ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಯಾತಿ ತಥಾ ಯೇ ಚಾಲಸಾ ಜನಾಃ । ವಾತಾದ್ಯುತ್ಥಾನಿ ರೋಗಾಣಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಮ್ಯಾನಿ ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ।। ೨೮೦.

ಆಲಸ್ಯ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಕಫ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ವಾತ ಮತ್ತು ಇತರ ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೂಲಕ ಶಮನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಸ್ಥಿಭಙ್ಗಃ ಕಷಾಯತ್ವಮಾಸ್ಯೇ ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯತಾ ತಥಾ । ಜೃಮ್ಭಣಂ ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ವಾತಿಕವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲುಬು ಮುರಿದುಹೋಗುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಷಾಯ ರುಚಿ, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಜಂಭಿಸುವುದು, ರೋಮಾಂಚನ — ಇವು ವಾತದ ರೋಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ನಖನೇತ್ರಶಿರಾಣಾನ್ತು ಪೀತತ್ವಂ ಕಟುತಾ ಮುಖೇ । ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಷ್ಣತಾ ಚೈವ ಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿನಿದರ್ಶನಮ್ ।। ೨೮೦.

ನಖ, ಕಣ್ಣು, ಶಿರಾ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣವಾಗುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ, ದಾಹ, ಉರಿಯೂತ — ಇವು ಪಿತ್ತದ ರೋಗಗಳ ಸೂಚನೆಗಳು.

ಆಲಸ್ಯಞ್ಚ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ ಗುರುತಾ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ । ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷಿತಾ ಚೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಿಕವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೮೦.

ಆಲಸ್ಯ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಾಲಾಜಲ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿ, ಉಷ್ಣವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು — ಇವು ಕಫದ ರೋಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮನ್ನಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತೈಲಪಾನಾದಿ ವಾತನುತ್ । ಆಜ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಾಂಸಿತಾದ್ಯಂ ಚ ಚನ್ದ್ರರಶ್ಮ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತನುತ್ ।। ೨೮೦.

ತೈಲಯುಕ್ತ, ಉಷ್ಣ ಆಹಾರ, ಅಭ್ಯಂಗ, ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು ಇವು ವಾತವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ತಂಪಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತ್ರಿಫಲಾತೈಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ ಕಫಾಪಹಮ್ । ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯೈ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷ್ಣೋರ್ಧ್ಯಾನಞ್ಚ ಚಪೂಜನಮ್ ।। ೨೮೦.

ಜೇನು, ತ್ರಿಫಲಾ ಎಣ್ಣೆ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಬ್ಬು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮಗಳು ಕಫವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯೂ ಸಹ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ ರಸಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಭೇಷಜಾನಾಂ ಗುಣಂ ಶ್ರೃಣು । ರಸವೀರ್ಯ್ಯವಿಪಾಕಜ್ಞೋ ನೃಪಾದೀನ್ರಕ್ಷಯೇನ್ನರಃ ।। ೨೮೧.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ಔಷಧಿಗಳ ರಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ಯಾರು ರಸ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ರಾಜರು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಹುದು.

ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಸೋಮಜಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ । ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನಿ ತಥಾಗ್ನೇಯಾ ಮಹಾಭುಜ ।। ೨೮೧.

ಮಧುರ, ಹುಳಿಯು, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕಹಿ, ಕಾರ ಮತ್ತು ಕಸಾಯ ರುಚಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತ್ರಿಧಾ ವಿಪಾಕೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಟ್‌ವಮ್ಲ್ಲವಣಆತ್ಮಕಃ । ದ್ವಿಧಾ ವೀಯ್ಯ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯ ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮ ಮೂರು ವಿಧ: ಕಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು. ಶಕ್ತಿಯು ಎರಡು ವಿಧ: ಬಿಸಿ ಅಥವಾ ತಂಪು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ಓಷಧೀನಾಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ಮಧುರಶ್ಚ ಕಷಾಯಶ್ಚ ತಿಕ್ತಶ್ಚೈವ ತಥಾ ರಸಃ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿವರಿಸಲಾಗದು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ರುಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರ, ಕಸಾಯ ಮತ್ತು ಕಹಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಶೀತವೀರ್ಯ್ಯಾಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಶೇಷಾಸ್ತೂಷ್ಣಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ । ಗುಡುಚೀ ತತ್ರ ತಿಕ್ತಾಪಿ ಭವತ್ಯುಷ್ಣಾತಿವೀರ್ಯತಃ ।। ೨೮೧.

ಕೆಲವು ಔಷಧಿಗಳು ತಂಪಾದ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉಳಿದವು ಬಿಸಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಡುಚಿ ಕಹಿಯಾದರೂ ಬಹಳ ಬಿಸಿ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದಾಗಿದೆ.

ಉಷ್ಣಾ ಕಷಾಯಾಪಿ ತಥಾ ಪಥ್ಯಾ ಭವತಿ ಮಾನದ । ಮಧುರೋಪಿ ತಥಾ ಮಾಂಸ ಉಷ್ಣ ಏವ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೨೮೧.

ಪಥ್ಯವೂ ಕಸಾಯವಾದರೂ ಬಿಸಿ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು; ಜೇನು ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ಕೂಡ ಬಿಸಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಲವಣೋ ಮಧುರಶ್ಚೈವ ವಿಪಾಕಮಧುರೌ ಸ್ಮೃತೌ । ಅಮ್ಲೋಷ್ಣಶ್ಚ ತಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಶೇಷಾಃ ಕಟುವಿಪಾಕಿನಃ ।। ೨೮೧.

ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಮಧುರವು ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಮಧುರ ಪರಿಣಾಮ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹುಳಿ ಬಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದವು ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಕಾರವಾಗಿವೆ.

ವೀರ್ಯ್ಯಪಾಕೇ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತೇ ಪ್ರಭಾವಾತ್ತತ್ರ ನಿಶ್ಚಯಃ । ಮಧುರೋಽಪಿ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ಯಚ್ಚಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೮೧.

ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಭಾವವೇ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಜೇನು ಮಧುರವಾದರೂ ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಕಾಥಯೇತ್ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಪಿವೇದ್‌ದ್ರವ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್ । ಕಲ್ಪನೈಷಾ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಯತ್ರ ನೋಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಹದಿನಾರು ಪಟ್ಟು ನೀರನ್ನು ಕುದಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಔಷಧಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ ಕುಡಿಯಬೇಕು; ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಷಾಯ ತಯಾರಿಸುವ ಕ್ರಮ ಇದಾಗಿದೆ.

ಕಷಾಯನ್ತು ಭವೇತ್ತೋಯಂ ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚತುರ್ಗುಣಂ । ದ್ರವ್ಯತುಲ್ಯಂ ಸಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಂ ಕ್ಷಿಪೇದ್‌ಬುಧಃ ।। ೨೮೧.

ಎಣ್ಣೆ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಷಾಯಕ್ಕೆ ನೀರು ಔಷಧಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಇರಬೇಕು; ನಂತರ ಸಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಷಾಯವನ್ನು ತೆಗೆದು, ಅದಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ತಾವತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಪಾದಂ ತತಃ ಕ್ಷಿಪೇತ್ । ತೋಯವರ್ಜ್ಜನ್ತು ಯದ್‌ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹದ್ರಬ್ಯಂ ತಥಾ ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಣ್ಣೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು; ನೀರನ್ನು ಬಳಸದೆ ತಯಾರಿಸುವ ಔಷಧಿಗೆ ಕೂಡ ಎಣ್ಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು.

ಸಂವರ್ತ್ತಿತೌಷಧಃ ಪಾಕಃ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ತತ್ತುಲ್ಯತಾ ತು ಲೇಹ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಭವತಿ ಸುಶ್ರುತ ।। ೨೮೧.೧೨ ಸ್ವಚ್ಛಮಲ್ಪೌಷಧಂ ಕ್ಕಾಥಂ ಕಷಾಯಞ್ಚೋಕ್ತವದ್ಭವೇತ್ । ಅಕ್ಷಂ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಂ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣ ಲೇಹ್ಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ, ಸುಶ್ರುತನೇ. ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ಕಡಿಮೆ ಔಷಧಿಯ ಕಷಾಯವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ತಯಾರಿಸಬೇಕು; ಪುಡಿಗೆ ಒಂದು ಅಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ, ಕಷಾಯಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾಲು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಧ್ಯಮೈಷಾ ಸ್ಮೃತಾ ಮಾತ್ರಾ ನಾಸ್ತಿ ಮಾತ್ರಾವಿಕಲ್ಪನಾ । ವಯಃ ಕಾಲಂ ಬಲಂ ವಹ್ನಿಂ ದೇಶಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರುಜಂ ತಥಾ ।। ೨೮೧.

ಇದು ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಇಲ್ಲ. ವಯಸ್ಸು, ಕಾಲ, ಶಕ್ತಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿ, ಪ್ರದೇಶ, ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ರೋಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಮಹಾಭಾಗ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಕಲ್ಪನಾ ಭವೇತ್ । ಸೌಮ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ರಸಾಃ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧಾತುವರ್ದ್ಧನಾಃ ।। ೨೮೧.

ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ, ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಮಹಾಭಾಗನೇ. ರುಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಮಧುರಾಸ್ತು ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಧಾತುವರ್ದ್ಧನಾಃ । ದೋಷಾಣಾಞ್ಚೈವ ಧಾತೂನಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಮಗುಣನ್ತು ಯತ್ ।। ೨೮೧.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಮಧುರ ರುಚಿಗಳು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತು ಯಾವ ಔಷಧಿಯ ಗುಣಗಳು ದೋಷ ಮತ್ತು ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿವೆಯೋ ಅದು ಉತ್ತಮ.

ತದೇವ ವೃದ್ಧಯೇ ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಪರೀತಂ ಕ್ಷಮಾವಹಮ್ । ಉಪಸ್ತಮ್ಭತ್ರಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಮನುಜೋತ್ತಮ ।। ೨೮೧.

ಅದೇ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಕ್ಷಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೇಹಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾದ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ.

ಆಹಾರೋ ಮೈಥುನಂ ನಿದ್ರಾ ತೇಷು ಯತ್ನಃ ಸದಾ ಭವೇತ್ । ಅಸೇವನಾತ್ ಸೇವನಾಚ್ಚ ಅತ್ಯನ್ತಂ ನಾಶಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ।। ೨೮೧.

ಆಹಾರ, ಸಂಭೋಗ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ಅತಿಯಾಗಿ ತೊರೆದುಬಿಟ್ಟರೂ, ಅತಿಯಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯಾದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷಯಸ್ಯ ಬೃಂಹಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಥೂಲದೇಹಸ್ಯ ಕರ್ಷಣಮ್ । ರಕ್ಷಣಂ ಮಧ್ಯಕಾಯಸ್ಯ ದೇಹಭೇದಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮತಾಃ ।। ೨೮೧.

ಕ್ಷಯವಾಗಿದ್ದರೆ ದೇಹಕ್ಕೆ ಪೋಷಣೆ ಕೊಡಬೇಕು. ದೇಹ ತುಂಬಾ ಭಾರವಾಗಿದ್ದರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಧ್ಯಮ ದೇಹವಿದ್ದವರಿಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ದೇಹದ ಈ ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಗುರು들이 ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಉಪಕ್ರಮದ್ವಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತರ್ಪಣಂ ವಾಪ್ಯತರ್ಪಣಂ । ಹಿತಾಶೀಚ ಮಿತಾಶೀ ಚ ಜೀರ್ಣಾಶೀ ಚ ತಥಾ ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ತೃಪ್ತಿ ಪಡುವುದು ಮತ್ತು ತೃಪ್ತಿ ಪಡದೆ ಇರುವುದು. ಒಬ್ಬನು ಹಿತಕರವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು, ಅಳವಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಊಟ ಜೀರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸಬೇಕು.

ಓಷಧೀನಾಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ತಥಾ ಭವತಿ ಕಲ್ಪನಾ । ರಸಃ ಕಲ್ಕಃ ಶ್ರೃತಃ ಶೀತಃ ಫಾಣ್ಟಶ್ಚ ಮನುಜೋತ್ತಮ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಐದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಬಹುದು: ರಸ, ಕಲ್ಕ, ಕಷಾಯ, ಶೀತ ಮತ್ತು ಫಾಂಟ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮಾನ್ಯರೇ.

ರಸಶ್ಚ ಪೀಡಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಕಲ್ಕ ಆಲೋಡ಼ಿತಾದ್‌ ಭವೇತ್ । ಕ್ಕಥಿತಶ್ಚ ಶ್ರೃತೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಶೀತಃ ಪರ್ಯುಷಿತೋ ನಿಶಾಂ ।। ೨೮೧.

ರಸ ಎಂದರೆ ಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಡಿ ತೆಗೆದ ರಸ. ಕಲ್ಕ ಎಂದರೆ ಹುರಿದು ಮಾಡಿದ ಪೇಸ್ಟ್. ಕಷಾಯ ಎಂದರೆ ಕುದಿಸಿ ತಯಾರಿಸಿದದು. ಶೀತ ಎಂದರೆ ರಾತ್ರಿ ತುಂಬಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದದು.

ಸದ್ಯೋಭಿಶ್ರೃತಪೂತಂ ಯತ್ ತತ್ ಫಾಣ್ಟಮಭಿಧೀಯತೇ । ಕರಣಾನಾಂ ಶತಞ್ಚೈವ ಷಷ್ಟಿಶ್ಚೈವಾಧಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೮೧.

ಕುದಿಸಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಶೋಧಿಸಿದುದನ್ನು ಫಾಂಟ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟು ನೂರು ಅರವತ್ತು ವಿಧಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ವಿಧಾನಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯೋ ವೇತ್ತಿ ಸ ಹ್ಯಜೇಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಾಹುಶೌಣ್ಡಿಕಃ । ಆಹಾರಶುದ್ಧಿರಗನ್ಯರ್ಥಮಗ್ನಿಮೂಲಂ ಬಲಂ ನೃಣಾಂ ।। ೨೮೧.

ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲಲಾಗದು ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾರದ ಶುದ್ಧತೆ ಅಗ್ನಿಗಾಗಿ, ಅಗ್ನಿಯೇ ಮಾನವರ ಶಕ್ತಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.