ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಶೀತವೀರ್ಯ್ಯಾಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಶೇಷಾಸ್ತೂಷ್ಣಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ । ಗುಡುಚೀ ತತ್ರ ತಿಕ್ತಾಪಿ ಭವತ್ಯುಷ್ಣಾತಿವೀರ್ಯತಃ ।। ೨೮೧.

ಕೆಲವು ಔಷಧಿಗಳು ತಂಪಾದ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉಳಿದವು ಬಿಸಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಡುಚಿ ಕಹಿಯಾದರೂ ಬಹಳ ಬಿಸಿ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದಾಗಿದೆ.

ಉಷ್ಣಾ ಕಷಾಯಾಪಿ ತಥಾ ಪಥ್ಯಾ ಭವತಿ ಮಾನದ । ಮಧುರೋಪಿ ತಥಾ ಮಾಂಸ ಉಷ್ಣ ಏವ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೨೮೧.

ಪಥ್ಯವೂ ಕಸಾಯವಾದರೂ ಬಿಸಿ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು; ಜೇನು ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ಕೂಡ ಬಿಸಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಲವಣೋ ಮಧುರಶ್ಚೈವ ವಿಪಾಕಮಧುರೌ ಸ್ಮೃತೌ । ಅಮ್ಲೋಷ್ಣಶ್ಚ ತಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಶೇಷಾಃ ಕಟುವಿಪಾಕಿನಃ ।। ೨೮೧.

ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಮಧುರವು ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಮಧುರ ಪರಿಣಾಮ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹುಳಿ ಬಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದವು ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಕಾರವಾಗಿವೆ.

ವೀರ್ಯ್ಯಪಾಕೇ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತೇ ಪ್ರಭಾವಾತ್ತತ್ರ ನಿಶ್ಚಯಃ । ಮಧುರೋಽಪಿ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ಯಚ್ಚಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೮೧.

ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಭಾವವೇ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಜೇನು ಮಧುರವಾದರೂ ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಕಾಥಯೇತ್ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಪಿವೇದ್‌ದ್ರವ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್ । ಕಲ್ಪನೈಷಾ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಯತ್ರ ನೋಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಹದಿನಾರು ಪಟ್ಟು ನೀರನ್ನು ಕುದಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಔಷಧಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ ಕುಡಿಯಬೇಕು; ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಷಾಯ ತಯಾರಿಸುವ ಕ್ರಮ ಇದಾಗಿದೆ.

ಕಷಾಯನ್ತು ಭವೇತ್ತೋಯಂ ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚತುರ್ಗುಣಂ । ದ್ರವ್ಯತುಲ್ಯಂ ಸಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಂ ಕ್ಷಿಪೇದ್‌ಬುಧಃ ।। ೨೮೧.

ಎಣ್ಣೆ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಷಾಯಕ್ಕೆ ನೀರು ಔಷಧಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಇರಬೇಕು; ನಂತರ ಸಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಷಾಯವನ್ನು ತೆಗೆದು, ಅದಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ತಾವತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಪಾದಂ ತತಃ ಕ್ಷಿಪೇತ್ । ತೋಯವರ್ಜ್ಜನ್ತು ಯದ್‌ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹದ್ರಬ್ಯಂ ತಥಾ ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಣ್ಣೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು; ನೀರನ್ನು ಬಳಸದೆ ತಯಾರಿಸುವ ಔಷಧಿಗೆ ಕೂಡ ಎಣ್ಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು.

ಸಂವರ್ತ್ತಿತೌಷಧಃ ಪಾಕಃ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ತತ್ತುಲ್ಯತಾ ತು ಲೇಹ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಭವತಿ ಸುಶ್ರುತ ।। ೨೮೧.೧೨ ಸ್ವಚ್ಛಮಲ್ಪೌಷಧಂ ಕ್ಕಾಥಂ ಕಷಾಯಞ್ಚೋಕ್ತವದ್ಭವೇತ್ । ಅಕ್ಷಂ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಂ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣ ಲೇಹ್ಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ, ಸುಶ್ರುತನೇ. ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ಕಡಿಮೆ ಔಷಧಿಯ ಕಷಾಯವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ತಯಾರಿಸಬೇಕು; ಪುಡಿಗೆ ಒಂದು ಅಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ, ಕಷಾಯಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾಲು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಧ್ಯಮೈಷಾ ಸ್ಮೃತಾ ಮಾತ್ರಾ ನಾಸ್ತಿ ಮಾತ್ರಾವಿಕಲ್ಪನಾ । ವಯಃ ಕಾಲಂ ಬಲಂ ವಹ್ನಿಂ ದೇಶಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರುಜಂ ತಥಾ ।। ೨೮೧.

ಇದು ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಇಲ್ಲ. ವಯಸ್ಸು, ಕಾಲ, ಶಕ್ತಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿ, ಪ್ರದೇಶ, ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ರೋಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಮಹಾಭಾಗ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಕಲ್ಪನಾ ಭವೇತ್ । ಸೌಮ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ರಸಾಃ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧಾತುವರ್ದ್ಧನಾಃ ।। ೨೮೧.

ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ, ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಮಹಾಭಾಗನೇ. ರುಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮಧುರಾಸ್ತು ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧಾತುವರ್ದ್ಧನಾಃ । ದೋಷಾಣಾಞ್ಚೈವ ಧಾತೂನಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಮಗುಣನ್ತು ಯತ್ ।। ೨೮೧.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಮಧುರ ರುಚಿಗಳು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತು ಯಾವ ಔಷಧಿಯ ಗುಣಗಳು ದೋಷ ಮತ್ತು ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿವೆಯೋ ಅದು ಉತ್ತಮ.

ತದೇವ ವೃದ್ಧಯೇ ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಪರೀತಂ ಕ್ಷಮಾವಹಮ್ । ಉಪಸ್ತಮ್ಭತ್ರಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಮನುಜೋತ್ತಮ ।। ೨೮೧.

ಅದೇ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಕ್ಷಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೇಹಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾದ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ.

ಆಹಾರೋ ಮೈಥುನಂ ನಿದ್ರಾ ತೇಷು ಯತ್ನಃ ಸದಾ ಭವೇತ್ । ಅಸೇವನಾತ್ ಸೇವನಾಚ್ಚ ಅತ್ಯನ್ತಂ ನಾಶಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ।। ೨೮೧.

ಆಹಾರ, ಸಂಭೋಗ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ಅತಿಯಾಗಿ ತೊರೆದುಬಿಟ್ಟರೂ, ಅತಿಯಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯಾದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷಯಸ್ಯ ಬೃಂಹಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಥೂಲದೇಹಸ್ಯ ಕರ್ಷಣಮ್ । ರಕ್ಷಣಂ ಮಧ್ಯಕಾಯಸ್ಯ ದೇಹಭೇದಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮತಾಃ ।। ೨೮೧.

ಕ್ಷಯವಾಗಿದ್ದರೆ ದೇಹಕ್ಕೆ ಪೋಷಣೆ ಕೊಡಬೇಕು. ದೇಹ ತುಂಬಾ ಭಾರವಾಗಿದ್ದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಧ್ಯಮ ದೇಹವಿದ್ದವರಿಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ದೇಹದ ಈ ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಗುರು들이 ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಉಪಕ್ರಮದ್ವಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತರ್ಪಣಂ ವಾಪ್ಯತರ್ಪಣಂ । ಹಿತಾಶೀಚ ಮಿತಾಶೀ ಚ ಜೀರ್ಣಾಶೀ ಚ ತಥಾ ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ತೃಪ್ತಿ ಪಡುವುದು ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿ ಪಡದೆ ಇರುವುದು. ಒಬ್ಬನು ಹಿತಕರವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು, ಅಳವಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸಬೇಕು.

ಓಷಧೀನಾಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ತಥಾ ಭವತಿ ಕಲ್ಪನಾ । ರಸಃ ಕಲ್ಕಃ ಶ್ರೃತಃ ಶೀತಃ ಫಾಣ್ಟಶ್ಚ ಮನುಜೋತ್ತಮ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಐದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಬಹುದು: ರಸ, ಕಲ್ಕ, ಕಷಾಯ, ಶೀತ ಮತ್ತು ಫಾಂಟ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮಾನ್ಯರೇ.

ರಸಶ್ಚ ಪೀಡಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಕಲ್ಕ ಆಲೋಡ಼ಿತಾದ್‌ ಭವೇತ್ । ಕ್ಕಥಿತಶ್ಚ ಶ್ರೃತೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಶೀತಃ ಪರ್ಯುಷಿತೋ ನಿಶಾಂ ।। ೨೮೧.

ರಸ ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಡಿ ತೆಗೆದ ರಸ. ಕಲ್ಕ ಎಂದರೆ ಹುರಿದು ಮಾಡಿದ ಪೇಸ್ಟ್. ಕಷಾಯ ಎಂದರೆ ಕುದಿಸಿ ತಯಾರಿಸಿದದು. ಶೀತ ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿ ತುಂಬಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದದು.

ಸದ್ಯೋಭಿಶ್ರೃತಪೂತಂ ಯತ್ ತತ್ ಫಾಣ್ಟಮಭಿಧೀಯತೇ । ಕರಣಾನಾಂ ಶತಞ್ಚೈವ ಷಷ್ಟಿಶ್ಚೈವಾಧಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೮೧.

ಕುದಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಶೋಧಿಸಿದುದನ್ನು ಫಾಂಟ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟು ನೂರು ಅರವತ್ತು ವಿಧಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ವಿಧಾನಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯೋ ವೇತ್ತಿ ಸ ಹ್ಯಜೇಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಾಹುಶೌಣ್ಡಿಕಃ । ಆಹಾರಶುದ್ಧಿರಗನ್ಯರ್ಥಮಗ್ನಿಮೂಲಂ ಬಲಂ ನೃಣಾಂ ।। ೨೮೧.

ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲಲಾಗದು ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾರದ ಶುದ್ಧತೆ ಅಗ್ನಿಗಾಗಿ, ಅಗ್ನಿಯೇ ಮಾನವರ ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ಸಸಿನ್ಧುತ್ರಿಫಲಾಞ್ಚಾದ್ಯಾತ್ಸುರಾಜ್ಞಿ ಅಭಿವರ್ಣದಾಂ । ಜಾಙ್ಗಲಞ್ಚ ರಸಂ ಸಿನ್ಧುಯುಕ್ತಂ ದಧಿ ಪಯಃ ಕಣಾಂ ।। ೨೮೧.

ಸಿಂಧು ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ತ್ರಿಫಲಾ ಸೇರಿಸಿ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಅಥವಾ ಉಪ್ಪು ಹಾಕಿದ ಮಾಂಸ ರಸ, ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿ ಸೇವಿಸಬೇಕು.

ರಸಾಧಿಕಂ ಸಮಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾನ್ನರೋ ವಾತಾಧಿಕೋಽಪಿ ವಾ । ನಿದಾಘೇ ಮರ್ದ್ದನಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಶಿಶಿರೇ ಚ ಸಮಂ ಬಹು ।। ೨೮೧.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ರಸ ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಮಮಾಡಬೇಕು, ವಾತವೂ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಸಹ. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಬಲವಾದ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಸನ್ತೇ ಮಧ್ಯಮಂ ಜ್ಞೇಯನ್ನಿದಾಘೇ ಮರ್ದನೋಲ್ವಣಂ । ತ್ವಚನ್ತು ಪ್ರಥಮಂ ಮರ್ದ್ದ್ಯಮಙ್ಗಞ್ಚ ತದನನ್ತರಂ ।। ೨೮೧.

ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಬೇಕು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಬೇಕು. ಮೊದಲು ಚರ್ಮವನ್ನು ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸ್ನಾಯುರುಧಿರದೇಹೇಷು ಅಸ್ಥಿ ಭಾತೀವ ಮಾಂಸಲಂ । ಸ್ಕನ್ಧೌ ಬಾಹೂ ತಥೈವೇಹ ತಥಾ ಜಙ್ಘೇ ಸಜಾನುನೀ ।। ೨೮೧.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾಯು, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಭುಜಗಳು, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.

ಅರಿವನ್‌ಮರ್ದ್ದಯೇತ್ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಜತ್ರು ವಕ್ಷಶ್ಚ ಪೂರ್ವವತ್ । ಅಙ್ಗಸನ್ಧಿಷು ಸರ್ವ್ವೇಷು ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ಬಹುಲಂ ತಥಾ ।। ೨೮೧.

ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಮೊದಲು ಕುತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು ಎದೆಯನ್ನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಸಂಧಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒತ್ತಿ ಮಸಾಜ್ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪ್ರಸಾರಯೇದಙ್ಗಸನ್ಧೀನ್ನ ಚ ಕ್ಷೇಪೇಣ ಚಾಕ್ರಮಾತ್ । ನಾಜೀರ್ಣೇ ತು ಶ್ರಮಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾನ್ನ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪೀತವಾನ್ನರಃ ।। ೨೮೧.

ಅಂಗಸಂಧಿಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಾಚಬೇಕು, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಚಾನಕ್ ಚಾಚಬಾರದು. ಜೀರ್ಣವಾಗದಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಊಟ ಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಶ್ರಮ ಮಾಡಬಾರದು.

ದಿನಸ್ಯ ತು ಚತುರ್ಭಾಗ ಊದ್‌ರ್ಧ್ವನ್ತು ಪ್ರಹರಾರ್ದ್ಧಕೇ । ವ್ಯಾಯಾಮಂ ನೈವ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಂ ಸ್ನಾಯಾಚ್ಛೀತಾಮ್ಬುನಾ ಸಕೃತ್ ।। ೨೮೧.

ದಿನದ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಒಂದು ಗಂಟೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಯಾಮ ಮಾಡಬಾರದು. ಒಮ್ಮೆ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು.

ವಾರ್ಯ್ಯುಷ್ಣಞ್ಚ ಶ್ರಮಂ ಜಹ್ಯಾದ್‌ಧೃದಾ ಶ್ವಾಸನ್ನ ಧಾರಯೇತ್ । ವ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚ ಕಫಂ ಹನ್ಯಾದ್ವಾತಂ ಹನ್ಯಾಚ್ಚ ಮರ್ದ್ದನಮ್ ।। ೨೯೧.

ಹೆಚ್ಚು ಬಿಸಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರಮ ಮಾಡಬಾರದು, ಉಸಿರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಬಾರದು. ವ್ಯಾಯಾಮದಿಂದ ಕಫ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮಸಾಜಿನಿಂದ ವಾತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಾನಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕಂ ಹನ್ಯಾತ್ತಸ್ಯಾನ್ತೇ ಚಾತಪಾಃ ಪ್ರಿಯಾಃ । ಆತಪಕ್ಲೇಶಕರ್ಮಾದೌ ಕ್ಷೇಮವ್ಯಾಯಾಮಿನೋ ನರಾಃ ।। ೨೯೧.

ಸ್ನಾನದಿಂದ ಪಿತ್ತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಸೂರ್ಯನ ತಾಪ ಪಡೆಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ವ್ಯಾಯಾಮದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ತಾಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರಮಿಸುವವರು ಸುರಕ್ಷಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ ಸಿಹೀ ಶಟೀ ನಿಶಾಯುಗ್ಮಂ ವತ್ಸಕಂ ಕ್ವಾಥಸೇವನಂ । ಶಿಶೋಃ ಸರ್ವ್ವಾತಿಸಾರೇಷು ಸ್ತನ್ಯದೋಷೇಷು ಶಸ್ಯತೇ ।। ೨೮೩.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸಿಹಿ, ಶಟಿ, ಎರಡು ವಿಧದ ನಿಶಾ, ವತ್ಸಕ — ಇವುಗಳ ಕಷಾಯವನ್ನು ಶಿಶುಗಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ಜಠರದೋಷ ಅಥವಾ ತಾಯಿ ಹಾಲಿನ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡುವುದು ಉತ್ತಮ.