೀತಣ್ಡುಲಾಸ್ತೈಲಂ ಮಾಧ್ವೀಕಂ ಮಾಕ್ಷಇಕಮ್ ತಥಾ । ನೇತ್ರಯೋಃ ಪರಿಷೇಕೋಯಂ ದೀಪನೀಯಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ।। ೨೮೭.

ಪಿಪ್ಪಳಿ, ಅಕ್ಕಿ ಎಣ್ಣೆ, ಮಾದ್ವಿಕ, ಜೇನು ಇವುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ತೊಳೆಯುವುದು ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶ್ಲಾಘನೀಯ.

ಪುರೀಷಞ್ಜತನೇತ್ರಸ್ತು ತಥಾ ಪಾರಾವತಸ್ಯ ಚ । ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಕರೀಷಾಶ್ಚ ಪ್ರಸನ್ನಾಯೇಷ್ಟಮಞ್ಜನಂ ।। ೨೮೭.

ಪಾರಿವಾಳ ಮತ್ತು ಪಾರಿವಾಳದ ಮಾಲ, ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಮರಗಳ ಮಾಲ ಕೂಡ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಅಂಜನವಾಗಿದೆ.

ಅನೇನಾಞ್ಜಿನೇತ್ರಸ್ತು ಕರೋತಿ ಕದನಂ ರಣೇ । ಉತ್‌ಪಲಾನಿ ಚ ನೀಲಾನಿ ಸುಸ್ತನ್ತಗರಮೇವ ಚ ।। ೨೮೭.

ಈ ಅಂಜನದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀಲಿ ತಾವರೆ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೇಯ್ದ ಹತ್ತಿಯ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ತಣ್ಡುಲೋದಕಪಿಷ್ಟಾನಿ ನೇತ್ರನಿರ್ವಾಪನಂ ಪರಮ್ । ನಖವೃದ್ಧೌ ನಖಚ್ಛೇದಸ್ತೈಲಸೇಕಶ್ಚ ಮಾಸ್ಯಪಿ ।। ೨೮೭.

ಅಕ್ಕಿ ಹಿಟ್ಟು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಲಸಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಚ್ಚುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೀತಕಾರಕ. ನಖ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ನಖ ಕತ್ತರಿಸಿ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವುದು ಕೂಡ ಒಳ್ಳೆಯದು.

ಶಯ್ಯಾಸ್ಥಾನಂ ಭವೇಚ್ಚಾಸ್ಯ ಕರೀಷೈಃ ಪಾಂಶುಭಿಸ್ತಥಾ । ಶರನ್ನಿದಾಘಯೋಃ ಸೇಕಃ ಸರ್ಪಿಷಾ ಚ ತಥೇಷ್ಯತೇ ।। ೨೮೭.

ಅದರ ಮಲಗುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮಾಲ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪವನ್ನು ಹಚ್ಚುವುದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ ಅಶ್ವವಾಹನಸಾರಞ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಚಾಶ್ವಚಿಕಿತ್ಸನಮ್ । ವಾಜಿನಾಂ ಸಂಗ್ರಹಃ ಕಾರ್ಯೋ ಧರ್ಮ್ಮಕರ್ಮಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ ।। ೨೮೮.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಈಗ ಕುದುರೆ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕುರಿತು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮ, ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

ಅಶ್ವಿನೀ ಶ್ರವಣಂ ಹಸ್ತಂ ಉತ್ತರಾತ್ರಿತಯನ್ತಥಾ । ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ ಹಯಾನಾಮಾದಿವಾಹನೇ ।। ೨೮೮.

ಅಶ್ವಿನಿ, ಶ್ರವಣ, ಹಸ್ತ, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ತೃತೀಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಏರುವುದಕ್ಕೆ ಶುಭಕರ.

ಹೇಮನ್ತಃ ಶಿಶಿರಶ್ಚೈವ ವಸನ್ತಶ್ಚಾಶ್ವಾವಾಹನೇ । ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶರದಿ ವರ್ಷಾಸು ನಿಷಿದ್ಧಂ ಬಾಹನಂ ಹಯೇ ।। ೨೮೮.

ಹೆಮಂತ, ಶಿಶಿರ ಮತ್ತು ವಸಂತ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಗ್ರೀಷ್ಮ, ಶರದ್ ಮತ್ತು ವರ್ಷಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸುವುದು ನಿಷಿದ್ಧ.

ತೀಬ್ರೈರ್ನ್ನ ಚ ಪರೈರ್ದ್ದಣ್ಡೈರದೇಶೇ ನ ಚ ತಾಡಯೇತ್ । ಕೀಲಾಸ್ಥಿಸಂಕುಲೇ ಚೈವ ವಿಷಮೇ ಕಣ್ಟಕಾನ್ವಿತೇ ।। ೨೮೮.

ಹೆಚ್ಚು ಬಲವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಬಾರದು, ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳವಲ್ಲದೆ ಹೊಡೆಯಬಾರದು; ಕಂಬಗಳು, ಎಲುಬುಗಳು ತುಂಬಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಕಂಟಕಗಳಿರುವ ಅಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಡೆಯಬಾರದು.

ವಾಲುಕಾಪಙ್ಕಸಂಚ್ಛನ್ನೇ ಗರ್ತ್ತಾಗರ್ತ್ತಪ್ರದೂಷಿತೇ । ಅಚಿತ್ತಜ್ಞೋ ವಿನೋಪಾಯೈರ್ವಾಹನಂ ಕುರುತೇ ತು ಯಃ ।। ೨೮೮.

ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ ಕೆಸರು ತುಂಬಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಗುಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಂಡಗಳಿಂದ ಹಾಳಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾರು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲದೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು.

ಸ ವಾಹ್ಯತೇ ಹಯೇನೈವ ಪೃಷ್ಠಸ್ಥಃ ಕಟಿಕಾಂ ವಿನಾ । ಛನ್ದಂ ವಿಜ್ಞಾಪಯೇತ್ ಕೋಪಿ ಸುಕೃತೀ ಧೀಮತಾಂ ವರಃ ।। ೨೮೮.

ಯಾರು ಕಟಿಕಾವಿಲ್ಲದೆ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕುದುರೆಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು; ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಿಯಾದವನು ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅಬ್ಯಾಸಾದಬಿಯೋಗಾಚ್ಚ ವಿನಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸ್ವವಾಹಕಃ । ಸ್ನಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಸ್ಯಾಥ ದೇವಾನ್ ವಪುಷಿ ಯೋಜಯೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ದೂರವಿದ್ದರೆ, ಕುದುರೆ ತನ್ನ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದೇವರಿಗೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಣವಾದಿನಮೋನ್ತೇನ ಸ್ವವೀಜೇನ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇ ವಲೇ ವಿಷ್ಣುರ್ವೈನತೇಯಃ ಪರಾಕ್ರಮೇ ।। ೨೮೮.

ಪ್ರಣವವನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿ: ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಬಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ಗರುಡನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

ಪಾರ್ಶ್ವೇ ರುದ್ರಾ ಗುರುರ್ಬುದ್ಧೌ ವಿಶ್ವೇದೇವಾಶ್ಚ ಮರ್ಮಸು । ದೃಗಾವರ್ತ್ತೇ ದೃಶೀನ್ದ್ವರ್ಕೌ ಕರ್ಣಯೋರಶ್ವಿನೌ ತಥಾ ।। ೨೮೮.

ಕುದರೆಯ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರರು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಗುರು, ಪ್ರಾಣಬಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದೇವರು, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ನೆಲಸಿರುತ್ತಾರೆ.

ಜಠರೇಽಗ್ನಿಃ ಸ್ವಧಾ ಸ್ವೇದೇ ವಾಗ್ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಜವೇಽನಿಲಃ । ಪೃಷ್ಠತೋ ನಾಕಪೃಷ್ಠಸ್ತು ಖುರಾಗ್ರೇ ಸರ್ವಪರ್ವತಾ ।। ೨೮೮.

ಜಠರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಬೆವರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಧಾ, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಶಕ್ತಿ, ವೇಗದಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಪರ್ವತ, ಕುದುರೆಯ ಕಿರಿದಾದ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪರ್ವತಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ.

ತಾರಾಶ್ಚ ರೋಮಕೂಪೇಷು ಹೃದಿ ಚಾನ್ದ್ರಮಸೀ ಕಲಾ । ತೇಜಸ್ಯಗ್ನೀರತಿಃ ಶ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಲಲಾಟೇ ಚ ಜಗತ್ಪತಿಃ ।। ೨೮೮.

ಚರ್ಮದ ರಂಧ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಕಾಂತಿ, ಕಂಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಆನಂದ, ಮತ್ತು ನುಣುಪು ಮೇಲೆ ಲೋಕಪಾಲಕನು ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ.

ಗ್ರಹಾಶ್ಚ ಹೇಷಿತೇ ಚೈವ ತಥೈವೋರಸಿ ವಾಸುಕಿಃ । ಉಪೋಷಿತೋಽರ್ಚ್ಚಯೇತ್ ಸಾದೀ ಹಯಂ ದಕ್ಷಶ್ರುತೌ ಜಪೇತ್ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಯ ಹಿಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯು ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ; ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅದರ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನು ಪಠಿಸಿದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು.

ಹಯ ಗನ್ಧರ್ವರಾಜಸ್ತ್ವಂ ಶ್ರೃಣುಷ್ವ ವಚನಂ ಮಮ । ಗನ್ಧರ್ವಕುಲಕಜಾತಸ್ತ್ವಂ ಮಾಭೂಸ್ತ್ವಂ ಕುಲದೂಷಕಃ ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆ, ನೀನು ಗಂಧರ್ವರ ರಾಜನು; ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಗಂಧರ್ವಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನೀನು, ನಿನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರಬೇಡ.

ದ್ವಿಜಾನಾಂ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯೇನ ಸೋಮಸ್ಯ ಗರುಡಸ್ಯ ಚ । ರುದ್ರಸ್ಯ ವರುಣಸ್ಯೈವ ಪವನಸ್ಯ ಬಲೇನ ಚ ।। ೨೮೮.

ದ್ವಿಜರ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಸೋಮ, ಗರುಡ, ರುದ್ರ, ವರुण ಮತ್ತು ಪವನರ ಬಲದಿಂದ,

ಹುತಾಶನಸ್ಯ ದೀಪ್ತ್ಯಾ ಚ ಸ್ಮರ ಜಾತಿ ತುರಙ್ಗಮ । ಸ್ಮರ ರಾಜೇನ್ದ್ರಪುತ್ರಸ್ತ್ವಂ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯಮನುಸ್ಮರ ।। ೨೮೮.

ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡು, ಓ ಕುದುರೆ. ನೀನು ರಾಜನ ಪುತ್ರನೆಂದು ನೆನಪು ಮಾಡು; ನಿನ್ನ ವಂಶದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸು.

ಸಮರ ತ್ವಂ ವಾರುಣೀಂ ಕನ್ಯಾಂ ಸ್ಮರ ತ್ವಂ ಕೌಸ್ತುಭಂ ಮಣಿಂ । ಕ್ಷೀರೋದಸಾಗರೇ ಚೈವ ಮಥ್ಯಮಾನೇ ಸುರಾಸುರೈಃ ।। ೨೮೮.

ನೀನು ವರुणನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡು; ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಪಾರ್ಕೊಂಡ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಕೌಸ್ತುಭ ಮಣಿಯನ್ನು ನೆನಪು ಮಾಡು.

ತತ್ರ ದೇವಕುಲೇ ಜಾತಃ ಸ್ವವಾಕ್ಯಂ ಪರಿಪಾಲಯ । ಕುಲೇ ಜಾತಸ್ತ್ವಮಶ್ವಾನಾಂ ಮಿತ್ರಂ ಮೇ ಭವ ಶಾಶ್ವತಮ್ ।। ೨೮೮.

ದೇವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನೀನು, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸು; ಕುದುರೆಗಳ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ನೀನು, ನನಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗು.

ಶ್ರೃಣು ಮಿತ್ರ ತ್ವಮೇತಚ್ಚ ಸಿದ್ಧೋ ಮೇ ಭವ ವಾಹನ । ವಿಜಯಂ ರಕ್ಷ ಮಾಞ್ಚೈವ ಸಮರೇ ಸಿದ್ಧಿಮಾವಹ ।। ೨೮೮.

ಸ್ನೇಹಿತನೇ, ಇದನ್ನೂ ಕೇಳು: ನೀನು ನನಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ವಾಹನವಾಗು; ನನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಜಯ ತಂದುಕೊಡು.

ತವ ಪೃಷ್ಠಂ ಸಮಾರುಹ್ಯ ಹತಾ ದೈತ್ಯಾಃ ಸುರೈಃ ಪುರಾ । ಅಧುನಾ ತ್ವಾಂ ಸಮಾರುಹ್ಯ ಜೇಷ್ಯಾಮಿ ರಿಪುವಾಹಿನೀಂ ।। ೨೮೮.

ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ದೇವತೆಗಳು ಹಿಂದೆ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು; ಈಗ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ನಾನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪರ್ಯ್ಯಾನಯೇದ್ಧಯಂ ಸಾದೀ ವಾಹಯೇದ್ ಯುದ್ಧತೋ ಜಯಃ ।। ೨೮೮.

ಯೋಧನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬೇಕು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಓಡಿಸಿದರೆ ಜಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಸಞ್ಜಾತಾಃ ಸ್ವಶರೀರೇಣ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾಜಿನಾಂ । ಹನ್ಯನ್ತೇಽತಿಪ್ರಯತ್ನೇನ ಗುಣಾಃ ಸಾದಿವರೈಃ ಪುನಃ।। ೨೮೮.

ಕುದುರೆಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ನಿವಾರಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ, ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲಿರುವ ಗುಣಗಳು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಮರೆಯಾಗಬಹುದು.

ಸಹಜಾ ಇವ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಗುಣಾಃ ಸಾದಿವರೋದ್ಭವಾಃ । ನಾಶಯನ್ತಿ ಗುಣಾನನ್ಯೇ ಸಾದಿನಃ ಸಹಜಾನಪಿ ।। ೨೮೮.

ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಬಂದ ಗುಣಗಳು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೆ, ತರಬೇತಿ ಇಲ್ಲದ ಇತರ ಕುದುರೆಗಳು ಸಹಜ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡಬಹುದು.