ಅಗ್ನಿಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರಕೋಪೋತ್ತರಕೇ ಕಾಲೇ ರಾಮಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ಅತಿಭೋಜನತೋ ವಿಪ್ರ ತಥಾ ಚಾಭೋಜನೇನ ಚ ।। ೨೮೦.

ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದ ನಂತರದ ಸಮಯವನ್ನು ಶಮನ ಕಾಲವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಊಟವನ್ನೇ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರೋಗಾ ಹಿ ಸರ್ವೇ ಜಾಯನ್ತೇ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ । ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವಾವಂಶಾವೇಕಂ ಪಾನೇನ ಪೂರಯೇತ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳು ಹಠಾತ್ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಎರಡು ಭಾಗ ಆಹಾರದಿಂದ, ಒಂದು ಭಾಗ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಬೇಕು.

ಆಶ್ರಯಂ ಪವನಾದೀನಾಂ ತಥೈಕಮವಶೇಷಯೇತ್ । ವ್ಯಾಧೇರ್ನ್ನಿದಾನಸ್ಯ ತಥಾ ವಿಪರೀತಮಥೌಷಧಮ್ ।। ೨೮೦.

ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಜಾಗ ಬಿಡಬೇಕು. ರೋಗದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದು ಔಷಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯಮೇತದೇವಾತ್ರ ಮಯಾ ಸಾರಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಮ್ । ನಾಭೇರುದ್‌ರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೈವ ಗುದಶ್ರೋಣ್ಯೋಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೦.

ಇಲ್ಲೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನಾಭಿಯಿಂದ ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಗುದ ಮತ್ತು ಸೊಂಟದ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ.

ಬಲಾಶಪಿತ್ತವಾತಾನಾಂ ದೇಹೇ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ । ತಥಾಪಿ ಸರ್ವಗಾಶ್ಚೈತೇ ದೇಹೇ ವಾಯುರ್ವಿಶೇಷತಃ ।। ೨೮೦.

ಬಲ, ರಕ್ತ, ಪಿತ್ತ, ವಾತ ದೋಷಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾತವು.

ದೇಹಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ತನ್ಮನಸಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಕೃಶೋಽಲ್ಪಕೇಶಶ್ಚಪಲೋ ಬಹುವಾಗ್ವಿಷಮಾನಲಃ ।। ೨೮೦.

ದೇಹದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಆಸನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಸೊಪ್ಪು, ಕಡಿಮೆ ಕೂದಲು, ಚಂಚಲತೆ, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತು, ಅಸಮ ವಯಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ವ್ಯೋಮಗಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ವಾತಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ । ಅಕಾಲಪಲಿತಃ ಕ್ರೋಧೀ ಪ್ರಸ್ವೇದೀ ಮಧುರಪ್ರಿಯಃ ।। ೨೮೦.

ಯಾರ ದೋಷ ವಾತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಬಿಳಿ ಕೂದಲು, ಕ್ರೋಧ, ಹೆಚ್ಚು ಬೆವರು, ಸಿಹಿ ಪ್ರಿಯರು.

ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ದೀಪ್ತಿಮತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ । ತಾಮಸಾ ರಾಜಸಾಶ್ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾಶ್ಚ ತತಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೮೦.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವವರು ಪಿತ್ತ ಸ್ವಭಾವದವರು. ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವದವರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುದರ್ಶೀ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ಕಫಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ । ತಾಮಸಾ ರಾಜಸಾಶ್ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕಾಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೨೮೦.೩೯ ಮನುಷ್ಯಾ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಾಃ । ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ವ್ಯವಾಯಾಚ್ಚ ಗುರುಕರ್ಮ್ಮಪ್ರವರ್ತ್ತನೈಃ ।। ೨೮೦.

ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ನೋಡುವವರು ಕಫ ಸ್ವಭಾವದವರು. ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವದವರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವರು ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ. ರಕ್ತಪಿತ್ತವು ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ಭಾರವಾದ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಯಾತಿ ಭಯೇನ ಚ ತಥಾ ಕದ್ವಿಜ । ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಗುರ್ವ್ವನ್ನಭೋಜಿನಾಂ ಭುಕ್ತಶಾಯಿನಾಮ ।। ೨೮೦.

ಪಿತ್ತವು ಭಯದಿಂದ, ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ, ಭಾರವಾದ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಊಟದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣ ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಯಾತಿ ತಥಾ ಯೇ ಚಾಲಸಾ ಜನಾಃ । ವಾತಾದ್ಯುತ್ಥಾನಿ ರೋಗಾಣಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಮ್ಯಾನಿ ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ।। ೨೮೦.

ಆಲಸ್ಯ ಇರುವವರಲ್ಲಿ ಕಫ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ವಾತ ಮತ್ತು ಇತರ ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೂಲಕ ಶಮನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಸ್ಥಿಭಙ್ಗಃ ಕಷಾಯತ್ವಮಾಸ್ಯೇ ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯತಾ ತಥಾ । ಜೃಮ್ಭಣಂ ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ವಾತಿಕವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೮೦.

ಎಲುಬು ಮುರಿದುಹೋಗುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಷಾಯ ರುಚಿ, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಜಂಭಿಸುವುದು, ರೋಮಾಂಚನ — ಇವು ವಾತದ ರೋಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ನಖನೇತ್ರಶಿರಾಣಾನ್ತು ಪೀತತ್ವಂ ಕಟುತಾ ಮುಖೇ । ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಷ್ಣತಾ ಚೈವ ಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿನಿದರ್ಶನಮ್ ।। ೨೮೦.

ನಖ, ಕಣ್ಣು, ಶಿರಾ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣವಾಗುವುದು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕಹಿ, ದಾಹ, ಉರಿಯೂತ — ಇವು ಪಿತ್ತದ ರೋಗಗಳ ಸೂಚನೆಗಳು.

ಆಲಸ್ಯಞ್ಚ ಪ್ರಸೇಕಶ್ಚ ಗುರುತಾ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ । ಉಷ್ಣಾಭಿಲಾಷಿತಾ ಚೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಿಕವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೮೦.

ಆಲಸ್ಯ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಲಾಲಾಜಲ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿ, ಉಷ್ಣವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು — ಇವು ಕಫದ ರೋಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮನ್ನಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತೈಲಪಾನಾದಿ ವಾತನುತ್ । ಆಜ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಾಂಸಿತಾದ್ಯಂ ಚ ಚನ್ದ್ರರಶ್ಮ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತನುತ್ ।। ೨೮೦.

ತೈಲಯುಕ್ತ, ಉಷ್ಣ ಆಹಾರ, ಅಭ್ಯಂಗ, ಎಣ್ಣೆ ಕುಡಿಯುವುದು ಇವು ವಾತವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ತಂಪಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಶಮನ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತ್ರಿಫಲಾತೈಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿ ಕಫಾಪಹಮ್ । ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯೈ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷ್ಣೋರ್ಧ್ಯಾನಞ್ಚ ಚಪೂಜನಮ್ ।। ೨೮೦.

ಜೇನು, ತ್ರಿಫಲಾ ಎಣ್ಣೆ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಬ್ಬು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮಗಳು ಕಫವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯೂ ಸಹ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.

ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ ರಸಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಭೇಷಜಾನಾಂ ಗುಣಂ ಶ್ರೃಣು । ರಸವೀರ್ಯ್ಯವಿಪಾಕಜ್ಞೋ ನೃಪಾದೀನ್ರಕ್ಷಯೇನ್ನರಃ ।। ೨೮೧.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ನಾನು ಔಷಧಿಗಳ ರಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ಯಾರು ರಸ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ರಾಜರು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಹುದು.

ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಸೋಮಜಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ । ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನಿ ತಥಾಗ್ನೇಯಾ ಮಹಾಭುಜ ।। ೨೮೧.

ಮಧುರ, ಹುಳಿಯು, ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕಹಿ, ಕಾರ ಮತ್ತು ಕಸಾಯ ರುಚಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತ್ರಿಧಾ ವಿಪಾಕೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಟ್‌ವಮ್ಲ್ಲವಣಆತ್ಮಕಃ । ದ್ವಿಧಾ ವೀಯ್ಯ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ತಥೈವ ಚ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯ ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮ ಮೂರು ವಿಧ: ಕಾರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು. ಶಕ್ತಿಯು ಎರಡು ವಿಧ: ಬಿಸಿ ಅಥವಾ ತಂಪು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ಓಷಧೀನಾಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ಮಧುರಶ್ಚ ಕಷಾಯಶ್ಚ ತಿಕ್ತಶ್ಚೈವ ತಥಾ ರಸಃ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿವರಿಸಲಾಗದು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ರುಚಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರ, ಕಸಾಯ ಮತ್ತು ಕಹಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಶೀತವೀರ್ಯ್ಯಾಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಶೇಷಾಸ್ತೂಷ್ಣಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ । ಗುಡುಚೀ ತತ್ರ ತಿಕ್ತಾಪಿ ಭವತ್ಯುಷ್ಣಾತಿವೀರ್ಯತಃ ।। ೨೮೧.

ಕೆಲವು ಔಷಧಿಗಳು ತಂಪಾದ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉಳಿದವು ಬಿಸಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗುಡುಚಿ ಕಹಿಯಾದರೂ ಬಹಳ ಬಿಸಿ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದಾಗಿದೆ.

ಉಷ್ಣಾ ಕಷಾಯಾಪಿ ತಥಾ ಪಥ್ಯಾ ಭವತಿ ಮಾನದ । ಮಧುರೋಪಿ ತಥಾ ಮಾಂಸ ಉಷ್ಣ ಏವ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ ।। ೨೮೧.

ಪಥ್ಯವೂ ಕಸಾಯವಾದರೂ ಬಿಸಿ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದು; ಜೇನು ಮತ್ತು ಮಾಂಸ ಕೂಡ ಬಿಸಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಲವಣೋ ಮಧುರಶ್ಚೈವ ವಿಪಾಕಮಧುರೌ ಸ್ಮೃತೌ । ಅಮ್ಲೋಷ್ಣಶ್ಚ ತಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಶೇಷಾಃ ಕಟುವಿಪಾಕಿನಃ ।। ೨೮೧.

ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ಮಧುರವು ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಮಧುರ ಪರಿಣಾಮ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹುಳಿ ಬಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದವು ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಕಾರವಾಗಿವೆ.

ವೀರ್ಯ್ಯಪಾಕೇ ವಿಪರ್ಯ್ಯಸ್ತೇ ಪ್ರಭಾವಾತ್ತತ್ರ ನಿಶ್ಚಯಃ । ಮಧುರೋಽಪಿ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ಯಚ್ಚಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಂ ।। ೨೮೧.

ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಕದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಭಾವವೇ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಜೇನು ಮಧುರವಾದರೂ ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಕಾಥಯೇತ್ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಪಿವೇದ್‌ದ್ರವ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್ । ಕಲ್ಪನೈಷಾ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಯತ್ರ ನೋಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಹದಿನಾರು ಪಟ್ಟು ನೀರನ್ನು ಕುದಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಔಷಧಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ ಕುಡಿಯಬೇಕು; ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಧಾನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಷಾಯ ತಯಾರಿಸುವ ಕ್ರಮ ಇದಾಗಿದೆ.

ಕಷಾಯನ್ತು ಭವೇತ್ತೋಯಂ ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚತುರ್ಗುಣಂ । ದ್ರವ್ಯತುಲ್ಯಂ ಸಮುದ್‌ಧೃತ್ಯ ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಂ ಕ್ಷಿಪೇದ್‌ಬುಧಃ ।। ೨೮೧.

ಎಣ್ಣೆ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಷಾಯಕ್ಕೆ ನೀರು ಔಷಧಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಇರಬೇಕು; ನಂತರ ಸಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಷಾಯವನ್ನು ತೆಗೆದು, ಅದಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ತಾವತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಪಾದಂ ತತಃ ಕ್ಷಿಪೇತ್ । ತೋಯವರ್ಜ್ಜನ್ತು ಯದ್‌ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹದ್ರಬ್ಯಂ ತಥಾ ಭವೇತ್ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಣ್ಣೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು; ನೀರನ್ನು ಬಳಸದೆ ತಯಾರಿಸುವ ಔಷಧಿಗೆ ಕೂಡ ಎಣ್ಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು.

ಸಂವರ್ತ್ತಿತೌಷಧಃ ಪಾಕಃ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ । ತತ್ತುಲ್ಯತಾ ತು ಲೇಹ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಭವತಿ ಸುಶ್ರುತ ।। ೨೮೧.೧೨ ಸ್ವಚ್ಛಮಲ್ಪೌಷಧಂ ಕ್ಕಾಥಂ ಕಷಾಯಞ್ಚೋಕ್ತವದ್ಭವೇತ್ । ಅಕ್ಷಂ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಂ ।। ೨೮೧.

ಔಷಧಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣ ಲೇಹ್ಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ, ಸುಶ್ರುತನೇ. ಸ್ವಚ್ಛವಾದ, ಕಡಿಮೆ ಔಷಧಿಯ ಕಷಾಯವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ತಯಾರಿಸಬೇಕು; ಪುಡಿಗೆ ಒಂದು ಅಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ, ಕಷಾಯಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾಲು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಧ್ಯಮೈಷಾ ಸ್ಮೃತಾ ಮಾತ್ರಾ ನಾಸ್ತಿ ಮಾತ್ರಾವಿಕಲ್ಪನಾ । ವಯಃ ಕಾಲಂ ಬಲಂ ವಹ್ನಿಂ ದೇಶಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರುಜಂ ತಥಾ ।। ೨೮೧.

ಇದು ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಇಲ್ಲ. ವಯಸ್ಸು, ಕಾಲ, ಶಕ್ತಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿ, ಪ್ರದೇಶ, ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ರೋಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.